Đánh giá ảnh hưởng của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng đến sinh kế của người dân tại một số dự án trên địa bàn huyện yên định, tỉnh thanh hóa

Chính sách bồi thường hỗ trợ tái định cư Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm những nội dung cơ bản sau: Thứ nhất về chính sách bồi thường,

Trang 1

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

- -

LÊ ANH TUẤN

ĐÁNH GIÁ ẢNH HƯỞNG CỦA CÔNG TÁC

BỒI THƯỜNG GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG ĐẾN SINH KẾ CỦA NGƯỜI DÂN TẠI MỘT SỐ DỰ ÁN TRÊN ĐỊA BÀN

HUYỆN YÊN ĐỊNH, TỈNH THANH HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI

THÁI NGUYÊN - 2019

Trang 2

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

- -

LÊ ANH TUẤN

ĐÁNH GIÁ ẢNH HƯỞNG CỦA CÔNG TÁC

BỒI THƯỜNG GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG ĐẾN SINH KẾ CỦA NGƯỜI DÂN TẠI MỘT SỐ DỰ ÁN TRÊN ĐỊA BÀN

HUYỆN YÊN ĐỊNH, TỈNH THANH HÓA

Ngành: Quản lý đất đai

Mã số: 8.85.01.03

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đỗ Thị Lan

THÁI NGUYÊN - 2019

Trang 3

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện Các số liệu sơ cấp và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa được ai công

bố trong bất cứ công trình nào khác

Tác giả

Lê Anh Tuấn

Trang 4

Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Đỗ Thị Lan

người đã luôn theo sát, tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn Tôi xin chân thành cảm ơn toàn thể các thầy cô giáo đã luôn giúp đỡ tạo mọi điều kiện cho tôi trong thời gian qua

Tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo UBND huyện Yên Định, và cán bộ Phòng Tài nguyên và Môi trường, Văn phòng đăng ký quyền sử dụng đất, cùng tất cả các bạn bè đã giúp đỡ tôi hoàn thành đề tài này

Cuối cùng tôi xin cảm ơn sâu sắc tới gia đình đã động viên, tạo mọi điều kiện

về vật chất cũng như tinh thần trong suốt quá trình tôi thực hiện đề tài này

Một lần nữa tôi xin chân trọng cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 7 năm 2019

Tác giả

Lê Anh Tuấn

Trang 5

iii

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT vii

DANH MỤC CÁC BẢNG viii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu đề tài 2

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 4

1.1 Cơ sở lý luận về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 4

1.1.1 Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 4

1.1.2 Khái niệm sinh kế của người dân 5

1.2 Nội dung của bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 6

1.2.1 Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 6

1.2.2 Chính sách bồi thường hỗ trợ tái định cư 7

1.2.3 Vai trò của công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đối với việc phát triển cơ sở hạ tầng và kinh tế - xã hội 7

1.2.4 Nhân tố ảnh hưởng đến công tác bồi thường giải phóng mặt bằng, hỗ trợ và tái định cư 9

1.2.5 Cơ sở pháp lý về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 9

1.3 Nội dung sinh kế của người dân 18

1.3.1 Chiến lược sinh kế 18

1.3.2 Vai trò của việc đánh giá sinh kế 19

Trang 6

iv

1.3.3 Mục tiêu của đánh giá sinh kế 20

1.3.4 Các nội dung và tiêu chí của đánh giá sinh kế 20

1.4 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư ở các tổ chức Quốc Tế và một số nước trên thế giới 21

1.4.1 Ngân hàng thế giới (WB) và ngân hàng phát triển châu Á (ADB) 21

1.4.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư ở một số nước 22

1.4.3 Một số bài học về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của một số nước và tổ chức Quốc Tế 26

1.5 Chính sách bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở Việt Nam 27

1.5.1 Khái quát về thực tiễn bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại một số địa phương 27

1.5.2 Đánh giá chung 31

Chương 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 34

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 34

2.2 Địa điểm, thời gian nghiên cứu 34

2.3 Nội dung nghiên cứu 34

2.4 Phương pháp nghiên cứu 34

2.4.1 Phương pháp điều tra 34

2.4.2 Phương pháp thống kê, phân tích, xử lý số liệu 35

2.4.3 Phương pháp chuyên gia 35

2.4.4 Phương so sánh, phân tích 35

2.4.5 Phương pháp kế thừa 36

Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 37

3.1 Tổng quan tình hình kinh tế xã hội huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa 37 3.1.1 Đặc điểm tự nhiên 37

Trang 7

v

3.1.2 Thực trạng phát triển kinh tế xã hội 39 3.2 Tình hình quản lý, sử dụng đất tại huyện Yên Định 41 3.2.1 Tình hình quản lý nhà nước về đất đai 41 3.2.2 Hiện trạng sử dụng đất huyện Yên Định theo mục đích sử dụng đất 45 3.2.4 Thực trạng công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa 46 3.3 Đánh giá việc thực hiện bồi thường, GPMB đối với 2 dự án nghiên cứu 49 3.3.1 Giới thiệu về hai dự án trọng điểm nghiên cứu 49 3.3.2 Thực trạng của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng của hai

dự án nghiên cứu 50 3.3.3 Đánh giá việc thực hiện tiến độ bồi thường, GPMB của hai dự án nghiên cứu 60 3.4 Đánh giá ảnh hưởng của công tác thu hồi đất, bồi thường, GPMB đến kinh tế, xã hội, môi trường của người dân sau khi nhà nước thu hồi đất 64 3.4.1 Đánh giá tác động của công tác bồi thường, GPMB đối với kinh tế của người dân tại hai dự án nghiên cứu 64 3.4.3 Đánh giá ảnh hưởng của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng đến sinh kế của người dân 73 3.4.4 Đánh giá ảnh hưởng của công tác bồi thường, GPMB đối với vấn

đề môi trường của người dân bị thu hồi đất tại hai dự án nghiên cứu 80 3.4.5 Đánh giá chung 82 3.5 Một giải pháp thực hiện công tác bồi thường, GPMB hiệu quả góp phần cái thiện sinh kế của người dân sau khi thu hồi đất trên địa bàn huyện Yên Định 84 3.5.1 Nhóm giải pháp về chính sách 84

Trang 8

vi

3.5.2 Nhóm giải pháp về tổ chức thực hiện 85

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 88

1 Kết luận 88

2 Kiến nghị 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

PHIẾU ĐIỀU TRA THU THẬP THÔNG TIN 101

Trang 9

vii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Từ viết tắt Nghĩa tiếng Việt

BTNMT Bộ tài nguyên - Môi trường

CNH-HĐH Công nghiệp hoá, hiện đại hoá

CN-TTCN Công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp

TNMT Tài nguyên môi trường

Trang 10

QL 45 55 Bảng 3.5 Tổng hợp bồi thường, hỗ trợ của Dự án Đường tránh QL 45 56 Bảng 3.6 Tổng hợp kết quả thu hồi đất Dự án Kênh Cửa Đạt 57 Bảng 3.7 Tổng hợp kinh phí bồi thường, hỗ trợ BTGPMB dự án Kênh Cửa

Đạt 58 Bảng 3.8 Tổng hợp bồi thường, hỗ trợ GPMB dự án Kênh Cửa Đạt 59 Bảng 3.9 Trình độ văn hóa chuyên môn của lao động tại 2 dự án nghiên cứu 61 Bảng 3.10 Tình hình thu hồi đất của các hộ dân tại 2 dự án nghiên cứu 62 Bảng 3.11 Số tiền bồi thường, hỗ trợ việc làm của mỗi hộ dân theo các

mức 63 Bảng 3.12 Tình hình thu nhập của các hộ dân sau khi bị thu hồi đất 64 Bảng 3.13 Bình quân thu nhập/tháng ở các hộ có đất sau khi bị thu hồi 66 Bảng 3.14 Thu nhập bình quân theo người/tháng phân theo nguồn thu 68 Bảng 3.15 Tình hình thu nhập của các hộ dân sau khi bị thu hồi đất 69 Bảng3.16 Bình quân thu nhập/tháng ở các hộ có đất sau khi bị thu hồi 71 Bảng 3.17 Thu nhập bình quân theo người/tháng phân theo nguồn thu 72 Bảng 3.18 Tình hình lao động và việc làm của các hộ dân trước và sau khi

thu hồi 75 Bảng 3.19 Tình hình lao động và việc làm của các hộ dân trước và sau khi

thu hồi 77 Bảng 3.20 Ý kiến người dân về ảnh hưởng của dự án đến môi trường 80

Trang 11

ii

Bảng 3.20 Ý kiến của cán bộ, chuyên gia về ảnh hưởng của dự án đến môi

trường 81

Trang 12

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ở Việt Nam, hiện nay quá trình chuyển dịch phát triển kinh tế đang diễn ra mạnh mẽ, quá trình chuyển mục đích sử dụng đất để phục vụ phát triển kinh tế-xã hội, phát triển cơ sở hạ tầng giao thông, xây dựng khu công nghiệp, khu dân cư đang diễn ra mạnh mẽ Công tác giải phóng mặt bằng (GPMB) là điều kiện quyết định để thực hiện các dự án GPMB là cơ sở để có mặt bằng sạch thực hiện dự án, nó

