Chapter 2 QUẢN TRỊ SẢN XUẤT VÀ TÁC NGHIỆP PRODUCTION AND OPERATION MANAGEMENT

chương 2 quản trị nhân sự

PRODUCTION AND OPERATION

MANAGEMENT

TS Nguyễn Thị Vân Hà

Khoa Vận tải – Kinh tế

Bộ môn Quản trị kinh doanh

Tổng quan về Quản trị sản xuất

Dự báo trong quản trị sản xuất

Hoạch định năng lực sản phẩm, công nghệ và công

suất Xác định địa điểm nhà máy và bố trí mặt bằng sản

xuất Hoạch định tổng hợp Hoạch định nhu cầu nguyên vật liệu

Hoạch định tồn kho Điều độ sản xuất

Một số phương pháp QTSX hiện đại

 Tài liệu tham khảo

• Quản trị sản xuất – TS Nguyễn Thanh Liêm (NXB Tài chính)

• Quản trị sản xuất, TS Đặng Minh Trang (NXB Thống kê)

• Operations Management, R.S Rusell and B.W Taylor III (Prentice Hall, 4 th

Edition, 2003)

• Production and Operation Management, Kaijewski và Ritzmen (Pearson, Prentice Hall, 2007)

 Hình thức thi và kiểm tra

• Phát biểu và tham gia thảo luận trên lớp, làm bài tập (20%)

• Kiểm tra học phần (10%)

• Đánh giá kết thúc môn học: 70%

• Hình thức thi: Thi tự luận và bài tập

 Tham dự Seminar hoặc kiến tập

 Nội dung học tập của chương

• Khái niệm về dự báo

• Vai trò của dự báo và các yếu tố ảnh hưởng

• Các phương pháp dự báo định tính

• Các phương pháp dự báo định lượng

• Kiểm soát và giám sát dự báo

• Câu hỏi và bài tập dự báo

 Mục đích học tập

• Hiểu về dự báo trong sản xuất và tác nghiệp

• Hiểu được tầm quan trọng của dự báo và các yếu tố ảnh hưởng đến dự báo

• Nắm vững và thực hành các phương pháp dự báo định tính

• Nắm vững và thực hành các phương pháp dự báo định lượng

• Tham gia thảo luận và làm bài tập liên quan đến vấn đề dự báo

Khái niệm dự báo

Khoảng sai số và

độ tin cậy của DB

Tiêu chuẩn đánh giá dự báo

Tầm dự báo

(ngắn han, dài hạn) Số liệu đầu vào

 Khái niệm dự báo

• Bước đầu tiên trong hoạch định là dự báo hay là ước lượng nhu cầu tương lai cho sản phẩm hoặc dịch vụ và các nguồn lực cần thiết để sản xuất sản phẩm hoặc dịch vụ đó

• Dự báo là một khoa học và nghệ thuật dự đoán những sự việc sẽ xảy ra trong tương lai, trên cơ sở phân tích khoa học về các dữ liệu đã thu thập được

Chức năng tham

mưu

Chức năng khuyến nghị và điều chỉnh

Số lượng tính toán

và chi phí cho công việc tái DB

Khái niệm dự báo

Dự báo tốt

Đúng lúc

Chính xác

Chắc chắn, tin cậy

Diễn đạt bằng đơn

vị, có ý nghĩa

Dự báo bằng văn bản

Dễ hiểu

Dễ sử dụng

Phân loại dự báo

• Dự báo ngắn hạn (dưới 3 tháng):

• Dự báo trung hạn (từ 3 tháng đến 3 năm)

• Dự báo dài hạn (từ 3 năm trở lên)

