Những nền văn minh rực rỡ cổ xưa tập 4, văn minh đông nam á

Trữ lượng thủy điện khá lớn và sự th u ậ n lợi của địa hình theo lưu vực các dòng sông là một trong những điều kiện tự nhiên để con người sinh tụ và tạo lập xã hội văn minh ớ Đông Nam Á

ĐINH TRUNG KIEN

v \ -1)5/06633

íỉb ữ n g nền bán mini) rực rõ cổ xưa

T Ậ P I V

VĂN MINH

ĐÔNG NAM Á

NHA XU AT BAN MONG BẠN ĐỌC

GÓP Ý KIẾN, PH Ê BÌNH

001(09) : (44/46)

- 21 - 2006

QĐND - 2006

ĐINH TRUNG KIÊN

$t)ữ n g nần băn miiil) rực rỡ cổ xua

Phần thú nhất

S ự RA ĐỜ! VÀ PHÁT TRIEN CỦA VĂN MINH ĐÔNG NAM Á

I S ự RA ĐỜI VÀ TỔN TẠI CỦA CÁC QUỐC GIA ĐÔNG NAM Á • KHỞI ĐẨ ư

CỦA VĂN MINH

1 Vị trí đ ịa lý của Đông Nam Á.

Vối trên 4 triệ u km2, Đông Nam Á có diện tích khá rộng lớn trên địa cầu, từ 92° đến 140l> kinh đông

v ặ 15" vĩ n am đến 28° vĩ bắc, nh ư một "ngã tư đường" của các châu lục lớn Đông Nam Á được biết đến từ r ấ t xa xưa với nhiều tên gọi: Nam Dưđng, Nan Yo, Zabag, Suvanuabhum i, là khu vực có bán đảo, quần đảo lớn hướng ra Thái Bình Dương, v ề địa

lý cảnh quan, Đông Nam Á có núi rừng trù n g điệp như ở Myanma, châu thổ Chao P hraya (Thái Lan), Tông Lê Sáp (Campuchia), sông Hồng và c ử u Long của Việt Nam và trên các đảo lớn của Philippin, Inđônêxia Đây củng là nơi có các quần đảo lớn và

nhiều đảo vào bậc n h ất th ế giới nh ư Inđônêxia (hơn 13.000 đảo), Philippin (hơn 600 đảo) Biển và vịnh ở Đông Nam Á kéo dài từ vùng Biển Đông mà bán đảo Đông Dương hướng ra của Thái Bình Dương đến Vịnh Inđônêxia của An Độ Dương Đảo và quần đảo

lô nhô với những vịnh lớn nhỏ, những eo biển nổi tiếng từ lâu đời đ ã tạo nên bức tra n h tự nhiên đa sắc

và h ùng vĩ của Đông Nam Á Từ b á n đảo Đông Dương qua Thái Lan đến M yanma, cản h quan tự nhiên của vùng dễ thấy là châu th ổ xen kẽ với đồi

n ú i rừng rậm kéo từ phía Bắc xuống p h ía Nam ra biển Núi rừng và bình nguyên ở Đông Nam Á bao phủ cả các đảo và quần đảo ở phía Đông và Đông

N am vối trữ lượng lớn tài nguyên dù đang có nguy cơ cạn kiệt đo vô số lý do trong đó có cả sự vô trách nhiệm của con ngưòi

Đông Nam Á có những vùng rừng n ú i bao phủ, tạo nên sự đa dạng không chỉ của cảnh q u an mà còn

là sự hiện hữu của vô số giông loài, cả thực v ậ t và động vật Nơi đây có những "nóc nhà" của Đông Nam

Á nh ư các đỉnh Kinabalu trê n đảo Borneo thuộc Malayxia, cao trê n 4.000m; đỉnh Phanxipan ở Tây Bắc Việt Nam, cao trên 3.000m

Địa lý cảnh quan đa dạng của Đông Nam Á cùng với k h í hậu, thời tiết đặc trư ng của khu vực đã làm nên một Đông Nam Á có vị tr í địa lý đặc biệt và hấp dẫn ỏ Châu Á - Thái Bình Dương

Đông N am A được gọi là vùng "Châu A gió mùa"bởi đặc trư n g nổi trội của khí hậu nóng và ẩm Hai

m ùa được hình th à n h khá rõ là m ùa khô và mùamưa (dù ơ các quốc gia hai m ùa này có thời gian khác

n h au và mức đô chênh lêch vê' thời tiết, k h í hâu, đô« • / • ' •

ẩm càng khác nhau) Độ ẩm ở Đông Nam Á r ấ t cao,

theo đánh giá của một số n h à nghiên cứu là cao n h ất

t h ế giới L à nơi có đưòng xích đạo chạy qua, Đông Nam Á đồng thời có tổng đường bờ biển r ấ t dài bao quanh, tạo nên khí h ậ u nóng và mưa nhiều vối những luồng gió m ùa thường xuyên định kỳ Chính đặc trư n g k h í h ậ u nóng ở Đông Nam Á m à hệ thực vật ở đây vô cùng đa dạng và phong phú M àu xanh cây lá, hoa trá i b ạ t ngàn bao p h ủ khắp các đảo và đất đai Đông Nam Á lượng mưa lớn (1.500 đến 3.000mm/năm), độ ẩm cao (trên 80% - 90%), nhiệt độ thường từ 20°c - 27°c, có lượng bức xạ m ặt trời khá cao, Đông N am Á với những cánh rừng rậm rạp rộng lốn và có vô sô' các loài thảo mộc đủ loại, chiếm đa số trong danh mục các quỹ loài trê n t h ế giới, từ những cây hoang dại nhỏ bé của tần g cỏ quyết cho đến những cây gỗ lớn của tần g vượn tán, từ cây hương liệu quý hiếm đến cây công nghiệp, cây lấy gỗ có giá