đi đôi với việc thu hồi đất, chuyển mục đích sử dụng đất

Trên thực tiễn cho thấy công tác thu hồi đất của người dân để chuyển mục đích

sử dụng đất phục vụ các mục đích của các dự án đầu tư phải thực hiện ra sao, cách thức đền bù như thế nào cho những hộ gia đình, cá nhân bị ảnh hưởng của việc thu hồi đất đang là câu hỏi chưa có câu trả lời thỏa đáng Giải quyết không tốt, không thỏa đáng khiến cho quyền lợi của người bị ảnh hưởng của việc thu hồi đất dễ dấn đến khiếu kiện, khiếu nại, đặc biệt là khiếu kiện tập thể, sẽ là vấn đề phức tạp, ảnh hưởng đến tình hình an ninh trật tự xã hội, ảnh hưởng đến lòng tin của người dân đối với chính sách, pháp luật của nhà nước Nếu việc thu hồi đất diễn ra kéo dài, dẫn đến việc thực thi dự án kéo dài và tiến độ dự án không đảm bảo

Huyện Yên Định là một huyện đồng bằng, trong những năm gần đây huyện Yên Định đã có những bước phát triển khá mạnh về kinh tế xã hội hòa cùng vào nhịp

độ phát triển chung của cả tỉnh Việc triển khai đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng giao thông, quy hoạch đất ở, quy hoạch khu công nghiệp, khu chăn nuôi chế biến sữa vinamilk organic, đầu tư xây dựng khu công viên Quảng Trường trung tâm huyện, Công trình: Hợp phần hệ thống kênh Bắc sông Chu - Nam sông Mã thuộc dự án Hồ chứa nước Cửa Đạt đang lấy đi một phần không nhỏ diện tích đất Nông Nghiệp của người dân trực tiếp sản xuất Nông Nghiệp, dẫn đến người dân bị ảnh hưởng phải thay đổi cơ cấu sản xuất, thậm chí chuyển đổi nghề nghiệp để phục vụ cuộc sống, việc phải chuyển đổi nghề nghiệp đang ảnh hưởng đến nhiều tầng lớp lao động, ở nhiều độ tuổi khác nhau Bên cạnh việc thu hồi đất, chuyển mục đích sử dụng đất để thực hiện dự án thì nhà nước, địa phương đã ban hành những quy định, chính sách cụ

Trang 13

thể đối với người bị ảnh hưởng như bồi thường, hỗ trợ ổn định đời sống sản xuất, đào tạo chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm, hỗ trợ tái định cư nhưng vẫn chưa đáp ứng hết, còn nhiều bất cập trong thực tiễn giải quyết quyền lợi của người dân để đảm bảo

ổn định đời sống cho những hộ bị ảnh hưởng

Trên thực tế nhiều hộ gia đình cá nhân có đất bị thu hồi, sau khi nhận tiền bồi thường, hỗ trợ chưa định hướng được công việc, ngành nghề mới phù hợp với tuổi, sức khỏe, trình độ của mình để ổn định cuộc sống Công tác đào tạo nghề không hiệu quả, việc thay đổi thói quen sản xuất nông nghiệp trong thời gian ngắn là rất khó khăn, số người tìm được việc làm phù hợp với mình và ổn định là rất ít, bên cạnh đó vấn đề môi trường khi thực hiện một số dự án cũng là vấn đề ảnh hưởng rất lớn tới đời sống của người dân, làm đảo lộn cuộc sống, ảnh hưởng đến sức khỏe, sinh hoạt hàng ngày

Để tìm hiểu sâu về vấn đề này từ đó góp phần đưa những giải pháp sát với thực tế của người dân cho công tác GPMB tại huyện Yên Định, nhằm giải quyết tối

đa quyền lợi và hỗ trợ ổn định cuộc sống của người trực tiếp bị ảnh hưởng, tôi chọn

đề tài: “Đánh giá ảnh hưởng của công tác bồi thường GPMB đến sinh kế của

người dân tại một số dự án trên địa bàn huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa” để làm

nghiên cứu

2 Mục tiêu nghiên cứu đề tài

- Thực trạng công tác bồi thường GPMB các hộ thuộc diện nhà nước thu hồi

đất và nhận hỗ trợ, tái định cư của một số dự án trên địa bàn huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2016-2018

- Đánh giá ảnh hưởng của công tác thu hồi đất, bồi thường, GPMB đến kinh

tế, xã hội, môi trường của người dân sau khi nhà nước thu hồi đất

- Tìm ra những mặt hạn chế và tích cực ảnh hưởng trong công tác bồi thường GPMB đến sinh kế của người dân khi nhà nước thu hồi đất để từ đó đề xuất những giải pháp thích hợp, phù hợp thực hiện công tác bồi thường GPMB hiệu quả, góp phần cải thiện việc làm của những người bị ảnh hưởng

Trang 14

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Kết quả nghiên cứu giúp nắm vững chính sách, pháp luật đất đai; chính sách về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và các văn bản liên quan

- Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp cơ sở cho các nhà hoạch định chính sách trong việc ra quyết định sử dụng đất hiệu quả, qua đó góp phần vào sự phát triển kinh tế xã hội bền vững

- Cung cấp thêm cơ sở thực tiễn để các cơ quan, đơn vị trên địa bàn huyện Yên Định tham khảo nhằm hoàn thiện hơn nữa công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong thời gian tới

Trang 15

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU

1.1 Cơ sở lý luận về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.1.1 Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

a) Bồi thường:

Theo Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam, Đại từ điển Tiếng việt (1998): Bồi thường là đền bù những tổn hại đã gây ra Đền bù là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao Như vậy, bồi thường là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao cho một chủ thể bị thiệt hại vì hành vi của một chủ thể khác (Trung tâm ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam, 1998]

Luật Đất đai năm 2003 giải thích: “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người

bị thu hồi đất” (Khoản 6 Điều 4) (Luật đất đai, 2003)

Luật Đất đai 2013 giải thích: ‘‘ Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất’’ (Khoản

12, Điều 3) (Luật đất đai, 2013)

Theo Luật Đất đai năm 2013: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển” (Khoản 14, Điều 3)

Theo Nghị định số 47/2014/ND-CP thì bồi thường, hỗ trợ cho người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất được quy định như sau:

Trang 16

- Bồi thường hoặc hỗ trợ đối với toàn bộ diện tích đất Nhà nước thu hồi

- Bồi thường hoặc hỗ trợ về tài sản hiện có gắn liền với đất và các chi phí đầu

tư vào đất bị Nhà nước thu hồi

- Hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ ổn định đời sống, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề và

hỗ trợ khác cho người bị thu hồi đất

- Hỗ trợ để ổn định sản xuất và đời sống tại khu tái định cư

c) Tái định cư

TĐC là việc di chuyển đến một nơi khác với trước đây để sinh sống và làm ăn TĐC bắt buộc đó là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi đất hoặc trưng thu đất để thực hiện các dự án phát triển Tái định cư được hiểu là một quá trình

từ bồi thường thiệt hại về đất, tài sản, di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại cuộc sống, thu nhập, cơ sở vật chất, tinh thần tại đó

Theo Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) định nghĩa TĐC là xây dựng khu dân cư mới, có đất để sản xuất và đủ cơ sở hạ tầng công cộng tại một địa điểm khác

Như vậy tái định cư là hoạt động nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về mặt kinh

tế - xã hội đối với một bộ phận dân cư đã gánh chịu vì sự phát triển chung Hiện nay

ở nước ta khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì người sử dụng đất được bố trí tái định cư bằng một trong các hình thức:

- Bồi thường bằng nhà ở

- Bồi thường bằng giao đất mới

- Bồi thường bằng tiền để người dân tự lo chỗ ở

1.1.2 Khái niệm sinh kế của người dân

Sinh kế là hoạt động kiếm sống của con người thông qua việc sử dụng các nguồn lực (con người, tự nhiên, vật chất, tài chính, xã hội…) trong một môi trường

dễ bị tổn thương có sự quản lý của các tổ chức, định chế, chính sách (Kim Luân, 2016)

Sinh kế là cách thức kết hợp các nguồn lực hiện có của con người để tạo ra miếng cơm manh áo hàng ngày (Đinh Xuân Lập, 2011)

Trang 17

Khái niệm về sinh kế của hộ hay một cộng đồng là một tập hợp của các nguồn lực và khả năng của con người kết hợp với những quyết định và những hoạt động mà

họ sẽ thực hiện để không những kiếm sống mà c̣n đạt đến mục tiêu đa dạng hơn Hay nói cách khác, sinh kế của một hộ gia đình hay một cộng đồng còn được gọi là kế sinh nhai của hộ gia đình hay cộng đồng đó

Sinh kế bổ sung là nhưng sinh kế thêm vào sinh kế chính

Sinh kế thay thế là chỉ việc từ bỏ sinh kế cũ chuyển sang sinh kế mới

Sinh kế bền vững là sinh kế có thể đối phó hay khôi phục lại khi gặp các cú sốc hoặc khủng hoảng có thể đảm bảo cho các thế hệ sau này duy trì hoặc nâng cao

mà không phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên và sự hỗ trợ từ bên ngoài

Một sinh kế gồm có những khả năng, những tài sản (bao gồm cả nguồn tài nguyên vật chất và xã hội) và những hoạt động cần thiết để kiếm sống Một sinh kế được xem là bền vững khi nó có thể đối phó và khôi phục trước tác động của những

áp lực và những cú sốc, và duy trì hoặc tăng cường những năng lực lẫn tài sản của nó trong hiện tại và tương lai, trong khi không làm suy thoái nguồn tài nguyên thiên nhiên (Chambers, R And G Conway, 1992) (Đinh Xuân Lập, 2011)

1.2 Nội dung của bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

1.2.1 Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư bao gồm: Nguyên tắc thực hiện

bồi thường, hỗ trợ về đất, nguyên tắc thực hiện bồi thường, hỗ trợ về tài sản, cây cối hoa màu, nguyên tắc thực hiện bố trí tái định cư

Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất nếu có đủ điều kiện được bồi thường quy định tại Điều 75 của Luật đất đai năm 2013 này thì được bồi thường, hỗ

trợ và tái định cư

Việc bồi thường được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại

thời điểm quyết định thu hồi đất

Trang 18

Việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất phải bảo đảm dân chủ, khách quan,

công bằng, công khai, kịp thời và đúng quy định của pháp luật (Luật đất đai, 2013)

1.2.2 Chính sách bồi thường hỗ trợ tái định cư

Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm

những nội dung cơ bản sau:

Thứ nhất về chính sách bồi thường, chính sách bồi thường bao gồm bồi thường

đất và tài sản trên đất:

Nhà nước thu hồi đất của người đang sử dụng có điều kiện về pháp lý thì iv được bồi thường; trường hợp không đủ điều kiện được bồi thường thì được xem xét

để hỗ trợ Giá đất để tính bồi thường là giá đất theo mục đích đang sử dụng theo giá

chuyển nhượng trên thị trường trong điều kiện bình thường

Chủ sở hữu tài sản gắn liền với đất khi Nhà nước thu hồi đất mà bị thiệt hại, thì được bồi thường Mức bồi thường thiệt về tài sản trên đất được xác định trên cơ

sở giá trị xây dựng mới của nhà, công trình hoặc giá trị hiện của cây trồng, chi phí di chuyển, hao hụt trong quá trình di chuyển đối với vật nuôi và các tài sản là dây chuyền, thiết bị sản xuất có thể tháo rời, vận chuyển và lắp đặt lại được

Thứ hai về chính sách hỗ trợ, chính sách hỗ trợ, bao gồm: hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm, hỗ trợ tái định cư và hỗ trợ khác

Thứ ba, về chính sách tái định cư: Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất

mà phải di chuyển chỗ ở thì được bố trí tái định cư bằng một trong các hình thức sau: Bồi thường bằng nhà ở; bồi thường bằng giao đất ở mới; bồi thường bằng tiền để tự

lo chỗ ở mới (Luật đất đai, 2013)

1.2.3 Vai trò của công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đối với việc phát triển

cơ sở hạ tầng và kinh tế - xã hội

Hạ tầng kinh tế xã hội là một khái niệm dùng để chỉ những phương tiện làm

cơ sở, nhờ đó phục vụ cho hoạt động kinh tế, văn hóa xã hội, quốc kế dân sinh như cung cấp điện năng, giao thông vận tải, bưu chính viễn thông, thủy lợi, đê điều, bệnh viện, trường học

Trang 19

Trong những năm gần đây, các cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội đã nhanh chóng được cải tạo, khôi phục và phát triển, phần nào đã bắt kịp với yêu cầu của sự chuyển đổi kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống, thúc đẩy sự chuyển đổi kinh tế và làm thay đổi bộ mặt đô thị và nông thôn Các dự án đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng được chú trọng, công tác GPMB các dự án đã có nhiều chuyển biến rõ rệt; cơ chế chính sách GPMB được bổ sung, điều chỉnh kịp thời; các phương án bồi thường được thiết lập khoa học, hợp lý; số lượng dự án GPMB được hoàn thành năm sau cao hơn năm trước tạo được nhiều động lực mới cho sự phát triển

Cùng với sự phát triển cơ sở hạ tầng và kinh tế - xã hội, nhiều vấn đề phức tạp

đã nảy sinh, trong đó công tác bồi thường, GPMB là vấn đề nhạy cảm cần được quan tâm nhất, do đụng chạm đến lợi ích của một bộ phận nhân dân, do khối lượng giải tỏa lớn, do sự thay đổi của giá cả và trình độ dân trí ngày càng cao

Tiến độ thực hiện các dự án phụ thuộc rất nhiều vào thời gian tiến hành công tác bồi thường, GPMB:

- GPMB kéo dài gây ảnh hưởng đến tiến độ xây dựng của các công trình, ảnh hưởng đến việc sử dụng lao động cũng như chi phí cho dự án, có khi gây ra thiệt hại không nhỏ trong đầu tư xây dựng Ngược lại, GPMB thực hiện đúng tiến độ sẽ tiết kiệm được thời gian và thực hiện dự án có hiêu quả

GPMB được thực hiện tốt sẽ giảm tối đa chi phí cho công tác giải tỏa đền bù,

có điều kiện tập trung vốn đầu tư cho các công trình khác GPMB kéo dài dẫn đến chi phí bồi thường lớn, không kịp hoàn thành tiến độ dự án dẫn đến sự quay vòng vốn chậm gây khó khăn cho các nhà đầu tư Một số dự án tiến độ thi công thì bị ngắt quãng gây ra sự mất thời gian cũng như chất lượng công trình Thực tế hiện nay nhiều

dự án phải ngừng thi công hoặc thi công ngắt quãng do không giải phóng được mặt bằng, một phần do hệ thống chính sách chưa đồng bộ, phần khác do chưa được sự quan tâm cần thiết của các cấp, các ngành, sự ủng hộ của người dân Đây cũng là một trở ngại lớn tác động tiêu cực đến khả năng thu hút vốn đầu tư, công nghệ nước ngoài vào lĩnh vực xây dựng và phát triển cơ sở hạ tầng của Việt Nam

Trang 20

1.2.4 Nhân tố ảnh hưởng đến công tác bồi thường giải phóng mặt bằng, hỗ trợ và tái định cư

Công tác Bồi thường GPMB là nhiệm vụ quan trọng trong quá trình thực hiện

dự án đầu tư, xây dựng, là công việc có liên quan đến nhiều cấp, nhiều ngành, và rất nhạy cảm, phức tạp gắn liền với quyền lợi của người dân Đây là một công việc phức tạp, khó khăn chịu nhiều yếu tố cả về chủ quan lẫn khách quan, cụ thể:

Nhân tố chủ quan, bao gồm: Công tác quản lý, đăng ký và cấp giấy chứng nhận QSD đất, sở hữu nhà ở đô thị; công tác định giá đất; nguồn vốn thực hiện dự án; vai trò, năng lực của chính quyền địa phương và sự phối hợp giữa các cấp, các ngành trong công tác GPMB

Nhân tố khách quan, bao gồm: chính sách bồi thường của Nhà nước; công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai, xây dựng và phát triển đô thị; thị trường Bất động sản

1.2.5 Cơ sở pháp lý về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.2.5.1 Giai đoạn trước khi có luật đất đai năm 1993

Sau cách mạng tháng 8/1945, Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà (1946) đã chỉ rõ: “Nhiệm vụ của dân tộc ta trong giai đoạn này là nhằm bảo toàn lãnh thổ giành độc lập hoàn toàn và kiến thiết quốc gia trên nền tảng dân chủ ”

Ngay sau khi hoà bình được lập lại ở miền Bắc (1954), Đảng và Nhà nước đã khẳng định con đường tất yếu của cách mạng Việt Nam là xây dựng chủ nghĩa xã hội

ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam

Khi trưng dụng ruộng đất, Nhà nước xác định cách bồi thường tốt nhất là vận động nông dân điều chỉnh hoặc nhượng ruộng đất cho người bị trưng dụng để họ tiếp tục sản xuất Trường hợp không làm được như vậy, về đất sẽ được bồi thường bằng tiền từ 1- 4 năm sản lượng thường niên của ruộng đất bị trưng dụng Mức bồi thường căn cứ vào thực tế ở mỗi nơi, đời sống của nhân dân cao hay thấp, ruộng đất ít hay nhiều, tốt hay xấu mà định

Sau khi giải phóng miền Nam thống nhất đất nước năm 1975, cả nước bước vào giai đoạn xác định con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, ổn định kinh tế, chính trị,

Trang 21

xã hội, văn hoá khôi phục đất nước Để đáp ứng yêu cầu của giai đoạn cách mạng mới, Hiến pháp năm 1980 ra đời, bước đầu tạo ra sự đổi mới về nhận thức cũng như phương thức quản lý kinh tế Khi có nhu cầu sử dụng đất, Nhà nước sẽ cấp đất và không thu tiền sử dụng đất, cần bao nhiêu Nhà nước cấp bấy nhiêu, quan hệ đất đai chỉ là quan hệ giữa Nhà nước với người sử dụng đất, tức là quan hệ đơn thuần, quan

hệ “giao - thu”

Sau đó Luật Đất đai 1987 ra đời dựa trên quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước thống nhất quản lý, vì vậy khi đất đai bị Nhà nước thu hồi phục vụ cho các mục đích công cộng, người sử dụng đất không được Nhà nước bồi thường bằng đất, chỉ được bồi thường bằng tiền, tài sản hoa màu có trên diện tích đất bị thu hồi

Tóm lại, do thời kỳ này đất đai chưa được thừa nhận là có giá cho nên các chính sách bồi thường GPMB còn nhiều hạn chế, thể hiện trong cách tính giá trị bồi thường, phương thức thực hiện Tuy nhiên, nhìn nhận một cách công bằng thì những chính sách này cũng đã đóng vai trò tích cực trong việc GPMB, dành đất cho việc xây dựng các công trình quan trọng trong hệ thống cơ sở hạ tầng ban đầu của đất nước

1.2.5.2 Giai đoạn từ năm 1993 đến năm 2003

Luật Đất đai 1993 có hiệu lực từ ngày 15/10/1993 và thay thế cho Luật Đất đai năm 1987 Đây là văn bản pháp lý quan trọng quy định việc thu hồi đất và bồi thường thiệt hại Luật Đất đai quy định người sử dụng đất được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và quyền sở hữu nhà Chính điều này làm cơ sở pháp lý, làm căn

cứ cho việc được bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất

Điều 12 Luật này quy định: “Nhà nước xác định giá các loại đất để tính thuế chuyển quyền sử dụng đất, thu tiền khi giao đất hoặc cho thuê đất, tính giá trị tài sản khi giao đất, bồi thường thiệt hại khi thu hồi đất Chính phủ quy định khung giá các loại đất đối với từng vùng theo thời gian”

