Giáo án giảng dạy môn Sinh học 11 Trường THPT Tắc Vân Giáo viên: Ngô Duy Thanh A - CẢM ỨNG Ở ĐỘNG VẬT Bài 29. ĐIỆN THẾ HOẠT ĐỘNG VÀ SỰ LAN TRUYỀN XUNG THẦN KINH -------- o0o -------- I. Mục tiêu: Sau khi học xong bài này học sinh cần phải: - Vẽ được đồ thị điện thế hoạt động và điền được tên các giai đoạn của điện thế hoạt động vào đồ thị. - Trình bày được cơ chế hình thành điện thế hoạt động. - Trình bày được cách lan truyền của điện thế hoạt động trên sợi thần kinh có bao miêlin và không có bao miêlin. Nội dung trọng tâm: Cơ chế hình thành điện thế hoạt động, cách lan truyền xung thần kinh trên sợi thần kinh có bao miêlin và không co bao miêlin. II. Chuẩn bị - Phương pháp: o Phương pháp chính: giảng giải và thảo luận. o Phương pháp xen kẽ: hỏi - đáp. - Phương tiện dạy học: o Tranh đồ thị điện thế hoạt động (hình 29.1/trang 117 – SGK). o Tranh sơ đồ cơ chế hình thành điện thế hoạt động (hình 29.2/trang 118 – SGK). o Tranh phóng to sơ đồ lan truyền của điện thế hoạt động trên sợi thần kinh không có bao miêlin và có bao miêlin (hình 29.3/trang 118 và hình 29.4/trang 119 – SGK). o Có thể sử dụng máy chiếu qua đầu hoặc projector và computer. o Phiếu học tập:  Phiếu học tập số 1: CƠ CHẾ HÌNH THÀNH ĐTHĐ Giai đoạn Cổng Na + Cổng K + Trong màng Ngoài màng Mất phân cực Đảo cực Tái phân cực  Phiếu học tập số 2: LAN TRUYỀN CỦA ĐIỆN THẾ HOẠT ĐỘNG Loại sợi thần kinh Đặc điểm cấu tạo Cách lan truyền Ưu - nhược điểm Sợi không có miêlin Sợi có miêlin III. Nội dung và tiến trình lên lớp: 1. Kiểm tra bài cũ: <5 phút>. Ổn định lớp: kiểm tra sĩ số, vệ sinh GV hỏi: Trình bày cơ chế hình điện thế nghỉ ở tế bào. HS 1 : trả lời. HS 2 : nhận xét và bổ sung. GV: nhận xét và đánh giá. 2. Vào bài mới: a. Mở bài: <1 phút> Tuần: 16 Tiết: 31 --- Trang 1 --- Giáo án giảng dạy môn Sinh học 11 Trường THPT Tắc Vân Giáo viên: Ngô Duy Thanh Giáo viên thông tin cho học sinh: Điện thế nghỉ hình thành khi tế bào ở trạng thái nghỉ ngơi, tức khi không bị kích thích. Nhưng khi tế bào bị kích thích  điện thế nghỉ của tế bào biến đổi thành điện thế hoạt động. Do điện thế hoạt động xuất hiện và biến đổi quá nhanh (3 – 4 phân nghìn giây) nên người ta phải sử dụng một loại máy đặc biệt mà người ta gọi là máy dao động kí điện tử để theo dõi và ghi lại điện thế hoạt động. Vậy, điện thế hoạt động được hình thành như thế nào? Điện thế này xuất hiện có vai trò gì? Sự lan truyền của điện thế hoạt động trên sợi thần kinh được thực hiện ra sao? …  Nội dung các câu trả lời này cũng chính là nội dung của bài học hôm nay. b. Tiến trình dạy học: <37 phút> Tuần: 16 Tiết: 31 --- Trang 2 --- Giáo án giảng dạy môn Sinh học 11 Trường THPT Tắc Vân Giáo viên: Ngô Duy Thanh Tuần: 16 Tiết: 31 --- Trang 3 --- Hoạt động của GV và HS Nội dung kiến thức * Hoạt động 1. Tìm hiểu về điện thế hoạt động GV: nêu rõ khi bị kích thích thì tế bào thần kinh hưng phấn, xuất hiện điện thế hoạt động. GV: Cho HS quan sát hình 29.1, nghiên cứu mục I.1 trang 117 – SGK trả lời câu hỏi: (?) Điện thế hoạt động gồm những giai đoạn nào? đặc điểm của từng giai đoạn? HS: nghiên cứu thông tin trong SGK và quan sát hình 29.1 để trả lời câu hỏi. Yêu cầu HS nêu được: ĐTHĐ gồm 3 giai đoạn: * Mất phân cực: chênh lệch điện thế 2 bên màng giảm nhanh(-70 -> 0 mV) * Đảo cực: Trong màng trở nên (+) Ngoài màng tích điện (-) (+35 mV) * Tái phân cực:khôi phục lại chênh lệch điện thế 2 bên màng (về -70 mV). * Hoạt động 2 GV: Yêu cầu học sinh quan sát hình 29.2 và nghiên cứu mục I.2 trang 118 – SGK để hoàn thành phiếu học tập số 1 sau: Phiếu học tập số 1 CƠ CHẾ HÌNH THÀNH ĐTHĐ Giai đoạn Cổng Na + Cổng K + Trong màng Ngoài màng Mất phân cực Đảo cực Tái phân cực HS: Thảo luận nhóm trong 1 phút để hoàn thành phiếu học tập. GV: yêu cầu các nhóm thảo luận về vấn đề trên. HS: Cử đại diện để