Phân loại dự báo theo

độ dài thời gian cần

• Dự báo về khoa học kỹ thuật công nghệ

• Dự báo về kinh tế, văn hóa, xã hội, chính trị

• Dự báo về nhu cầu sản phẩm dịch vụ

Phân loại dự báo theo

đối tượng dự báo

Phân loại dự báo

Dự báo tăng trưởng kinh tế toàn cầu

Ý nghĩa và vai trò của dự báo

DB là cơ sở để ra quyết định chiến lược cũng như chiến thuật SXKD

DB ảnh hưởng lớn đến hiệu quả hoạch định và thực hiện KH SX và kế hoạch bộ phận

DB giúp DN chủ động trong đáp ứng nhu cầu, không bỏ sót cơ hội kinh doanh

DB giúp doanh nghiệp

có kế hoách sử dụng hợp lý và hiệu quả nguồn lực

DB cung cấp cơ sở quan trọng để phối kết hợp giữa các bộ phận

Tăng

cạnh

tranh

Giảm rủi ro

Có cơ sở khoa học

Kịp thời điều chỉnh

Ý nghĩa của dự báo

Trình tự tiến hành dự báo dự báo

Trình

tự DB

Xác định mục tiêu

Dự báo cái gì

mô hình

Thu thập và

xử lý SL

Trình bày kết quả DB

Giám sát kết quả DB

Phương pháp Nội dung phương pháp Ưu và nhược điểm

-Sử dụng các số liệu thống kê về những chỉ tiêu tổng hợp

-Lấy thêm ý kiến của các chuyên gia về marketing, tài chính, sản xuất,…

-Sử dụng được trình độ và kinh nghiệm -Dự báo mang tính chủ quan

-Ý kiến người có chức vụ cao thường chi phối ý kiến của những người khác

Lấy ý kiến của

lực lượng

khách hàng

-Phụ trách bán hàng dự đoán số lượng hàng bán trong tương lai

-Dự báo được thẩm định và phối hợp các dự báo khu vực khác

-Được áp dụng ở các nhà SX công nghiệp, có hệ thống liên lạc tốt và đội ngũ nhân viên trực tiếp bán hàng

-Phụ thuộc vào đánh giá chủ quan của người bán hàng

 Phương pháp dự báo định lương: được xây dựng trên cơ sở sử dụng mô hình toánhọc theo chuỗi thời gian (ngoại suy theo chuỗi thời gian) và mối quan hệ nhân quả(tương quan hồi quy) Dựa vào số liệu thống kê và bằng công thức toán học được thiếtlập để dự báo nhu cầu tương lai.

 Các bước tiến hành dự báo định lượng:

Xác định mục tiêu dự báoXác định sản phẩm cần dự báoXác định độ dài thời gian dự báoChọn mô hình và loại dự báoThu thập số liệu và tiến hành dự báoKiểm soát và ứng dụng kết quả dự báo

 Tính chính xác của dự báo: Tính chính xác của dự báo đề cập đến độ chênh lệch của

dự báo với số liệu thực tế Nếu dự báo càng gần với số liệu thực tế, ta nói dự báo có độchính xác cao và lỗi trong dự báo càng thấp Ví dụ có thể dùng độ sai lệch tuyệt đốibình quân (MAD) để tính toán

Phương pháp dự báo định lượng

 Dự báo ngắn hạn: Dự báo ngắn hạn ước lượng tương lai trong thời gian ngắn, có thể

từ vài ngày đến vài tháng Dự báo ngắn hạn cung cấp cho các nhà quản lý tác nghiệpnhững thông tin để đưa ra quyết định về các vấn đề như:

− Cần dự trữ bao nhiêu đối với một loại sản phẩm cụ thể nào đó cho tháng tới ?

− Lên lịch sản xuất từng loại sản phẩm cho tháng tới như thế nào ?

− Số lượng nguyên vật liệu cần đặt hàng để nhận vào tuần tới là bao nhiêu ?

 Các phương pháp dự báo ngắn hạn:

Dự báo sơ bộBình quân giản đơnPhương pháp bình quân dy động giản đơnPhương pháp bình quân dy động có trọng sốPhương pháp san bằng mũ

Phương pháp dự báo định lượng – Dự báo ngắn hạn

Dự báo sơ bộ: Mô hình dự báo sơ bộ là loại dự báo nhanh, không cần chi phí và dễ sửdụng Ví dụ như:

− Sử dụng số liệu hàng bán ngày hôm nay làm dự báo cho lượng hàng bán ở ngày mai

− Sử dụng số liệu ngày này ở năm rồi như là dự báo lượng hàng bán cho ngày ấy ởnăm nay

Mô hình dự báo sơ bộ quá đơn giản cho nên thường hay gặp những sai sót trong dự báo,thiếu chính xác, và chỉ áp dụng doanh nghiệp quy mô nhỏ

Phương pháp bình quân giản đơn: là phương pháp dự báo trên cơ sở lấy giá trị trungbình của tất cả các dữ liệu đã qua, trong đó cầu của giai đoạn trước đều có trọng số nhưnhau Mức dự báo bằng mức cầu thực tế bình quân của tất cả các giai đoạn trước đó