Điều 27 quy định: “Trong trường hợp thật cần thiết, Nhà nước thu hồi đất đang

sử dụng của người sử dụng đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thì người bị thu hồi đất được đền bù thiệt hại”

Trang 22

Sau khi Luật Đất đai năm 1993 ra đời, Nhà nước đã ban hành rất nhiều các văn bản dưới luật như nghị định, thông tư và các văn bản pháp quy khác về quản lý đất đai nhằm cụ thể hóa những điều luật, bao gồm:

- Nghị định 64/CP ngày 27 tháng 9 năm 1993 của Chính phủ về giao đất nông nghiệp cho hộ gia đình, cá nhân sử dụng ổn định lâu dài vào mục đích nông nghiệp

- Nghị định 02/CP ngày 18 tháng 1 năm 1994 của Chính phủ về việc giao đất lâm nghiệp cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân sử dụng ổn định lâu dài vào mục đích lâm nghiệp

- Nghị định 87/CP ngày 17 tháng 8 năm 1994 của Chính phủ ban hành khung giá các loại đất để xác định tiền sử dụng đất, tính thuế chuyển quyền sử dụng đất và bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất

- Nghị định 88/CP ngày 17 tháng 8 năm 1994 của Chính phủ về quản lý, sử dụng đất đô thị Điều 28 Nghị định đã nêu: “Trước khi thu hồi đất cơ quan Nhà nước

có thẩm quyền phải thông báo cho người sử dụng đất biết về lý do thu hồi và kế hoạch

di chuyển, phương án đền bù thiệt hại về đất đai và tài sản gắn liền với đất đó” Người đang sử dụng đất bị thu hồi phải chấp hành nghiêm chỉnh quyết định thu hồi đất của Nhà nước

- Nghị định 90/CP ngày 17 tháng 8 năm 1994 của Chính phủ quy định về việc bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất sử dụng vào mục đích an ninh quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thay thế tất cả các văn bản, chính sách trước đây của Nhà nước về bồi thường giải phóng mặt bằng Nhìn chung đây là văn bản Nghị định mang tính toàn diện và cụ thể hóa việc thực hiện chính sách bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất Tuy nhiên trong quá trình triển khai thực tế cho thấy sau khi Nhà nước thu hồi đất và thực hiện bồi thường giải phóng mặt bằng, người

bị ảnh hưởng gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là những người bị thu hồi hết đất sản xuất phải chuyển sang nghành nghề khác

- Thông tư liên Bộ số 94/TTLB ngày 14 tháng 11 năm 1994 của Liên Bộ Tài chính - Xây dựng - Tổng cục Địa chính - Ban Vật giá Chính phủ hướng dẫn thi hành Nghị định 87/CP

Trang 23

- Nghị định 42/CP ngày 16 tháng 7 năm 1996 của Chính phủ về quản lý đầu

tư và xây dựng Theo Nghị định này yếu tố tái định cư chưa được quan tâm đúng mức khi xem xét, thẩm định và phê duyệt các dự án đầu tư

- Nghị định 22/1998/NĐ - CP ngày 24 tháng 4 năm 1998 của Chính phủ về việc bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích an ninh quốc phòng, lợi ích quốc gia và lợi ích công cộng, bao gồm cả đất sử dụng cho các

dự án sản xuất kinh doanh, khu chế xuất, khu du lịch, khu đô thị mới, khu công nghiệp cao, khu vui chơi giải trí, khu dân cư tập trung và các dự án đầu tư phát triển khác đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và đất sử dụng xây dựng các công trình phục vụ công ích và công cộng khác không nhằm mục đích kinh doanh của địa phương, do UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương quyết định

Về trách nhiệm bồi thường, Nghị định này quy định các tổ chức, cá nhân được Nhà nước giao đất, cho thuê đất phải bồi thường đồng thời mở rộng phạm vi được bồi thường cho các đối tượng có khả năng hợp pháp hóa quyền sử dụng đất

Về chính sách hỗ trợ, Nghị định này đưa ra chính sách ổn định đời sống và sản xuất đối với những người phải di chuyển chỗ ở

Về chính sách tái định cư, Nghị định cũng quy định về thẩm quyền lạp khu tái định cư và điều kiện bắt buộc phải có ở khu tái định cư, về nguyên tắc bố trí đất ở cho các hộ gia đình ở khu tái định cư và nguồn vốn đầu tư xây dựng khu tái định cư

Như vậy nếu như các Nghị định trước đây chủ yếu chỉ quan tâm đến việc bồi thường đất bị thu hồi và tài sản gắn với đất đó thì Nghị định 22/1998/NĐ-CP đã có thêm một số chính sách hỗ trợ cũng như một số điều khoản mới về lập khu tái định

cư cho các hộ phải di chuyển

- Thông tư 145/1998/TT-BTC ngày 04 tháng 11 năm 1998 của Bộ Tài chính ban hành hướng dẫn thi hành Nghị định số 22/1998/NĐ-CP nêu rõ phương pháp xác định hệ số K để định giá đất bồi thường thiệt hại Thông tư này cũng quy định cụ thể nội dung và chế độ quản lý các khoản chi phí phục vụ công tác bồi thường giải phóng mặt bằng và việc tham gia phương án bồi thường đó với các dự án đầu tư bằng nguồn vốn ngân sách trung ương

Trang 24

- Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật đất đai ngày 02 tháng 12 năm

1998 đã quy định chi tiết quyền và nghĩa vụ của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân được Nhà nước giao đất không thu tiền sử dụng đất, giao đất có thu tiền sử dụng đất, cho thuê đất, nhận quyền sử dụng đất của người khác

- Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Đất đai ngày 29 tháng 6 năm 2001 quy định cụ thể hơn về việc bồi thường thiệt hại và giải phóng mặt bằng Theo Luật này thì trong trường hợp thật cần thiết, Nhà nước thu hồi đất đang sử dụng đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thì người

bị thu hồi đất được bồi thường hoặc hỗ trợ Việc bồi thường hoặc hỗ trợ được thực hiện theo quy định của Chính phủ

1.2.5.3.Giai đoạn từ năm 2003 đến năm 2013

Luật Đất đai năm 2003 được Quốc hội khóa IX kỳ họp thứ tư được thông qua ngày 26 tháng 11 năm 2003 là luật có phạm vi điều chỉnh bao quát, thể hiện đầy đủ nhất hơi thở của cuộc sống so với các Luật Đất đai đã ban hành trước đó

Sau khi Luật Đất đai 2003 được ban hành, để đáp ứng thực tiễn Nhà nước đã ban hành nhiều các văn bản dưới luật như Nghị định, Thông tư cụ thể hoá các điều luật về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, cụ thể như sau:

- Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03 tháng 12 năm 2004 của Chính phủ quy định về BT,HT&TĐC khi Nhà nước thu hồi đất

Tuy nhiên, để giải quyết một số vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện công tác BT,HT&TĐC cần cụ thể hoá và bổ sung một số điều thuộc Nghị định góp phần hoàn thiện chính sách khi Nhà nước thu hồi đất, đẩy nhanh tiến độ GPMB và

ổn định đời sống của người bị thu hồi đất, một số van bản pháp luật khác đã ra đời như:

- Thông tư số 116/2004/TT-BTC ngày 17/12/2004 hướng dẫn thi hành Nghị định số 197/2004/NĐ-CP về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Thông tư số 69/2006/TT-BTC ngày 02 tháng 8 năm 2006 sửa đổi, bổ sung Thông tư số 116/2004/TT-BTC

Trang 25

- Chỉ thị số 11/2006/CT-CP ngày 27 tháng 3 năm 2006 của Chính phủ về giải pháp hỗ trợ dạy nghề và việc làm cho lao động vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp

- Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày 25 tháng 5 năm 2007 của Chính phủ quy định bổ sung về việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự thủ tục BT,HT&TĐC khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai

- Thông tư số 06/2007/TT-BTNMT ngày 15 tháng 6 năm 2007 của Bộ Tài nguyên và Môi trường hướng dẫn thực hiện một số điều của Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày 25 tháng 5 năm 2007 của Chính phủ

- Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13 tháng 8 năm 2009 của Chính phủ Quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, BT,HT&TĐC, theo đó nội dung cơ bản được thể hiện như sau:

+ Đa dạng các hình thức hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm, đồng thời quy định thẩm quyền của UBND cấp tỉnh trong việc quyết định hình thức hỗ trợ (bằng tiền hoặc giao đât, căn hộ)

+ Bổ sung một số chính sách hỗ trợ khác (hỗ trợ tái định cư cho trường hợp các hộ đủ tiêu chuẩn được tái định cư mà tiền bồi thường, hỗ trợ không đủ để mua nhà, đất tái định cư; hỗ trợ kinh phí học nghề cho lao động trong độ tuổi lao động có nhu cầu học nghề khi thu hồi đất nông nghiệp)

+ Toàn bộ tiền BT,HT&TĐC và chi phí tổ chức thực hiện do người được giao đất, thuê đất ứng trước được khấu trừ vào tiền thuê đất, giao đất; mức tối đa không vượt tiền phải nộp khi được thuê đất, giao đất

+ Thay đổi toàn bộ trình tự BT,HT&TĐC

+ Giải quyết khiếu nại, tố cáo, cưỡng chế thu hồi đất

+ Thành lập quỹ phát triển đất (trích từ 30% đến 50% nguồn thu hàng năm từ tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, tiền đấu giá quyền sử dụng đất)

Nhìn chung Nghị định số 69/2009/NĐ-CP đã phần nào đảm bảo hài hoà ba lợi ích: Người bị thu hồi đất được nhà nước quan tâm niều hơn - Nhà đầu tư - Nhà nước