tr ị kinh tế cao Khí hậu nhiệt ẩm vối hệ thông sông ngòi, hồ đầm dày đặc đã tạo cho Đông Nam A màu

x an h của loài cây đặc biệt: cây lúa nước

Cây lúa nước có m ặt ở t ấ t cả các quốc gia Đông Nam Á, từ vùng lục địa đến các đảo xa và có m ặ t sóm

n h ấ t trong đời sông kinh t ế - xã hội của loài người Cây lúa nước cũng là nền tản g của văn m inh Đông Nam Á, là loài cây làm nên bản sắc văn hóa Đông Nam Á và đươc m ệnh danh là cây lương thực sô' một của loài người Đây cũng là loài cây đặc trư n g và phổ cập của các vùng châu thổ ở Đông Nam Á.

Ngoài ra, Đông Nam Á cũng là quê hương của

n h iều loài động vật, côn trù n g đặc trư n g của vùng

nh iệt đới: voi, tê giác, bò tót, trâ u nước và là "viện bảo tàn g muông th ú '1 vối nhiều giống loài được ghi

vào sách đỏ về động vật của th ế giới (Đan Thanh

1996) Hệ thống sông ngòi của Đông Nam Á khá dày đặc, được b ắ t nguồn từ các vùng núi rừng rộng lớn Các sông lớn n h ấ t ớ Đông Nam Á có giá trị kinh tế,

xã hội nhiều m ặt đều bắt nguồn từ bán đảo T rung

Ấn Các sông đó là Mêkông - dài 4.500km trong đó đoạn chảy qua Đông Nam Á dài 2.600km, sông Hồng, sông Sahoen dài 3.200km, sông Iraw adi dài 2.150km, sông Mênam - (Chaophraya) dài 1.200km các sông khác trê n các quần đảo ở Inđônêxia, Philippin,

M alaixia thường ngắn và dốc, có giá tr ị k h ai thác

th ủ y điện Sông ngòi ở Đông Nam Á không chỉ có giá trị về giao thông vận tải mà chủ yếu là tạo nên các vùng châu thổ’ m àu mỡ phù sa nhò lưu lượng nưốc lớn, hàm lượng phù sa cao Các châu th ổ lốn ở Đông Nam Á là vùng H ạ - Myanma, châu th ổ M ênam -

T h ái Lan, châu thổ Java, châu thổ Mê Công - Cam puchia và Việt Nam, châu thổ sông Hồng -

Việt Nam Được bồi đắp phù sa tù' hàng triệu năm trước, những cháu thổ phì nhiêu này là nơi q u ần cư, sinh tụ của nhiều tộc người và thường là nơi khởi nguồn của văn minh ỏ Đông Nam Á Những châu thổ

dó cũng trở th àn h vựa lúa, vựa cây lương thực của các quó’c gia Đông Nam Á và là nơi hội tụ của các giá trị văn minh Đông Nam Á cô xưa rực rõ

Trữ lượng thủy điện khá lớn và sự th u ậ n lợi của địa hình theo lưu vực các dòng sông là một trong những điều kiện tự nhiên để con người sinh tụ và tạo lập xã hội văn minh ớ Đông Nam Á sau này

Tọa lạc giữa hai đại dương lớn là Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương, Đông Nam Á là "cầu nốì" Đông A với Tây Au, Châu Phi Đông Nam A còn nằm giữa 2 quôc gia rộng lỏn có 2 nền văn minh lâu đời và rực rỡ vào bậc n h ấ t châu Á và th ế giới là Trung Quốc

và Ấn Độ Vị trí địa lý đó đã làm cho Đông Nam Á trỏ

th à n h k h u vực có ý nghĩa và tầm quan trọng lốn lao trê n nhiều bình diện VỊ trí địa lý, điều kiện tự nhiên

dó đã tạo cho Đông Nam Á những điếu kiện th u ậ n lợi cũng nh ư thách thức trong quá trìn h tồn tại, phát triển và tạo lập nền văn minh cổ xưa của mình

2 Vài nét về kinh tế - xã hội Đông Nam Á.

Được coi là một trong những cái nôi của nhân loại, dân cư Đông Nam Á đã có từ thời nguyên thủy Qua bao th ă n g trầm , biến động của lịch sử và thời

gian dài lâu, Đông Nam Á ngày nay tồn tại với 11 quốc gia.

TT Q u ố c gia Dân s ố

(ngư ời)

D iện tích (k m 2) T hủ đô

1 Brunây 350.630 5.765 Banda Seri

11 Việt Nam 80.700.000 331.700 Hà Nội

Đông Nam Á là nơi q u ần cư của n h iều dân tộc thuộc các đại chủng Môngôlôít và Nêgrôlôít Những dân tộc chiếm đa số ở Đông N am Á là người Thái, người Inđô, người M ã Lai, người Miến, người Kinh, người Khmer, sống rả i rác ở các quốc gia và là chủ

n h â n của nền văn m inh Đông N am Á, tạo nên xã hội Đông Nam Á thống n h ấ t tro n g sự tương đồng văn

hóa và lịch sử Ngoài ra, Đông Nam A cũng là nơi có

rấ t đông cộng đồng các d â n tộc du nhập trong nhiều

th ế kỷ Q uá trìn h di tr ú của các tộc người Ân Độ,

T rung Hoa đã tạo nên các cộng đồng người mới, hòa hợp với các dân tộc bản địa ở Đông Nam A và góp

p h ần làm n ê n các th à n h tự u đáng tự hào ỏ Đông Nam Á tro n g suốt chiều dài lịch sử văn minh khu vực này