Phương pháp dự báo định lượng – Dự báo ngắn hạn

Với: Ft - Dự báo thời kỳ thứ t; Ai– Cầu thực tế giai đoạn i (i=1,2, ,n); n - Số giai đoạn quan sát

- Ưu điểm: dễ tính, đơn giản, nhu cầu ít biến động và xoay xung quanh giá trị trung bình

- Nhược điểm: khi có sự biến động nhiều sẽ không thích hợp và chính xác, không tính mùa

= ∑

Phương pháp bình quân dy động: là phương pháp dự báo khi nhu cầu có sự biến

động không đều nhau, thời gian xa gần có ảnh hưởng đến kết quả dự báo

- Bình quan dy động giản đơn: mức dự báo bằng mức cầu thực tế bình quân của một số ít

các giai đoạn ngay trước đó Nhu cầu của các giai đoạn đều có trọng số như nhau

Phương pháp dự báo định lượng – Dự báo ngắn hạn

Với: Ft – Cầu dự báo giai đoạn t; Ai– Cầu thực tế giai đoạn i (i=1,2, ,n); n - Số giai đoạn quan sát

- Ưu điểm: Loại bỏ các số liệu ngắn hạn không theo quy luật ra khỏi dãy số liệu

- Nhược điểm: Chưa tính đến yếu tố là các giai đoạn gần dự báo ảnh hưởng mạnh hơn nhữnggiai đoạn trước

Phương pháp dự báo định lượng – Dự báo ngắn hạn

Bài tâp 1: Tình hình tiêu thụ sản phẩm điện thoại của cửa hàng điện tử Nam Phong thời gian quathống kê được như sau (Đơn vị: triệu đồng)

Cuối mỗi tuần cửa hàng này đều dự báo mức nhu cầu điện thoại của cửa hàng trong tuần tới Dựbáo sử dụng bình quân dy động giản đơn với n =4 Hãy thực hiện dự báo trên cho cửa hàng

Bài tâp 2: Tình hình tiêu thụ sản phẩm điện thoại của cửa hàng điện tử Nam Phong thời gian quathống kê được như sau (Đơn vị: triệu đồng)

Cuối mỗi tuần cửa hàng này đều dự báo mức nhu cầu điện thoại của cửa hàng trong tuần tới Dựbáo sử dụng bình quân dy động giản đơn với n =4 Hãy dự báo doanh thu các tháng bằng cách

áp dụng mô hình dự báo theo bình quân dy động 4 tháng với các trọng số cho các tháng lần lượt

Phương pháp dự báo định lượng – Dự báo ngắn hạn

Bài tâp 3: Xí nghiệp gạch men, phòng quản lý dự trữ, muốn dự báo số lượng hàng tồn kho - xuất kho hàng tuần Họ cho rằng, nhu cầu hiện tại là khá ổn định với sự biến động hàng tuần không đáng kể Các nhà phân tích của công ty mẹ đề nghị phòng lựa chọn để sử dụng số bình quân di động theo 3,5,7 tuần Trước khi chọn một trong số này, phòng quản lý dữ trữ quyết định so sánh tính chính xác của chúng trong giai đoạn 10 tuần lễ gần đây nhất (đơn vị: 10 Triệu đồng).

Phương pháp san bằng mũ: Phương pháp này dựa vào số bình quân dy động nhưng

cần rất ít các số liệu trong quá khứ Với mỗi sản phẩm chỉ cần lưu lại số liệu thực tế ở kỳ

trước và dự báo của kỳ trước Có hai phương pháp chính:

- San bằng mũ giản đơn:

Phương pháp dự báo định lượng – Dự báo ngắn hạn

Với: Ft – Cầu dự báo giai đoạn t; F t-1 Mức dự báo của giai đoạn ngay trước đó; A t-1 cầu thựctrong giai đoạn ngay trước đó; α hệ số san bằng mũ (0< α <1)

+ Ưu điểm: Cần ít số liệu quá khứ, biểu thị xu hướng tương lai thông qua hệ số α

+ Nhược điểm: Kết quả dự báo chính xác cần phải chọn hệ số san bằng mũ α hợp lý Hệ số αkhác nhau sẽ có kết quả dự báo khác nhau => Cần kiểm định kết quả dự báo bằng công cụMAD hoặc sai số dự báo MSE => chọn hệ số α phù hợp nhất