1.2.5.4 Giai đoạn từ năm 2013 đến nay

Trang 26

Luật Đất đai năm 2013 được Quốc hội khóa XIII kỳ họp thứ sáu được thông qua ngày 29/11/2013 là luật có phạm vi điều chỉnh bao quát nhất, thể hiện đầy đủ nhất hơi thở của cuộc sống so với các Luật Đất đai đã ban hành trước đó Luật Đất đai năm 2013 có nhiều nồi dung mới trong đó tập trung vào các vấn đề đặt ra trong quản lý sử dụng đất như sau:

- Quy định rõ nguyên tắc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất, cụ thể

và làm rõ các điều kiện để được bồi thường về đất

- Hoàn chỉnh chính sách khu vực đất nông nghiệp; quy định chính sách đất đai đối với khu vực công nghiệp; quy định quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất, đây

là căn cứ quan trọng khi thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào các mục đích khác

- Quy định chính sách thu hồi và trưng dụng đất, quy trình thu hồi đất và công tác giải phóng mặt bằng Cùng đó quy định rõ việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho người bị thu hồi đất, những trường hợp không được bồi thường - Quy định về thẩm quyền giao đất, cho thuê và cho phép chuyển đổi mục đích sử dụng đất với thẩm quyền từng cấp, đề cao vai trò cấp xã, phường, cán bộ địa chính xã phường đảm bảo công tác quản lý và sử dụng đất chặt chẽ, hợp lý và hiệu quả

- Đổi mới công tác giải quyết tranh chấp, khiếu nại về đất đai theo hướng khuyến khích các bên tự hoà giải và nâng cao vai trò hoà giải cấp cơ sở xã, phường Sau khi Luật Đất đai 2013 được ban hành, để đáp ứng thực tiễn Nhà nước đã ban hành nhiều các văn bản dưới luật như Nghị định, Thông tư cụ thể hoá các điều luật

về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15tháng 05 năm 2014 của Chính phủ quy định về BT,HT&TĐC khi Nhà nước thu hồi đất, hiện tại đây là văn bản quy phạm quan trọng để dùng áp dụng cho công tác bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất cho các địa phương áp dụng,với những nội dung chủ yếu như sau:

+ Người bị thu hồi đất, bị thiệt hại tài sản gắn liền với đất bị thu hồi, được bồi thường đất, tài sản, được hỗ trợ và bố trí tái định cư theo quy định

+ Đối với đất được bồi thường: đất đang sử dụng vào mục đích nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để

Trang 27

bồi thường thì được bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tại thời điểm có quyết định thu hồi

+ Giá đất để tính bồi thường là giá đất theo mục đích đang sử dụng tại thời điểm có quyết định thu hồi đất do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh công bố theo quy định của Chính phủ; không bồi thường theo giá đất sẽ được chuyển mục đích sử dụng

+ Quy định về một số mức hỗ trợ như hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ ổn định đời sống và ổn định sản xuất, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm và hỗ trợ khác đó là căn cứ vào tình hình thực tế tại địa phương, Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định biện pháp hỗ trợ khác để bảo đảm ổn định đời sống và sản xuất cho người bị thu hồi đất; trường hợp đặc biệt trình Thủ tướng CP quyết định

+ Với hình thức bố trí tái định cư như bồi thường bằng nhà ở, bồi thường bằng giao đất ở mới, bồi thường bằng tiền để tự lo chỗ ở mới Nhà nước ưu tiên tái định cư tại chỗ cho người bị thu hồi đất tại nơi có dự án tái định cư, ưu tiên vị trí thuận lợi cho các hộ sớm thực hiện GPMB, hộ có vị trí thuận lợi tại nơi ở cũ, hộ gia đình chính sách Các biện pháp hỗ trợ sản xuất và đời sống tại khu tái định cư do Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định các biện pháp và mức hỗ trợ cụ thể để ổn định sản xuất và đời sống tại khu tái định cư căn cứ vào tình hình thực tế ở địa phương

Nghị định 47/2014/NĐ-CP là văn bản quy phạm về bồi BT, HT&TĐC đã phần nào đáp ứng được lợi ích của người bị thu hồi đất

Tuy nhiên để giải quyết một số vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện công tác BT,HT&TĐC cần cụ thể hoá và bổ sung một số điều thuộc Nghị định góp phần hoàn thiện chính sách khi Nhà nước thu hồi đất, đẩy nhanh tiến độ GPMB và

ổn định đời sống của người bị thu hồi đất, một số văn bản pháp luật khác đã ra đời như:

- Nghị định Chính phủ: số 43/2014/NĐ- CP ngày 15/5/2014 quy định chi tiết một số Điều của Luật Đất đai

- Thông tư số 30/2014/TT-BTNMT ngày 02/06/2014 Thông tư quy định hồ sơ giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, thu hồi đất

- Thông tư số 37/2014/TT-BTNMT ngày 30/06/2014 Thông tư quy định chi tiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Trang 28

Nhìn chung, sau khi Luật đất đai 2013 ra đời, cùng với đó với các Nghị định, thông

tư hướng dẫn liên quan đến công tác GPMB, đặc biệt như nghị định số

47/2014/NĐ-CP, TT 30/2014/TT -BTNMT, TT 37/2014/TT - BTMT đã phần nào đảm bảo hài hoà, lợi ích cho người bị thu hồi đất, ổn đinh đời sống cho người dân, và các tổ chức

cá nhân

1.2.5.5 Các bước thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Bước 1: Tổ chức được giao nhiệm vụ thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư có trách nhiệm phổ biến chủ trương, chính sách, phương án và kế hoạch bồi thường, hỗ trợ, tái định cư;

- Bước 2: Thu thập, phân loại tài liệu liên quan đến tài sản và đất bị thu hồi thông qua việc phát tờ khai, hướng dẫn kê khai, thu tờ khai của các đối tượng bị Nhà nước thu hồi đất để lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

- Bước 3: Xét tình hình chính xác, hợp pháp về nhà, đất để xác định mức bồi thường và vị trí đất để xác định đơn giá bồi thường rên cơ sở số liệu mà người bị thu hồi đất kê khai về diện tích, hạng đất, loại đất, vị trí đất, số lượng, chất lượng tài sản hiện có trên đất bị thu hồi, số nhân khẩu, số lao động…, để đạt nguyện vọng tái định

cư (nếu có) Tổ chức được giao nhiệm vụ thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư kiểm tra tờ khai và tổ chức thực hiện kiểm kê, đo đạc, xác định cụ thể diện tích đất bị thu hồi, tài sản bị thiệt hại có sự tham gia của đại diện chính quyền sở tại, xác nhận của người bị thu hồi đất, bị thiệt hại tài sản

- Bước 4: Sau khi tiến hành kiểm kê, đo đạc, tổ chức được giao nhiệm vụ thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư lập dự kiến phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư, niêm yết công khai tại trụ sở UBND cấp xã nơi có đất bị thu hồi để người có đất

bị thu hồi và các đối tượng có liên quan tham gia ý kiến Tổ chức được giao nhiệm

vụ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư có trách nhiệm tiếp thu ý kiến tham gia, đóng góp, tham gia giải đáp thắc mắc… hoàn thiện phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

- Bước 5: Tổ chức được giao nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trình UBND cấp huyện phê duyệt hoặc gửi Sở Tài chính (Hội ðồng thẩm ðịnh cấp tỉnh)

Trang 29

thẩm ðịnh trýớc khi trình UBND cấp tỉnh phê duyệt (đối với dự án thu hồi đất do UBND cấp tỉnh phê duyệt)

- Bước 6: Sau khi phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được UBND cấp

có thẩm quyền phê duyệt, tổ chức được giao nhiệm vụ thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư có trách nhiệm niêm yết công khai phương án tại trụ sở làm việc của đơn

vị và UBND cấp xã nơi có đất bị thu hồi, thông báo kế hoạch, thời gian chi trả tiền bồi thường, giải quyết tái định cư và thực hiện giải phóng mặt bằng, đồng thời giải quyết khiếu nại, tố cáo liên quan đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư (Nghị định 43, 2014)

1.3 Nội dung sinh kế của người dân

1.3.1 Chiến lược sinh kế

Để duy trì sinh kế, mỗi hộ gia đình thường có các kế sách sinh nhai khác nhau

Kế sách sinh nhai của hộ hay chiến lược sinh kế của hộ là quá trình ra quyết định về các vấn đề cấp hộ Bao gồm những vấn đề như thành phần của hộ, tính gắn bó giữa các thành viên, phân bổ các nguồn lực vật chất và chi phí vật chất của hộ

Chiến lược sinh kế là quá trình sinh ra quyết định về các vấn đề cấp hộ, bao gồm những vấn đề như thành phần của hộ, tính gắn bó giữa các thành viên, phân bổ các nguồn lực vật chất và chi phí vật chất của hộ (Seppala, 1996)

Chiến lược sinh kế của hộ phải dựa vào năm loại nguồn lực (tài sản) cơ bản sau:

- Nguồn nhân lực: Bao gồm kỹ năng, kiến thức, khả năng lao động và sức khoẻ con người Các yếu tố đó giúp cho con người có thể theo đuổi những chiến lược tìm kiếm thu nhập khác nhau và đạt những mục tiêu kế sinh nhai của họ Ở mức độ gia đình nguồn nhân lực được xem là số lượng và chất lượng nhân lực có sẵn

- Nguồn lực xã hội: Là những nguồn lực định tính dựa trên những gì mà con người đặt ra để theo đuổi mục tiêu kế sinh nhai của họ Chúng bao gồm uy tín của hộ, các mối quan hệ xã hội của hộ