Có m ột thực t ế lịch sử là, chịu ảnh hưởng của các

hệ tư tưởng, tôn giáo, tín ngưỡng cả bản địa và ngoại sinh du n h ập cùng vối tru y ề n thống văn hóa, ý thức cộng đồng được h ình th à n h từ hàng nghìn năm lịch

sử trong đó có tin h th ầ n ôn hòa, khoan dung, tương

th ân tương ái các dân tộc sông ở Đông Nam A

thường có sự hòa đồng, cảm thông chia sẻ trong cuộc sống lao động nông - lâm - ngư nghiệp chứ không xung đột d â n tộc, xung đột tô n giáo nặng nề Đó cũng

là một trong n h ữ n g lý do các giá trị văn minh ở Đông Nam Á tro n g các quốc gia có n h ữ n g m ẫu sô" chung, có

sự thống n h ấ t tro n g đ a dạng n h ư các nhà nghiên cứu sau này đ ã chứng minh

Theo dòng lịch sử, Đông N am Á sau những thập

kỷ là thuộc địa của chủ nghĩa thực dân phương Tây

đã giành được độc lập với thời gian khác nhau Các nưốc Đông N am Á đã có quá trìn h thay đổi cả về kinh t ế và x ã hội, trở th à n h một khu vực p h át triển năng động v à ổn định D ù ở mỗi quốc gia Đông Nam

Á, chế độ chính tr ị không giông n h au song đều có

mục tiêu chung, định hướng phát triể n chung v à tầm nhìn chung Sự p h át triển kinh t ế và văn hóa, sự ổn định về chính trị - xã hội được các nước ở Đông Nam

Á đặt ra như một tấ t yếu để n h an h chóng hội nhập

k h u vực và quốc tế Quốc gia, dân tộc, khu vực và toàn cầu luận có mốĩ quan hệ tương hỗ c h ặ t chẽ trong thời đại ngày nay Trong quá trìn h tồn tạ i và

p h át triển, các quốc gia ở Đông Nam Á đã chứng tỏ

sự phát triển kinh t ế n h an h chóng và m ạnh mẽ Sự

ra đời của Hiệp hội các quốc gia Đông N am Á (ASEAN) là sự gắn kết, hỗ trợ cùng p h á t triể n kinh

t ế khu vực được chứng minh bằng cả quá trìn h từ

n ăm 1967 đến nay Nền kinh t ế nông nghiệp như một th ế m ạnh truyền thông của khu vực được p h át huy và vượt trội H ai trong sô' ba nước có lượng gạo

x u ất khẩu lớn n h ấ t t h ế giói là ỏ Đông N am Á Từ kinh t ế nông nghiệp, các nưốc Đông Nam Á cũng đẩy

m ạnh p h á t triể n các ngành kinh tế khác n h ư lâm nghiệp, khai khoáng, ngư nghiệp, thương mại v à dịch vụ Sự ra đời và hoạt động của tổ chức k h u vực thương mại tự do ASEAN (AFTA) đã chứng tỏ sự vượt trội của hoạt động kinh tế ở Đông Nam Á

Không th ể phủ n h ận ảnh hương của k inh t ế - văn hóa ỏ các vùng miền khác trê n th ế giới đến Đông Nam Á đặc biệt là T rung Quốc, Ấn Độ, và sa u đó là châu Âu, Bắc Mỹ Song, cùng với ảnh hưởng quan trọng đó, Đông Nam Á cũng trong quá trìn h sán g tạo lâu dài, bền bỉ và gian tru â n để tạo dựng th ầ n th ái

kinh tế - x ã hội của riêng mình Và củng vì lẽ dó, vàn minh Đông Nam Á với những th àn h tựu rực rỡ của

nó cũng có dấu ấn từ sự sáng tạo tự th â n của cư dân các th ế hộ ở Đông Nam Á và dấu ấn đậm n h ạ t khác nhau của văn m inh Ân Độ, Trung Hoa và phương Tây về sau

Hiện nay, Đông Nam Á được đánh giá là khu vực

có sự p h á t triển kinh t ế ổn định, tăn g trưởng nhanh

và hiệu quả H ầu như các th ế m ạnh kinh tế đều được khơi gợi và p h á t huy Đông Nam A cũng là khu vực

ổn định vể chính trị, xã hội Sự đồng th u ậ n của các nước ASEAN là nền tảng cơ bản cho sự p h át triển kinh tế, hợp tác và hội nhập quốc tê n h an h chóng của Đông Nam Á Nhiều vấn đê' kinh tế, xã hội quốc tế được các quốc gia Đông Nam Á tham gia cũng chứng

tỏ vai trò và tầm quan trọng của khu vực này với th ế giới: Đông Nam Á trở th à n h khu vực đầu tư hấp dẫn vối nhiều nước p h át triển và cũng là khu vực phi h ạ t nhân trê n h àn h tinh, là điểm đến tuyệt vời của khách du lịch quốc tế, là nơi bảo tồn có hiệu quả lâu bền các giá trị văn hóa truyền thống

Đông Nam Á - khu vực kinh t ế - xã hội - văn hóa thống n h ấ t trong đa dạng hôm nay đang có một bộ

m ặt mới với sự p h át triển bền vững dựa trên lợi th ế tài nguyên, lợi thê vị trí địa lý và trê n nền tản g xã hội - văn hóa truyền thống tốt đẹp dù đã trải qua bao

th ăn g trầ m lịch sử Nền tản g quan trọng của sự ổn định và p h á t triển ấy vói vận hội và cả thách thức là

các giá trị văn hóa truyền thống m à chủ yếu là các

th à n h tự u văn minh khá lâu đời và rực rõ, một nền văn minh có pha trộn các yếu tố sáng tạo tự th â n vối quá trìn h tiếp th u các giá trị văn m inh bên ngoài để tạo nên sắc th ái riêng, độc đáo của Đông Nam Á Khởi đầu và nền tản g cơ bản của văn m inh Đông Nam Á là nền kinh t ế nông nghiệp lúa nước

3 Sụ ra đòi c ủ a c á c q u ố c g ia Đông Nam Á - khỏi đầu

c ủ a vàn minh.