Ft = Ft-1 + α(At-1 – Ft-1) Hoặc Ft = αAt-1 + (1-α) Ft-1

-San bằng mũ có điều chỉnh xu hướng (san bằng mũ bậc 2): là sự kết hợp của san bằng mũ

giản đơn có kết hợp điều chỉnh cho phù hợp với sự biển đổi của cầu

+ Bước 1: Dự báo bằng phương pháp san bằng mũ giản đơn

+ Bước 2: Hiệu chỉnh xu hướng cho giai đoạn t theo công thức Tt = Tt-1 + β(Ft – Ft-1 – Tt-1) hoặc Tt = β(Ft – Ft-1 ) + (1-β)Tt-1)

+ Bước 3: Dự báo nhu cầu theo xu hướng (FITt): FITt = Ft+ Tt

Với: Ft – Mức dự báo theo san bằng mũ giản đơn giai đoạn t; T t-1 mức điều chỉnh xu hướng

Ft = Ft-1 + α(At-1 – Ft-1)

Phương pháp dự báo định lượng – Dự báo ngắn hạn

Bài tập 4: Xí nghiệp gạch men ở bài tập 4 phải dự báo nhu cầu hàng tuần cho dữ trữ trong

kho Công ty mẹ đề nghị xí nghiệp gạch men xem xét việc sử dụng phương pháp san bằng

mũ với các hệ số san mũ là 0.1, 0.2, 0.3 Xí nghiệp gạch men quyết định so sánh mức độchính xác của dự báo ứng với từng hệ số giai đoạn tuần lễ gần đây nhất Hãy tính toán để đưa

ra nhận xét về độ chính xác ấy

Phương pháp dự báo định lượng – Dự báo ngắn hạn

Bài tập 5: Nhu cầu thực tế về sản phẩm giấy thơm của một công ty kinh doanh được cho

trong bảng dưới đây (đơn vị tính: 1000 hôp)

a Hãy sử dụng phương pháp dự báo san bằng số mũ với α = 0.8 và α = 0.5 để dự báo chotháng 7 (giả sử nhu cầu dự báo của tháng 1 là 22.000 hộp)

b Công ty nên sử dụng hệ số α nào để dự báo cho tháng 7

c Hãy sử dụng hệ số β = 0.5 để dự báo cho 7 bằng phương pháp san bằng mũ có điềuchỉnh xu hướng

Doanh

số bán

Phương pháp dự báo định lượng – Dự báo dài hạn

Phương pháp dự báo theo đường xu hướng (hồi quy theo thời gian): dự báo nhu cầutrong tương lai dựa trên một tập hợp các dữ liệu có xu hướng trong quá khứ Với phươngpháp này, cần vẽ một đường sao cho phù hợp với số liệu đã qua rồi dựa vào đường đó dựbáo nhu cầu của giai đoạn tiếp theo xu hướng của các số liệu thống kê

 Các cách diễn tả xu hướng:

M« h×nh hµm tuyÕn tÝnh

M« h×nh hµm bËc hai M« h×nh hµm luü thõa

Phương pháp dự báo định lượng – Dự báo dài hạn

Phương pháp dự báo theo đường xu hướng (hồi quy theo thời gian):

- Phương trình xu hướng có dạng: yt = a + bt

- Áp dụng phương pháp bình phương tối thiểu để xác định một đường thẳng đi qua các sốliệu sẵn có sao cho tổng bình phương các khoảng cách từ số liệu đo đến đường vừa kẻ lànhỏ nhất

- Xác đinh a (độ dốc của đường xu hướng), b (tung độ gốc)

Phương pháp dự báo định lượng – Dự báo dài hạn

Phương pháp dự báo nhu cầu biển đổi theo mùa:

- Có những loại nhu cầu biến đổi theo mùa => Cần đảm bảo dự báo chính xác phải tính đếnyếu tố mùa vụ

- Ftlà mức cầu dự báo giai đoạn t chưa tính mùa vụ, It(mv)là chỉ số mùa vụ t

- Nếu ∑ ≠ số mùa/năm, phải điều chỉnh lại chỉ số mùa vụ cho phù hợp, theo cách tính:

- Cách thức xây dựng dự báo theo mùa vụ gồm 5 bước:

+ Bước 1: Dự báo cho giai đoạn t (Ft)

+ Bước 2: Tính nhu cầu hàng tháng (quý) của các mùa vụ

+ Bước 3: Tính tổng nhu cầu của các mùa

Phương pháp dự báo định lượng – Dự báo dài hạn

Phương pháp dự báo nhu cầu biển đổi theo mùa:

Bài tập 6: Kết quả bán hàng tại một cơ sở kinh doanh thời gian quan sát được cho bảng sau

(đơn vị: triệu đồng) Hãy xác định chỉ số mùa vụ cho các quý và dự báo doanh thu cho 2 quýcòn lại cuả năm thứ 4 nếu mức dự báo của cả năm thứ 4 là 560 triệu?

phương trình xu hướng và dự báo doanh thu các tháng còn lại của quý II

Doanh thu (triệu đồng) 20 26 28 36 40

Phương pháp dự báo định lượng – Dự báo dài hạn

Phương pháp dự báo hồi quy nhân quả: đề cập đến nhiều nhân tố khác nhau liên quanđến cầu, phản ảnh được ảnh hưởng của các nhân tố đến cầu dự báo Mô hình dự báo phổbiến nhất là mô hình phân tích hồi quy tuyến tính với phương trình có dạng:

y = a + bx

Trong đó: y là trị số của biến phụ thuộc (mức cầu dự báo), x là biến độc lậ (chi phí quảng

cáo, quỹ tiền lương ), a đoạn cắt trục tung trên đồ thị X0Y, b độ dốc đường hồi quy

Hoặc

Để đánh giá mức độ chính xác của dự đoán bằng phương pháp hồi quy tương quan, ta phảitính sai số chuẩn của hồi quy (Syx) Sai số chuẩn càng nhỏ thì mức độ chính xác của dự báocàng cao

Phương pháp dự báo định lượng – Dự báo dài hạn

Phương pháp dự báo nhân quả:

- Ngoài độ lệch chuẩn, có thể sử dụng hệ số tương quan hồi quy (r) để đánh giá mức độ quan

hệ giữa nhu cầu và các yếu tô ảnh hưởng

+ Nếu r = ±1: Chứng tỏ giữa x và y có quan hệ chặt chẽ

+ Nếu r = 0: chứng tỏ giữa x và y không có quan hệ gì cả

+ Nếu r càng gần 1 thì mối quan hệ giữa x và y càng chặt và có ảnh hưởng nhiều đến nhau

+ Nếu r > 0 ta có tương quan thuận

+ Nếu r < 0 ta có tương quan nghịch

Bài tập 8: Cửa hàng An Thuyên nhận thấy doanh thu bán hàng của mình có phụ thuộc vào

quỹ tiền lương Cụ thể như sau:

Hãy xây dựng Pt dự báo hồi

quy Nếu quỹ lương tháng 6

tăng lên 65 triệu thì doanh

Doanh thu (triệu đồng) 350 620 748 862 1218

Giám sát và kiểm soát dự báo

Vấn đề liên quan đến dự báo chính xác:

- Việc lựa chọn phương pháp thích hợp có thể chịu ảnh hưởng của từng nhân tố sản xuất đến

dự báo

- Các nhà quản lý được khuyên nên sử dụng nhiều phương pháp dự báo khác nhau cho nhiều loại sản phẩm khác nhau

- Tránh những vấn đề sau trong dự báo:

 Không có sự tham gia của nhiều người vào dự báo

 Thất bại do không nhận thức được rằng dự báo là một phần rất quan trọng trong việc hoạch định kinh doanh

 Thất bại do nhận thức rằng dự báo luôn là sai

 Thất bại do nhận thức rằng dự báo luôn đúng

 Thất bại trong việc sử dụng phương pháp dự báo không thích hợp

 Thất bại trong việc theo dõi kết quả của các mô hình dự báo để có thể điều chỉnh tính chính xác của dự báo

=> Cần theo dõi và quản lý mô hình dự báo thông qua ba công cụ giám sát và kiểm soát

dự báo sau đây

Giám sát và kiểm soát dự báo

Các chỉ tiêu kiểm soát dự báo:

- Dùng để đánh giá mức sai lệch tổng thể của dự báo Gồm 3 chỉ tiêu chính

- Độ lệch tuyệt đối trung bình MAD (Mean Absolute Deviation): MAD càng nhỏ càng tốt

Trong đó: − là sai số dự báo, Ai là số thực tế của thời kỳ n, Fi là số dự báo của thời kỳ n ;

n là số thời kỳ khảo sát

- Sai số bình quân dự báo MSE (Mean squared error): Sai số dự báo càng nhỏ càng tốt

- Sai số tỷ lệ tuyệt đối bình quân MAPE (Mean absolutely percent error): MAPE càng nhỏ càngtốt