- Nguồn lực tự nhiên: Là cơ sở các tài nguyên thiên nhiên của hộ hay của cộng đồng, được trông cậy vào để sử dụng cho mục đích sinh kế như đất đai, nguồn nước, cây trồng, vật nuôi, mùa màng v.v

Trang 30

Trong thực tế, sinh kế của người dân thường bị tác động rất lớn bởi những biến động của nguồn lực tự nhiên Trong các chương trình di dân tái định cư, việc di chuyển dân đã làm thay đổi nguồn lực tự nhiên của người dân và qua đó đã làm thay đổi sinh kế của họ

- Nguồn lực vật chất: Bao gồm tài sản hộ gia đình hỗ trợ cho sinh kế như nhà

ở, các phương tiện sản xuất, đi lại, thông tin v.v

- Nguồn lực tài chính: Là những gì liên quan đến tài chính mà con người có được như: Nguồn thu nhập tiền mặt, tiền tiết kiệm, tín dụng và các nguồn khác như lương, nguồn hỗ trợ, viện trợ từ bên ngoài cho hộ gia đình và cho cộng đồng

Mỗi hộ dân là một bộ phận cấu thành nên cộng đồng họ đang sống, các tài sản

và nguồn lực của họ cũng là một phần tài sản và nguồn lực của cộng đồng đó, vì vậy chiến lược sinh kế của mỗi hộ đều có sự tương đồng và phù hợp với nhau cũng như phù hợp với chiến lược sinh kế của cộng đồng

Chiến lược sinh kế cộng đồng cũng dựa trên năm loại nguồn lực trên nhưng mang ý nghĩa rộng hơn cho cả cộng đồng, đó là số lượng và chất lượng nguồn nhân lực của cộng đồng; Thể chế chính trị, phong tục, tập quán, uy tín của cả cộng đồng; Điều kiện tự nhiên của địa bàn cộng đồng sinh sống; Các cơ sở hạ tầng xã hội hỗ trợ cho sinh kế như giao thông, hệ thống cấp nước, hệ thống ngăn, tiêu nước, cung cấp năng lượng, thông tin, v.v

1.3.2 Vai trò của việc đánh giá sinh kế

Đánh giá sinh kế giúp người dân và cộng đồng có cơ sở để lựa chọn, nâng cao năng lực được ảnh hưởng và vững tin trong việc lựa chọn và ra quyết định phát triển sinh kế một cách khoa học

Có nhiều sinh kế nhưng không phải sinh kế nào cũng phù hợp với điều kiện cộng đồng của địa phương vì vậy cần đánh giá để lựa chọn cho phù hợp nhất

Có nhiều sinh kế có thể phát triển phát triển ở cộng đồng nhưng nếu không có đánh giá và lựa chọn thì tinh bền vững của sinh kế đó không cao và phụ thuộc nhiều vào yếu tố may mắn

Trang 31

1.3.3 Mục tiêu của đánh giá sinh kế

Mục tiêu của đánh giá sinh kế là cải thiện cuộc sống của người dân, người bị ảnh hưởng do chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư do nhà nước thu hồi:

- Nâng cao chất lượng giáo dục, tập huấn công nghệ, cung cấp thông tin

- Hỗ trợ tăng tính liên kết trong xã hội

- Hỗ trợ sử dụng hiệu quả và quản lý tốt tài nguyên

- Hỗ trợ tiếp cận tốt các cơ sở hạ tầng cơ bản

- Hỗ trợ tiếp cận các nguồn tài chính

- Tạo môi trường thể chế, chính sách cho phát triển

1.3.4 Các nội dung và tiêu chí của đánh giá sinh kế

Nội dung đánh giá sinh kế cần trả lời những câu hỏi: Người dân đã đang và sẽ làm gì để sinh sống; các yếu tố thuận lợi, khó khăn trong quá trình sinh sống của hộ dân và tương lai công việc cụa họ như thế nào sau khi bị ảnh hưởng do chính sách của nhà nước khi bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Đánh giá sinh kế chủ yếu thông thường dựa vào các tiêu chí sau:

- Hiệu quả kinh tế: Phân tích chi phí-lợi ích đối với sinh kế để có thông tin chính xác về hiệu quả kinh tế cho người thực hiện

- Môi trường: Nếu yếu tố môi trường được đảm bảo thì sẽ tránh được các rủi

ro cao hơn và hiệu quả kinh tế do đó sẽ được duy trì

- Trình độ kỹ thuật: Là một trong những yếu tố cần thiết để phát triển sinh kế mới, người dân muốn phát triển sinh kế mới thì cần phải tiếp cận kỹ thuật cần thiết

để phát triển sinh kế mới đó, tiếp cận càng nhanh thì hiệu quả càng cao Vì vậy trước khi thực hiện sinh kế mới phải trang bị đầy đủ kỹ năng cần thiết cho người dân thông qua tập huấn, tham quan, học tập…

- Vốn đầu tư: Vốn là yếu tố cần thiết để để phát triển sinh kế, đặc biệt trong thời gian đầu tạo lập sinh kế mới

- Thị trường: Cần khảo sát thị trường để tính được hiệu quả kinh kế khi lựa chọn sinh kế mới

Trang 32

- Thể chế chính sách: Là điều kiện để đảm bảo sinh kế này có phát triển hay không phát triển ở địa phương

1.4 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư ở các tổ chức Quốc Tế và một

số nước trên thế giới

1.4.1 Ngân hàng thế giới (WB) và ngân hàng phát triển châu Á (ADB)

Mục tiêu chính sách bồi thường tái định cư của Ngân Hàng thế giới (WB) và ngân hàng châu á (ADB) là việc bồi thường tái định cư sẽ được giảm thiểu càng nhiều càng tốt và đưa ra những biện pháp khôi phục để giúp người bị ảnh hưởng cải thiện hoặc ít ra vẫn giữ được mức sống, khả năng thu nhập và mức độ sản xuất như trước khi có dự án, phải đảm bảo cho các hộ được bồi thường và hỗ trợ sao cho tương lai, kinh tế và xã hội của họ được thuận lợi tương tự như trong trường hợp không có dự

án

Các biện pháp thu hồi được cung cấp là bồi thường theo giá thay thế nhà cửa

và các kết cấu khác, bồi thường đất Nông nghiệp là lấy đất cùng hiệu suất và thật gần với đất đã bị thu hồi, bồi thường đất thổ cư có cùng diện tích được người bị ảnh hưởng chấp thuận, giao đất tái định cư với thời gian ngắn

Đối với đất đai và tài sản được bồi thường chính sách của WB và ADB là phải bồi thường theo giá trị xây dựng mới đối với tất cả các công trình xây dựng và quy định thời hạn bồi thường tái định cư hoàn thành trước một tháng khi dự án triển khai thực hiện

Khôi phục thu nhập là một yếu tố quan trọng của tái định cư khi những người

bị ảnh hưởng bị mất cơ sở sản xuất, công việc kinh doanh, việc làm thay thế những nguồn thu nhập khác, bất kể là họ có mất nơi ở hay không

ADB và WB quy định các thông tin về dự án cũng như chính sách bồi thường tái định cư của dự án phải được thông báo đầy đủ, công khai để tham khảo ý kiến, hợp tác và tìm mọi cách thõa mãn nhu cầu chính đáng của người bị thu hồi đất trong suốt quá trình lập kế hoạch bồi thường tái định cư cho tới khi thực hiện công tác lập

kế hoạch

Trang 33

Việc lập kế hoạch cho công tác bồi thường, hỗ trợ tái định cư được WB và ADB coi là điều bắt buộc trong quá trình thẩm định dự án Mức độ chi tiết của kế hoạch phụ thuộc vào số lượng người bị ảnh hưởng và mức độ tác động cửa dự án Kế hoạch bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được coi là một phần của của chương trình phát triển cụ thê, cung cấp đầy đủ nguồn vốn và cơ hội cho các hộ bị ảnh hưởng Ngoài ra còn phải áp dụng các biện pháp sao cho ngýời bị di chuyển hòa nhập với cộng đồng mới Để thực hiện biện pháp này, nguồn tài chính và vật chất cho việc di dân luôn được chuẩn bị sẵn (Chu Duy Tuyền, 2015)

1.4.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư ở một số nước

1.4.2.1 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại Trung Quốc:

Đất đai thuộc chế độ công hữu nên lợi ích công là điều kiện tiền đề để áp dụng quyền thu hồi đất một cách hợp pháp Việc thu hồi đất được thực hiện chặt chẽ để tránh sự lạm quyền của chính quyền địa phương Phạm vi đất bị thu hồi phục vụ cho lợi ích công gồm: đất phục vụ cho quân sự - quốc phòng; các cơ quan nhà nước và các cơ quan nghiên cứu sự nghiệp; công trình giao thông, năng lượng; kết cấu hạ tầng công cộng; công trình công ích và phúc lợi xã hội, công trình trọng điểm quốc gia, bảo vệ môi trường sinh thái và phục vụ cho các lợi ích công cộng khác theo quy định của pháp luật

Quy trình thu hồi đất gồm 4 bước: (1) Khảo sát về các điều kiện thu hồi đất (dân số nông nghiệp, đất canh tác trên thu nhập đầu người, tổng sản lượng hàng năm, diện tích đất, loại đất và vấn đề sở hữu của khu vực bị ảnh hưởng); (2) Xây dựng dự thảo kế hoạch thu hồi đất; (3) Cơ quan quản lý đất đai báo cáo với chính quyền địa phương, trình kế hoạch thu hồi đất và các tài liệu khác lên cấp cao hơn để kiểm tra, phê duyệt; (4) Thông báo, công bố dự án sau khi dự án được phê duyệt Việc công

bố phải được thực hiện kịp thời, cụ thể về kế hoạch thu hồi và bồi thường Chính quyền địa phương có trách nhiệm thông báo và giải thích các vấn đề có liên quan Sau ngày thông báo, các tài sản trong khu vực dự án sẽ không được cải tạo, mở rộng