Do vị tr í địa lý tự nhiên của m ình Đông N am Á có quá trìn h h ình th à n h các quốc gia không đồng n h ấ t

về thời gian nhưng có khá nhiều yếu tố tương đồng

về điều kiên tư nhiên, kinh t ế và xã hôi.• i / I

Thứ nhất: Sự đan xen của núi rừng, ch âu th ổ và

hệ thống sông ngòi, bò biển, đảo v à khí h ậ u n h iệt đối gió m ùa là điều kiện tự nhiên quan trọng n h ấ t cho sự r a đời của văn m inh Đông N am Á Điều kiện

tự nhiên ấy với th ả m thực vật đa dạng, phong p h ú và dày đặc cùng hệ động vật cả trê n đ ấ t và dưới nưốc vừa giúp cho con người có thể tồn tại, vừa là nền tảng cho sự p h á t triể n kinh tế, xã hội ở Đông N am Á Không chỉ ở p h ần lục địa, bán đảo m à ở các đảo, quần đảo của Đông Nam Á, hệ thông rừng núi, sông,

hồ cùng các nương rẫy, cánh đồng ruộng khô, ruộng nưốc bao la, đầm lầy là điều kiện tự nhiên cho quá trìn h h ình th à n h nền văn m inh Đông Nam Á

T h ứ hai: Người nguyên thủy có m ặ t trên vùng đất Đông Nam Á r ấ t sớm với một quá trìn h p h át triển liên tục từ sơ kỳ đá cũ đến sơ kỳ đồ sắt Từ các di chỉ khảo cổ ỏ Việt Nam, Lào, Thái L an đến các di chỉ ở trê n các đảo của Inđônêxia đều k h ẳn g định sự p h át triển của xã hội nguyên thủy ở Đông Nam Á Các kết quả nghiên cứu khảo cổ sinh địa tầ n g và tiền sử cho thấy người nguyên thủy ở Đông Nam Á đã hình

th à n h chính trê n vùng đ ấ t này và là chủ n h ân thực

sự của quá trìn h hình thành, lan tỏa và p h át triển của thời kỳ đồ đá qua đồ đồng đến đồ sắt Cư dân nguyên thủy đã trải qua quá trìn h p h át triển hàng chục vạn năm để từ rừng n ú i tiến xuống các châu thổ

và ven biển, đảo Các t h ế hệ cư d â n nối tiếp n h a u đã làm nên thời kỳ đồ đá đến đồ đồng rực rỡ Thòi kỳ đồ

đá đã tạo nền tản g cơ bản cho sự ra đời và p h át triển của văn minh sa u này ở Đông N am Á Tiếp sau thòi

kỳ đồ đá r ấ t lâu dài, thòi kỳ đồ đồng được bắt đầu ở Đông Nam Á vào thiên niên kỷ II trước công nguyên cho th ấy một nền văn minh đồng th a u p h át triển khá rực rỡ Việc sử dụng công cụ kim loại vừa củng ccí xã hội nguyên thủy vừa đẩy xã hội ấy đến thời kỳ ta n rã khi các mâu th u ẫ n xã hội lên cao để r a đòi n h à nước

Đó chính là điều kiện xã hội cho sự hình th à n h văn

m inh ở Đông Nam Á

Thứ ba: Từ việc săn bắn, đ á n h cá, hái lượm cư

d ân tro n g xã hội nguyên th ú y ở Đông Nam Á đã dần

d ầ n h ình th à n h nghê' trồng trọ t các loại cây lương

thực: lúa, sắn, khoai, đậu, kê các loại ra u quả cùng vối việc th u ầ n dưõng súc v ậ t đê hình thành nghề chăn nuôi gia súc, gia cầm tr ả i qua hàng chục vạn năm, điểu kiện kinh tế cho sự ra đòi của văn minh Đông Nam Á đã x u ấ t hiện Khi nền kinh

t ế nông nghiệp h ình th àn h , của cải dư th ừ a trong các bộ tộc ở xã hội nguyên thủy sau p h ân phối đã bị

m ột sô' ít những người có t h ế lực chiếm đoạt, hình

th à n h nên tần g lớp ngưòi giàu có vượt trội Sự phân hóa giàu nghèo đó đã dẫn đến sự p h â n hóa xã hội và

m âu th u ẫ n xã hội nảy sinh Đó là những lý do để

n h à nước x u ấ t hiện.•

Như vậy, ở Đông Nam Á trong khoảng thòi gian dài từ thời kỳ đồ đá mới qua thời kỳ đồ đồng, các điềukiện tự nhiên, xã hội và kinh t ế cho sự r a đời của nềné • / • •

văn minh ở Đông Nam Á đã góp p h ần hình th àn h nền văn minh này Sự ra đời của các nhà nước ỏ Đông Nam Á được coi là sự mở đầu của nền văn minh ỏ k h u vực này