trình bày ý kiến của nhóm. HS: Đại diện các nhóm khác đưa thêm ý kiến bổ sung (nếu có). GV: nhận xét và kết luận về cơ chế hình thành điện thế hoạt động. * Hoạt động 3. Tìm hiểu sự lan truyền điện thế hoạt động trên sợi thần kinh GV: Cho học sinh quan sát hình 29.3 và 29.4 và trả lời câu hỏi: (?) Cấu trúc và sự lan truyền điện thế hoạt động trên sợi thần kinh không có bao miêlin và sợi thần kinh có bao miêlin khác nhau như thế nào? Để trả lời câu hỏi trên, HS hãy hoàn thành phiếu học tập số 2 như sau: Phiếu học tập số 2 LAN TRUYỀN CỦA ĐIỆN THẾ HOẠT ĐỘNG Loại sợi thần kinh Đặc điểm cấu tạo Cách lan truyền Ưu - nhược điểm Sợi không có miêlin Sợi có I. ĐIỆN THẾ HOẠT ĐỘNG 1. Đồ thị điện thế hoạt động ĐTHĐ gồm 3 giai đoạn: * Mất phân cực: chênh lệch đ/thế 2 bên màng giảm nhanh(-70 -> 0 mV) *Đảo cực: Trong màng trở nên(+) Ngoài màng tích điện (-) (+35 mV) * Tái phân cực:khôi phục lại chênh lệch điện thế 2 bên màng (về-70 mV) 2.Cơ chế hình thành điện thế hoạt động Giai đoạn Cổng Na + Cổng K + Trong màng Ngoài màng Mất phân cực Mở Đóng Trung hoà Trung hoà Đảo cực Mở Đóng (+) (-) Tái phân cực Đóng Mở (-) (+) a/ Giai đoạn mất phân cực: Kích thích  thay đổi tính thấm màng  Na + vào trong trung hoà điện âm => mất phân cực. b/ Giai đoạn đảo cực: Na + tiếp tục vào gây thừa điện tích dương phía trong màng => đảo cực. c/ Giai đoạn tái phân cực: K + đi từ trong ra ngoài màng => ngoài màng tích điện dương => tái phân cực. * Cơ chế hình thành điện thế hoạt động là sự biến đổi rất nhanh điện thế ở màng tế bào từ phân cực sang mất phân cực  đảo cực  tái phân cực. II. LAN TRUYỀN XUNG THẦN KINH TRÊN SỢI THẦN KINH 1. Lan truyền của điện thế hoạt động trên sợi thần kinh không có màng mielin. (Nội dung ở phiếu học tập số 2) 2. Lan truyền của điện thế hoạt động trên sợi thần kinh có bao mielin (Nội dung ở phiếu học tập số 2) Loại sợi thần kinh Đặc điểm cấu tạo Cách lan truyền Ưu nhược điểm Sợi không có miêlin Sợi thần kinh trần không đợc bao bọc Liên tục từ vùng này sang vùng kề Chậm hơn sợi bao mielin. Giáo án giảng dạy môn Sinh học 11 Trường THPT Tắc Vân Giáo viên: Ngô Duy Thanh 3. Củng cố và dặn dò: <2 phút> - Củng cố: GV: (?) Em hãy cho biết: điện thế hoạt động là gì? (?) Khi nào thì có thể đo được điện thế hoạt động ở tế bào? (?) Cách lan truyền xung thần kinh trên sợi thần kinh không có bao miêlin và có bao miêlin khác nhau như thế nào? HS 1 : (!) Điện thế nghỉ là sự chênh lệch điện thế giữa hai bên màng tế bào khi tế bào không bị kích thích. Phía bên trong màng mang điện âm so với phía bên ngoài mang điện dương. HS 2: (!) Khi tế bào đang ở trạng thái bị kích thích thì có thể đo được điện thế nghỉ ở tế bào. HS 3 : (!) Xung thần kinh làn truyền trên sợi thần kinh có bao miêlin bằng cách nhảy cóc từ eo ranvie này đến eo ranvie kế tiếp  tốc độ lan truyền nhanh hơn, còn trên sợi thần kinh không có bao miêlin thì xung thần kinh cứ lan truyền từ vùng này đến vùng kế tiếp và cứ liên tục như thế diễn ra trên suốt sợi thần kinh  tốc độ lan truyền chậm hơn. - Dặn dò: HS về nhà trả lời các câu hỏi trong SGK, ghi nhớ nội dung tóm tắt phần in nghiêng trong khung ở cuối bài và đọc thêm phần “em có biết – trạm phát điện dưới nước?”. 4. Rút kinh nghiệm Tuần: 16 Tiết: 31 --- Trang 4 --- Giáo án giảng dạy môn Sinh học 11 Trường THPT Tắc Vân Giáo viên: Ngô Duy Thanh Tuần …… ngày … tháng … năm …… Ngày soạn: 07/12/2008 Tổ trưởng ký duyệt Giáo viên soạn PHẠM THỊ THU HÀ NGÔ DUY THANH Tuần: 16 Tiết: 31 --- Trang 5 --- . đảo cực  tái phân cực. II. LAN TRUYỀN XUNG THẦN KINH TRÊN SỢI THẦN KINH 1. Lan truyền của điện thế hoạt động trên sợi thần kinh không có màng mielin. (Nội. sợi thần kinh không có bao miêlin thì xung thần kinh cứ lan truyền từ vùng này đến vùng kế tiếp và cứ liên tục như thế diễn ra trên su t sợi thần kinh 