Chỉ có Chính phủ và chính quyền cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương mới có thẩm quyền thu hồi đất Công tác quản lý giải phóng mặt bằng được giao cho

Trang 34

Cục Quản lý tài nguyên đất đai tại các địa phương thực hiện Chủ thể được nhận khu đất sau khi được thu hồi sẽ thuê một đơn vị xây dựng giải tỏa mặt bằng khu đất đó (thông thường là các đơn vị chịu trách nhiệm thi công công trình trên khu đất giải tỏa)

Nguyên tắc bồi thường khi thu hồi đất được xác định là phải bảo đảm cho người bị thu hồi đất có chỗ ở bằng hoặc cao hơn so với nơi ở cũ Bồi thường khi thu hồi đất không căn cứ giá thị trường, mà phụ thuộc vào mục đích sử dụng ban đầu của khu đất bị thu hồi, cụ thể là: đối với đất nông nghiệp, cách tính tiền bồi thường đất đai và tiền trợ cấp tái định cư căn cứ theo giá trị tổng sản lượng của đất đai những năm trước đây rồi nhân với một hệ số do nhà nước quy định Mức bồi thường được tính bằng 6 đến 10 lần giá trị sản lượng hàng năm trung bình của ba năm trước khi thu hồi Trợ cấp tái định cư được tính bằng 4 đến 6 lần giá trị sản lượng hàng năm trung bình Bồi thường về hoa màu và các công trình hiện có sẽ do chính quyền địa phương quyết định Trong trường hợp mức bồi thường không đủ để duy trì mức sống ban đầu, thì có thể tăng thêm, tuy nhiên, tổng mức bồi thường không vượt quá 30 lần giá trị sản lượng trung bình của 3 năm trước khi thực hiện thu hồi nếu như các quy định trong luật không đủ duy trì mức sống hiện tại của người nông dân

Đối với đất ở, số tiền bồi thường được xác định bao gồm: giá cả xây dựng lại nhà ở, sự chênh lệch giữa xây dựng lại nhà mới và nhà cũ; giá đất tiêu chuẩn và trợ cấp về giá Giá xây dựng nhà mới được xác định là khoảng cách chênh lệch giữa giá trị còn lại của nhà cũ và chi phí xây dựng lại nhà mới Còn giá đất tiêu chuẩn do Nhà nước quyết định, căn cứ theo giá đất trong cùng khu vực Việc trợ cấp về giá cũng do chính quyền xác định Khoản tiền bồi thường này được tính theo mét vuông, cộng lại

và nhân với diện tích xây dựng của nhà ở Trường hợp Nhà nước có nhà ở tái định cư thì người được bồi thường sẽ được phân nhà với diện tích tương đương số tiền họ đã nhận được bồi thường

Trung Quốc có những thành công nhất định trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là do thứ nhất, đã xây dựng các chính sách và thủ tục rất chi tiết, ràng buộc đối với các hoạt động tái định cư, đảm bảo mục tiêu tạo cơ hội phát triển cho người

Trang 35

dân tái định cư, tạo các nguồn lực sản xuất cho những người tái định cư Thứ hai, năng lực thể chế của các chính quyền địa phương khá mạnh Chính quyền cấp tỉnh chịu trách nhiệm hoàn toàn trong việc thực hiện chương trình bồi thường hỗ trợ tái định cư Thứ ba, quyền sở hữu đất tập thể làm cho việc thực hiện bồi thường hỗ trợ tái định cư có nhiều thuận lợi, đặc biệt là ở nông thôn Tiền đền bù cho đất đai bị mất không trả cho từng hộ gia đình mà được cộng đồng sử dụng để tìm kiếm, phát triển đất mới hoặc mua của các cộng đồng sở tại hay dùng để phát triển kết cấu hạ tầng Chính quyền thôn, xã chịu trách nhiệm phân chia cho các hộ bị ảnh hưởng (Phương Thảo, 2013)

1.4.2.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Hàn Quốc

Mặc dù đất đai là sở hữu tư nhân nhưng trong nhiều trường hợp, Nhà nước có quyền thu hồi đất của người dân Các trường hợp đó là: thu hồi đất để phục vụ mục đích quốc phòng - an ninh; dự án đường sắt, đường bộ, sân bay, đập nước thủy điện, thủy lợi; dự án xây dựng trụ sở cơ quan nhà nước, nhà máy điện, viện nghiên cứu; dự

án xây dựng trường học, thư viện, bảo tàng; dự án xây dựng nhà, xây dựng cơ sở hạ tầng trong khu đô thị mới, khu nhà ở để cho thuê hoặc chuyển nhượng

Việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất được thực hiện theo phương thức tham vấn và cưỡng chế Phương thức tham vấn được thực hiện thông qua việc các cơ quan công quyền thỏa thuận với người bị thu hồi đất về phương án, cách thức bồi thường Trong trường hợp tham vấn bị thất bại, Nhà nước phải sử dụng phương thức cưỡng chế Theo thống kê của Cục Chính sách đất đai Hàn Quốc, ở Hàn Quốc có 85% tổng số các trường hợp Nhà nước thu hồi đất thực hiện theo phương thức tham vấn; chỉ có 15% các trường hợp thu hồi đất phải sử dụng phương thức cưỡng chế

Tổ chức Nhà ở Quốc gia (một tổ chức xã hội đứng ra bảo đảm trách nhiệm cung cấp nhà ở tại đô thị, hoạt động như một nhà đầu tư độc lập) được phép thu hồi đất theo quy hoạch để thực hiện các dự án xây nhà ở

Nhà nước bồi thường khi thu hồi đất trên cơ sở các nguyên tắc sau: Thứ nhất, việc bồi thường do chủ dự án thực hiện Thứ hai, chủ đầu tư phải thực hiện bồi thường đầy đủ cho chủ đất và cá nhân liên quan trước khi tiến hành xây dựng các

Trang 36

công trình công cộng Thứ ba, thực hiện bồi thường cho chủ đất phải bằng tiền mặt, sau đó mới bằng đất hoặc nhà ở xã hội Thứ tư, thực hiện bồi thường áp dụng cho từng cá nhân

Nhà nước bồi thường khi thu hồi đất trên cơ sở các nguyên tắc sau: Thứ nhất, việc bồi thường do chủ dự án thực hiện Thứ hai, chủ đầu tư phải thực hiện bồi thường đầy đủ cho chủ đất và cá nhân liên quan trước khi tiến hành xây dựng các công trình công cộng Thứ ba, thực hiện bồi thường cho chủ đất phải bằng tiền mặt, sau đó mới bằng đất hoặc nhà ở xã hội Thứ tư, thực hiện bồi thường áp dụng cho từng cá nhân

Về thời điểm xác định giá bồi thường, đối với trường hợp thu hồi đất thông qua hình thức tham vấn thì thời điểm xác định giá bồi thường là thời điểm các bên đạt được thỏa thuận đồng thuận về phương án bồi thường Đối với trường hợp thu hồi đất thông qua hình thức cưỡng chế thì thời điểm xác định giá bồi thường là thời điểm

cơ quan nhà nước có thẩm quyền ra quyết định cưỡng chế

Việc xác định giá bồi thường không phải do chủ dự án thực hiện mà giao cho

ít nhất hai cơ quan định giá độc lập (hoạt động theo hình thức doanh nghiệp hoặc công ty cổ phần) thực hiện Trường hợp chủ đất yêu cầu xác định lại giá bồi thường thì chủ dự án lựa chọn thêm một tổ chức tư vấn định giá đất thứ ba Nếu giá trị định giá cao nhất và thấp nhất chênh lệch 10% hoặc nhiều hơn, sẽ phải có chuyên gia định giá khác thực hiện tiếp việc định giá, và từ đó, mức bồi thường sẽ được tính toán lại Giá đất được lựa chọn làm căn cứ xác định bồi thường là giá trung bình cộng của kết quả định giá của hai hoặc ba cơ quan dịch vụ tư vấn về giá đất độc lập được chủ thực hiện dự án thuê định giá

Đối với đất nông nghiệp, nếu bị thu hồi trước khi thu hoạch hoa màu, giá trị hoa màu đó sẽ được bồi thường Khoản bồi thường được tính dựa trên số hoa màu thực tế được trồng tại thời điểm dự án được công bố và đủ để hỗ trợ người nông dân phục hồi lại việc sản xuất của mình Khoản bồi thýờng ðýợc tính bằng 2 lần tổng thu nhập hàng nãm từ sản xuất nông nghiệp (Phương Thảo, 2013)

1.4.2.3 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Singapore

Trang 37

Có nhiều hình thức sở hữu khác nhau về đất đai (sở hữu nhà nước, sở hữu tư nhân) song việc thu hồi đất chỉ được thực hiện để sử dụng vào mục đích công cộng như: phát triển cơ sở hạ tầng; xây dựng công trình phúc lợi xã hội; chỉnh trang đô thị

Nhà nước đứng ra thu hồi đất rồi giao hoặc cho các công ty, nhà đầu tư thuê đất Công tác thu hồi đất phải được sự cho phép bởi Chính phủ và các thành viên trong Nội các Chính phủ, sau khi đã thảo luận và tham khảo ý kiến cộng đồng