Vào tá m thê kỷ trước công nguyên, đồ đồng được

p h át triể n m ạnh ỏ Đông Nam Á Những di chỉ khảo

cổ được p h át hiện ỏ Việt Nam như: Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn, ỏ Thái Lan như: Non Nok Thà, Ban Chiang, Ban Nadi cùng với các công cụ sản xuất: lưỡi cày, rìu, dao, cuốc, các vũ khí: giáo, mác, mũi tên, dao găm , các nhạc khí m à điển hình và đặc sắc

n h ấ t là trống đồng đã chứng tỏ sự p h át triển của kinh tế, xã hội ở Đông Nam Á thời kỳ này

Trên cơ sỏ sự p h át triển của đồ đồng, đồ sắ t cũng

b ắ t đầu dược sử dụng ở Đông Nam Á vối các mức độ phố biến khác nhau khi mà phần đ ấ t liền phát triển hơn so với các đảo Chính việc công cụ sản x u ất phát triển như vậy, x ã hội ở Đông Nam Á có quá trìn h phân hóa giai cấp n h an h hơn đế tiến tới quá trìn h hình thành nhà nưốc

Điểm khác biệt của quá trìn h h ình th à n h các

n h à nước ở Đông Nam Á là ả n h hưởng của hai nền văn minh lớn là An Độ và T rung Hoa Trong nhiều lĩnh vực văn hóa, xã hội, giữa các dân tộc ở Đông

N am Á có mối liên hệ cả vê' tộc người, cả về kinh tế

k h á liên tục Việc quan hệ trao đồi buôn bán sản

p hẩm cùng với các quá trìn h tiếp th u văn hóa vối

Ân Độ và T ru n g Hoa "trên cơ sở tiếp tục p h á t triển

bản sắc văn hóa riêng của m ỗi tiêu vương quốc, của

m ỗi tộc người" đ ã góp p h ần h ình th à n h các quốc gia

Đông Nam Á, cũng là hình th à n h n ề n văn m inh ở

’ông

định Nhìn tông thê, cácquâcgia ớ Đỏng' Nạm

-đời trong khoảng thởí^^íĩ.lriýi^ệ^ky^VĩPr trưàc

TRUNG Ị A M TH Ố N G TIN THƯ VIẸN

nguyên đến th ế kỷ VIII sau công nguyên Đó là các tiểu quốc.

Quốc gia hình th à n h sớm n h ấ t ở Đông Nam Á được xác định là Vãn Lang, trong giai đoạn văn hóa Đông Sơn, khoảng 2.500 - 2.700 n ăm cách ngày nay,

ở vùng lưu vực sông Hồng, Việt Nam Từ các điều kiện lịch sử đã chín muồi, n h à nước Văn Lang ra đời trê n đó cơ sở sự phân hóa xã hội, n h u cầu sản xuất

n h ấ t là n h u cầu thủy lợi, trị thủy, n h u cầu tự vệ, chống ngoại xâm trong điều kiện p h â n hóa giai cấp chưa th ậ t sâu sắc

Tổ chức n h à nước Văn Lang còn đơn giản Đứng đầu là H ùng Vương (Vua Hùng) và giúp việc có các lạc hầu, quốc gia được chia th à n h các bộ (bộ lạc) và đứng đầu mỗi bộ lạc là lạc tướng, dưới bộ có các công

x ã m à đứng đầu là bồ chính Đây cũng là sự mồ đầu cho nền văn minh cổ xưa ở Đông N am Á - n ề n văn

m inh Sông Hồng

Từ vài t h ế kỷ trước công nguyên đến những th ế

kỷ đầu công nguyên ỏ Đông Nam Á đ ã có nhiều quốc gia h ình th à n h song thường là nhữ ng tiểu quốc vối

th iế t ch ế đơn giản Theo các tài liệu có được, có khoảng 30 tiểu quốc được h ình th à n h rải rác ở Đông Nam Á, điển h ình là Chăm pa ở N am T rung Bộ Việt Nam, Bohavapura, N aravara, V yadlapura (Phù

Nam) ở Nam Bộ Việt Nam ở lưu vực sông Irawadi,

từ lâu đã là địa bàn cư tr ú của ngưồi Môn, Pya, Miến

và t h ế kỷ VII đã r a đòi quốc gia Sri - K setra

Vùng bán đảo và hải đảo của Đông Nam Á cũng

có các quốc gia h ình th à n h trong thời kỳ này ơ bán đảo Mã Lai có vương quốc Kêđa, Tam bralinga và Tumasic (Xingapo ngày nay) T rên đảo Ja v a rộng lớn

x u ất hiện vương quốc T arum a vào t h ế kỷ IV, ỏ đảo

X um atra cũng x u ấ t hiện vương quốc Cantôli cùng thời gian ra đời

Các tiểu quốc ỏ Đông Nam Á ra đời cho dù thiết chế nhà nước còn đơn giản, sơ k h ai hay đã có cấu trúc ổn định th ì cũng đánh dấu sự chuyển biến từ

thòi kỳ nguyên thủy sang thòi kỳ văn minh ở Đông

Nam Á

Vối sự hình th à n h n h à nước ỏ k h u vực Đông Nam Á, thời kỳ nguyên th ủ y đã được thay t h ế bằng

một thời kỳ mới: Thời kỳ xác lập và p h á t triển vần

m inh Song, khác với các nền văn m inh lốn khác

trê n th ế giới, v ă n minh Đông N am Á không phải cùng lúc hình th à n h và p h á t triể n cùng với sự r a đời của n h à nưốc Ớ từng quốc gia Đông Nam Á, văn minh đã h ình th à n h và p h á t tr iể n trong các thòi điểm khốc n h au như ng nỏ rộ vào t h ế kỷ th ứ X trỏ đi

và để lại những giá tr ị to lốn có tầ m vóc quốc t ế cho đến ngày nay

Văn minh ở k h u vực Đông Nam Á r a đời vối sự hình th à n h quốc gia không đồng n h ấ t về thòi gian và những điều kiện lịch sử n h ấ t định song đều có tương đồng về điều kiện tự nhiên, xã hội và k inh tế: Đó

chính là m ẫu sô chung cho sự ra đời và phát triển của văn minh nơi đây Đó cũng là cơ sở cho những

th à n h tự u văn minh ở Đông Nam Á vối sự thống

n h ấ t trong đa dạng của nó, tạo nên sức sống mãnh liệt và độc đáo dù có những th ă n g trầm đứt đoạn cả

về không gian và thời gian trong tiến trìn h lịch sử

II VÀI N ÉT VỂ TIẾN TR ÌN H LỊC H s ử VĂN MINH

ở ĐỎNG NAM Á

Từ quốc gia hình th à n h sốm n h ấ t là Văn Lang trê n lưu vực sông Hồng - Bắc Bộ Việt Nam và tiếp sau đó là quốc gia Au Lạc, các quốc gia khác cũng ra đòi tồn tại và p h át triể n hoặc bị sáp nhập, Đông Nam

A cũng thực sự khỏi đầu tiến trìn h lịch sử văn minh.Nền văn minh Sông Hồng (văn minh Vãn Lang -

Âu Lạc) ra đòi và tồn tại, phát triển đến t h ế kỷ II trước công nguyên là một trong những nền văn minh đầu tiên trong lịch sử văn minh rực rỡ cổ xưa ỏ Đông Nam

Á Các đặc trưng của nền văn minh này là:

- H ình th à n h và p h á t triển trê n cơ sở cuộc cách

m ạng luyện kim vối nghề đúc đồng đ ạ t đến sự hoằn

th iện và tiến dần vào sơ kỳ đồ sắt Đó là yếu tô' kỹ thuật.•

- Về kinh tế: đây thực sự là nền v ă n minh nông nghiệp trồng lúa nước của người Việt cổ trong vùng

nhiệt đới gió mùa, lắm sông nước, rừng núi, đồng ruộng và biển cả.

- Về xã hội: đây là nền văn m inh xóm làng dựa vào cơ cấu nông thôn trong điều kiện xã hội chưa phân hóa gay gắt N hà nước vừa bóc lột nhưng cũng vừa đại diện cho lợi ích chung của công xã

Đây cũng là nền văn minh bản địa nhưng cũng sớm có quan hệ m ật th iết với nền văn minh láng giềng là Trung Hoa và Ân Độ

Trong tiến trìn h lịch sử văn m inh Đông Nam Á,

có một thực tế lịch sử là quá trìn h xung đột, ta n rã của một số tiểu quốc để h ình th à n h các vương quốc

Quốc gia Kalinga ở Ja v a cũng p h á t triển, bành trướng sang đảo Pali và Campuchia

Các quốc gia khác nh ư Đại Việt, Champa cũng tiếp tục quá trìn h p h át triển của mình

Từ cuối th ế kỷ IX trở đi, văn minh Đông Nam Á

có sự p h át triển rực rỡ cùng với sự r a đời và p h át triển của các quốc gia độc lập Đặc biệt, thê kỷ X

được coi là t h ế kỷ bản lề, th ế kỷ "hứng khởi mới đồng

loạt đ ánh dấu m ột bước nhảy vọt trên toàn m iền và

m ở đ ầ u m ột kỷ nguyên mới: kỷ nguyên độc lập dân tộc, mở đ ầ u cho thời đại phục hư ng trên toàn Đông

N a m Á".

T hế kỷ X mỏ đầu nền độc lập tự chủ từ Khúc Thừa Dụ và được xác lập từ Ngô Quyền và ổn định,

p h át triển m ạnh mẽ từ Triều Đinh đã kết thúc thời

kỳ Bắc thuộc nghìn năm và mở ra thòi kỳ p h á t triển mới cho quốc gia Đại c ồ Việt và sau này là Đại Việt Sau T riều Đinh và Triều Lê vối chiến th ắn g huy hoàng chông Tống năm 981, các vương triều Lý -

T rần - Hồ (gián đoạn bởi cuộc xâm lược của nhà

M inh từ 1407 - 1428 và gắn liền với giai đoạn này làKhởi nghĩa Lam Sơn lừng lẫy 1418-1428) và H ậu Lê

đã xây quốc gia Đại Việt hùn g cưòng vối các chế độ phong kiến tru n g ương tập quyền p h á t triển thịnh đạt Giai đoạn này, nền văn minh Đại Việt cũng nảy

nở và p h á t triể n vối những th à n h tự u rực rỡ Trọng tâm của nền văn minh là T hăng Long và lưu vực sông Hồng

Vương quốc Cham pa ở miền T rung Việt Nam cũng trong thòi kỳ p h át triể n với những th à n h tựu rực rỡ Nhưng càng về sau, C ham pa càng suy yếu và

từ cuối t h ế kỷ XIII vương quốc này sáp nhập phần lớn vào lãn h th ổ Đai Viêt.• •

Vương quốc Campuchia cũng có bưóc p h át triển trong thòi kỳ Angkor rực rỡ, kéo dài 6 thê kỷ dưới

Iriều vua Jay av a rm an VII (1181-1201) Campuchia

đã p h á t triển lãnh thổ tới thượng Mênam và Bắc Mã Lai Đây cũng là thời kỳ tồn tại của nền văn minh Angkor mà những th àn h tựu của nó góp phần làm rạn g rỡ văn m inh Đông Nam Á trong tiến trìn h lịch

sử văn minh

ở vùng lưu vực sông Irawadi, nơi ngưòi Miến tụ

cư và phát triển, từ th ế kỷ IX đã xuất hiện vương quốc Pagan Vương quốc này tiếp tục được mở rộng

và trở nên cưòng thịnh trong mấy t h ế kỷ cho đến khi quân xâm lược Nguyên Mông tà n phá vào năm 1283