Mức bồi thường thiệt hại khi thu hồi đất được xác định căn cứ vào giá trị thực

tế của bất động sản của chủ sở hữu; các chi phí tháo dỡ di chuyển chỗ ở hợp lý; chi phí mua nguyên vật liệu xây dựng nhà ở mới… Trường hợp người bị thu hồi đất không tán thành với phương án bồi thường thiệt hại do Nhà nước xác định, họ có quyền thuê một tổ chức định giá tư nhân để tiến hành định giá lại các chi phí thiệt hại Nhà nước trả tiền cho công tác định lại giá này

Việc xác định giá bồi thường được Singapore thực hiện căn cứ vào giá trị bất động sản do người bị thu hồi đất đầu tư chứ không căn cứ vào giá trị thực tế của bất động sản Phần giá trị tăng thêm do sự đầu tư cơ sở hạ tầng của Nhà nước được bóc tách khỏi giá trị bồi thường của bất động sản Điều này có nghĩa là Nhà nước không bồi thường theo giá bất động sản hiện tại mà bồi thường theo giá thấp hơn do trừ đi phần giá trị bất động sản tăng thêm từ sự đầu tư cơ sở hạ tầng của Nhà nước

Nhà nước chi trả tiền bồi thường thu hồi đất làm hai đợt: đợt thứ nhất, nhà nước trả 20% tổng giá trị bồi thường khi chủ nhà thực hiện việc tháo dỡ nhà ở Đợt thứ 2, phần còn lại sẽ được thanh toán khi người bị thu hồi đất ở hoàn tất việc di chuyển chỗ ở (Phương Thảo, 2013)

1.4.3 Một số bài học về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của một số nước

và tổ chức Quốc Tế

Một là, khi có kế hoạch thu hồi đất cần thông báo cho các đối tượng bị thu hồi biết trước trong thời gian sớm hơn để họ có kế hoạch ổn định đời sống về tinh thần cũng như vật chất

Hai là, xây dựng hành lang pháp lý cũng như tuyên truyền vận động và nêu cao tính tiên phong gương mẫu trong việc Nhà nước trưng dụng đất đai

Trang 38

Ba là, tất cả mọi vấn đề về kinh tế, xã hội phát sinh từ việc thu hồi đất gây ra đều phải quan tâm Cần tránh hoặc giảm thiểu việc phải bố trí tái định cư hoặc thiệt hại về đất, công trình bằng cách khai thác mọi phương án khả thi khác

Bốn là, đặc biệt quan tâm đến vấn đề tái định cư để đảm bảo đời sống người

bị thu hồi đất có đời sống tốt hơn trước khi bị thu hồi Tạo môi trường sản xuất cũng như duy trì, đảm bảo tốt nhất về văn hoá, xã hội và môi trường sống cho người bị thu hồi đất phải di chuyển đến cộng đồng dân cư mới

Năm là, thực hiện bồi thường, hỗ trợ về đất, tài sản tương đương với giá thay thế Sáu là, tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý cho công tác quản lý và sử dụng đất đai trên toàn quốc để công tác bồi thường, hỗ trợ được thực hiện nhanh chóng, tránh tình trạng thực thi công tác bồi thường GPMB nhưng chính là thực hiện luôn cả công việc của công tác quản lý đất đai thường xuyên đó là xác định nguồn gốc, tính pháp lý của thửa đất, lập lại ranh giới, xác định lại diện tích, thu thập lại hồ sơ của thửa đất

1.5 Chính sách bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở Việt Nam

1.5.1 Khái quát về thực tiễn bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại một số địa phương

1.5.1.1 Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại thành phố Hà Nội

Công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng trên địa bàn Thành phố Hà Nội trong những năm gần đây thực hiện theo Quyết định số 27/2013/QĐ-UBND của UBND TP Hà Nội Về việc quy định chi tiết việc xác định giá đất ở, giá bán nhà tái định cư làm căn cứ bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội, Nghị quyết số 09/2013/NQ-HĐND của Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội về các biện pháp bảo đảm việc thực hiện thu hồi đất, giải phóng mặt bằng kịp thời, đúng tiến độ đối với các dự án đầu tư quan trọng trên địa bàn Thủ

đô (Theo quy định tại khoản 2 Điều 15 Luật Thủ đô); Quyết định số 02/2013/QĐ-UB ngày 07/01/2013 về việc sửa đổi, bổ sung một số Điều của Quy định ban hành kèm theo Quyết định số 108/2009/QĐ-UBND ngày 29/09/2009 của UBND Thành phố về

Trang 39

bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn Thành phố Hà Nội

Trong những năm qua Thành phố đã giải quyết Nhiều dự án phức tạp, tồn đọng kéo dài đã được giải quyết dứt điểm: giải tỏa “xóm liều” Thanh Nhàn, ao Thước Thợ, nút Voi phục - Cầu Giấy, nút giao thông Ngã Tư Vọng, hồ điều hòa Yên Sở, bãi rác Nam Sơn, sân gôn Kim Nỗ, đường dây 220 kV Vân Trì-Chèm, dự án đường vành đai 1 đoạn Ô Chợ Dừa - Hoàng Cầu…Kết quả của công tác bồi thường, hỗ trợ tái đinh cư, giải phóng mặt bằng của Thành phố đã góp phần quan trọng tạo môi trường hấp dẫn các nhà đầu tư, thúc đẩy các thành phần kinh tế phát triển; giúp triển khai nhiều dự án lớn của Quốc gia và Thành phố trên địa bàn, góp phần quan trọng vào thành tựu phát triển toàn diện của Thành phố Nhờ đó, Thành phố đã thu hút được nhiều vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), vốn hỗ trợ phát triển (ODA), vốn đầu tư của các Tổ chức phi chính phủ (NGO) được trên 3 tỷ USD Hà Nội trở thành điểm đến hấp dẫn, an toàn đối với các nhà đầu tư và du khách quốc tế Hệ thống kết cấu hạ tầng đô thị phát triển theo hướng đồng bộ, hiện đại, đã hoàn thành nhiều tuyến đường, nút giao thông quan trọng Giải quyết lao động, việc làm bình quân hàng năm cho khoảng 70.000 lao động

Những tồn tại chủ yếu trong công tác GPMB của Thành phố thời gian qua đó

là tình trạng mất dân chủ, thiếu công khai trong công tác bồi thường gây bức xúc với người bị thu hồi đất; nhiều dự án sau khi GPMB lại triển khai đầu tư chậm, để hoang hóa kéo dài, gây lãng phí và bức xúc trong nhân dân; chất lượng nhà TĐC không đảm bảo cũng gây khó khăn cho công tác GPMB Thêm vào đó, chính sách đào tạo, chuyển nghề còn thiếu đồng bộ, không đáp ứng được đòi hỏi bức xúc về giải quyết việc làm cho người dân mất đất- mất tư liệu sản xuất và nó cũng là nguyên nhân ảnh hưởng tới tiến độ GPMB

Giá đất làm căn cứ bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phần lớn thực hiện theo bảng giá đất do thành phố công bố, cho nên thấp hơn giá thị trường Trong khi đó, chính quyền một số phường, xã chưa quan tâm đúng mức đến công tác giải phóng mặt bằng, TĐC; việc hỗ trợ, giải quyết việc làm cho người dân sau khi bị thu hồi đất,

Trang 40

việc tổ chức thực hiện chính sách thiếu kiên quyết Ngoài ra, một số người dân cố tình gây khó khăn, đòi hỏi không chính đáng, gây cản trở tiến độ dự án Vì thế, cần chú trọng công khai, minh bạch trong công tác thu hồi đất, giải phóng mặt bằng, nhất

là trong việc xác định giá đất để làm căn cứ bồi thường, hỗ trợ và TĐC Mức bồi thường phải bảo đảm người có đất bị thu hồi đủ điều kiện tái tạo tài sản tại nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ Ngoài ra, thành phố cần tiến hành bồi thường, hỗ trợ và TĐC bằng tiền sát với giá thị trường để người dân chủ động lựa chọn hình thức TĐC phù hợp (Đào Chung Chính, 2013)

1.5.1.2 Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại thành phố Đà Nẵng

Đối với thành phố Đà Nẵng hàng năm cũng đều có các Quyết định về chính sách bồi thường, hỗ trợ và TĐC khi Nhà nước thu hồi đất cho người dân, chẳng hạn như: Quyết định số 209/2004/QĐ-UB ngày 28 tháng 12 năm 2004 của UBND thành phố Đà Nẵng ban hành Quy định tạm thời về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Đà Nẵng; Quyết định số 181/2005/QĐ-UBND ngày 28 tháng 12 năm 2005 của UBND thành phố Đà Nẵng ban hành Quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Đà Nẵng (thay thế Quyết định số 209/2004/QĐ-UB); Quyết định số 108/2006/QĐ-UBND ngày 20 tháng 12 năm 2006 của UBND thành phố Đà Nẵng ban hành Quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Đà Nẵng (thay thế Quyết định số 181/2005/QĐ-UBND); Quyết định số 71/2007/QĐ-UBND ngày 20 tháng 12 năm 2007 của UBND thành phố Đà Nẵng ban hành Quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Đà Nẵng (thay thế 108/2006/QĐ-UBND)

Ngoài ra để thực hiện tốt công tác bồi thường, hỗ trợ và TĐC, Thành phố cũng

đã có những vận dụng cụ thể phù hợp với tình hình sử dụng đất thực tế tại địa phương, tập quán sinh sống của người dân từng vùng để đáp ứng nhu cầu, nguyện vọng của nhân dân khi bị thu hồi đất và luôn động viên, khuyến khích người bị thu hồi đất nhanh chóng thực hiện giải tỏa, bàn giao mặt bằng đúng tiến độ Thường hỗ trợ đối với những hộ bàn giao mặt bằng sớm, đúng tiến độ Đối với người dân sản xuất nông

Định dạng
Số trang	115
Dung lượng	2,1 MB