T hế kỷ X, trê n các đảo X um atra và Java, vương quốc M atoram (Kalinga xưa) b àn h trướng và thống

n h ấ t cả hai đảo đã bước vào giai đoạn p h á t triển cực thịnh Vào t h ế kỷ XIII sau khi chiến th ắn g quân Nguyên Mông, vương triều Môgiôpahit được th àn h lập ở Inđônêxia Vua Êrơlanga đã đ ặ t cơ sở cho sự thống n h ất quốc gia ở Inđônêxia, cho sự phồn thịnh của đất nước Tiếp theo, các vua k ế tục vừa mở rộng lãn h ith ổ thông n h ấ t đất nước, vừa đẩy m ạnh phát triển kinh tế Inđônêxia bước vào giai đoạn phát triể n cực th ịn h v à hình th à n h nền vãn minh hải đảo trong th ế kỷ XIII - XIV

Vó ngựa của quân xâm lược Nguyên Mông tràn xuống Đại Việt và nhiều nơi khác ở Đông Nam Á Songy hầu h ế t các cuộc tiến công xâm lược của quân Nguyên Mông đều bị th ấ t bại Duy n h ấ t có Myanma

(vương quốc Pagan) bị q u ân xâm lược đô hộ Tuy vậy, công cuộc xâm lăng của quân Nguyên Mông đã đẩy một bộ p h ận người Thái xuống phía nam , h ình th àn h các tiểu quốc ở lưu vực sông Mênam N ăm 1292 vương quốc Lana của người Thái r a đời, định đô ở Chiềng Mai Một bộ p h ận khác lập n ê n vương quốc Sukhothay Từ năm 1347 đến 1349, vương quốc

A yuthaya ra đời và bành trướng, sáp n h ập cả Sukhothay Vương quốc Ayuthaya thống n h ấ t và

p h át triể n rực rõ vối những th à n h tựu văn minh trong chế độ phong kiến Thái Năm 1767 vương quốc này đổi tên th à n h vương quốc Xiêm

Một bộ phận ngưòi Thái lập n ê n vương quốc Lan Xang từ 1353 (nước Lào sau này) Vương quốc này có sự p h át triển th ịn h đạt trong các t h ế k ỷ XV - XVII cùng Ayuthaya

Như vậy, trong tiến trìn h lịch sử v ă n minh, Đông Nam Á đã đánh dấu mốc quan trọng vào t h ế kỷ XV với sự h ình th à n h nền văn hóa dân tộc có tương đồng trong k h u vực và những th à n h tự u rự c rỡ của nó đã

để lại cho h ậ u thế Những vương triề u nổi tiếng ở Đông Nam Á thời bấy giò không th u a kém quốc gia nào cùng thời

Từ sau th ế kỷ XV, Đông Nam Á diễn ra quá trìn h suy tà n dần trên đại thể Tuy vậy, quá trìn h này cũng diễn ra không đồng đều ở mỗi quốc gia Có quốc gia thòi kỳ suy t à n diễn r a từ t h ế kỷ XIII

(Campuchia) hay th ế kỷ XV (Champa) nhưng cũng

có quốc gia vẫn đang đà hưng th ịn h như Đại Việt, Myanma, Xiêm, Lan Xang

ở Campuchia, sau Jayavarm an, các vị vua k ế vị không còn hiển hách như xưa nữa v à vào th ế kỷ XIV,

sự suy thoái ỏ vương quốc này diễn r a k h á mạnh Sự suy thoái kinh t ế xã hội cùng với quá trìn h bành trướng của người Thái Kinh đô Angkor trở nên điêu tàn cho đến khi vua Pônhêa Y at dời đô về B asan bên

bờ sông Mêkông (1432) và hai năm sau lại dời đô về vùng Bốn m ặt sông tức Phnôm pênh ngày nay Nhưng cũng từ đây, đất nước rơi vào tình trạ n g đi xuống ngày càng trầm trọng Thời kỳ này được gọi là

H ậu Angkor (the kỷ XV đến th ế kỷ XIX) Năm 1863, vua Nôrôđôm chấp n h ận sự bảo hộ của ngưòi Pháp

ở Inđônêxia, cùng vối quá trìn h suy yếu của chế

độ phong kiến, từ cuối th ế kỷ XV cũng diễn ra sự tồn tại dai dẳng của công xã nông thôn lạc hậu Đồng thời, sự lan tỏa của Đạo Hồi ngày càng m ạnh Cho tối đầu th ế kỷ XVI, vương quốc Môgiôpahit suy yếu dần, phân liệt th à n h các tiểu quốc Cùng với ảnh hưởng

m ạnh mẽ của Đạo Hồi, Inđônêxia còn bị người Bồ Đào N ha và sau đó là H à Lan xâm nhập Đ ất nước chuyển sang chê độ phong kiến nửa thuộc địa

Myanma vẫn tiếp tục hưng thịnh trong suốt vương triều Tôngu (1531-1752) Đây là giai đoạn quốc gia thống n h ấ t lãnh th ổ trê n toàn diện lốn n h ất

và là giai đoạn kinh t ế p h át triển m ạnh mẽ Chỉ khi cuộc xung đột giữa người Miến và người M ôn nổ ra

và kéo dài nh ư một cuộc nội chiến ở Myanma, Myanma mới bị suy yếu đi Thêm vào đó, Myanma cũng phải tiến h àn h chiến tra n h với các nước láng giềng nh ư T rung Quốc, Xiêm, Ân Độ M yanm a ngày càng suy yếu và bị thực dân Anh thôn tính sau ba lần chiến tran h , kết thúc vào n ăm 1885

ở các nước Xiêm, Lan Xang (Lào), Đại Việt (Việt Nam) từ t h ế kỷ XVI trở đi cũng diễn ra quá trìn h suy yếu của ch ế độ phong kiến Kinh t ế chững lại, mâu

th u ẫ n xã hội gay gắt, nội bộ chính quyền phong kiến

p h ân liệt là những nguyên n h â n cơ bản d ẫ n đến sự suy thoái của quốc gia Từ t h ế kỷ XVIII đến t h ế kỷ XIX, các nước phương Tây bắt đầu xâm lược mà chủ yếu là Anh, Pháp Cho đến nửa sau t h ế kỷ XIX, Lào

và Việt Nam bị thực dân Pháp đô hộ, Xiêm (sau đổi tên là Thái Lan vào 1939) dù không bị đô hộ nhưng cũng rơi vào tình trạ n g phụ thuộc vào nhiều đ ế quốc

N hư vậy, Đông Nam Á đã t r ả i qua tiến trìn h lịch

sử văn minh khá dài lâu và cũng lắm th ă n g trầm Điều đặc biệt của tiến trìn h lịch sử văn m inh này là

sự h ình thành, p h át triển và suy tà n của mỗi quốc gia gắn vối sự p h á t triể n của v ă n m inh không đồng

n h ấ t về thời gian trong không gian chung của Đông Nam Á

Trong suốt tiến trìn h lịch sử đó, Đông N am Á vừa tiếp th u tự nguyện và cưỡng bức các nền văn hóa

ngoại sinh m à sâu sắc, m ạnh mẽ và quyết liệt n h ất

là An Độ và T rung Hoa vừa sáng tạo các giá trị văn hóa đặc sắc và độc đáo của mình Quá trình tiếp th u biến đổi và sáng tạo để tồn tại, để p h át triển trong quá trìn h dựng nước và giữ nước của các quốc gia Đông Nam Á cũng là quá trìn h hình thành, p h át triể n và lưu giữ các th à n h tự u của văn minh ở Đông Nam Á Những th à n h tựu đó, do điều kiện địa lý, lịch

sử CÖ dấu ấ n của văn minh An Độ và Trung Hoa

n h ư n g nổi trội n h ấ t vẫn là các giá trị văn minh đặc sắc của Đông Nam Á mà cư dân Đông Nam Á là chủ

n h â n thực sự và lâu dài của những th à n h tự u này.Cho đến nay, nhiều th à n h tự u của văn minh Đông Nam Á không còn được bảo tồn và không còn được nhận biết Song nhữ ng gì còn lại đến hôm nay

v à đang được lưu giữ cho mai sau cũng đủ nói lên sức sán g tạo to lớn của các t h ế hệ cư dân trong các tộc người ở Đông Nam Á Chúng ta cùng tìm hiểu về

n h ữ n g th à n h tự u đó

Phần thứ h a i

NHỮNG THÀNH T ự u Rực RỠ CỦA VĂN MINH ĐÔNG NAM Á

I KHAI QUAT

K hi nghiên cứu văn minh Đông Nam Á (hay văn

m in h k h u vực Đ ông N a m Á - nh ư cách gọi của Đinh

Ngọc Bảo) các n h à nghiên cứu thường đưa r a các quan điểm khác n h a u về các giá trị văn m inh chung và riêng biệt của mỗi quốc gia Hơn nữa, sự hình th àn h

n h à nước, mốc khởi đ ầ u của văn minh ở các quốc gia cũng diễn r a vào các thời điểm lịch sử cách xa nhau

Do đó, cần có sự k h u biệt văn m inh từng nước

Tuy vậy, n h ìn tổng th ể điều kiện tự nhiên, k in h tế

và xã hội ở Đông Nam Á dẫn đến sự r a đời của văn

m inh, có th ể th ấy n h ữ n g giá t r ị chung, những th à n h

tự u đại diện cho v ă n m inh k h u vực m à vẫn không làm lu mờ sự đặc sắc riêng biệt của các th à n h tựu

v ă n m inh ở mỗi nưóc

X ét tr ê n bình diện văn hóa, Đông Nam Á là nơi có

n h ữ n g đặc điểm chung về r ấ t nhiều mặt: th ầ n thoại,

tôn giáo, ngôn ngữ, phong tục tậ p q uán, lễ hội Văn minh l à sự p h á t triển cao củ a văn hóa cả về v ậ t chất

và tin h th ầ n nên những giá tr ị chung, th à n h tựu chung đó được tán đồng và có tính đại diện cho t ấ t cả các quốc gia Đông Nam Á Và ở mỗi quốc gia, mức độ khác biệt văn hóa không lốn do các điều kiện lịch sử

cụ thể Tiến trìn h lịch sử văn m inh Đông N am Á theo thời gian luôn có quá trìn h tiếp th u , biến đổi các

th àn h tự u văn minh n h ân loại m à trưổc h ế t v à quan trọng n h ấ t là văn m inh T ru n g Hoa và văn m inh An

Độ Cả hai nền văn m inh lâu đòi, rực rỡ và r ấ t lớn này đ ã để lại dấu ấ n văn hóa nói chung, dấu ấ n văn minh nói riêng ỏ các quốc gia Đông N am Á Song mức độ tiếp thu, giao lưu và ả n h hưởng từ h a i nền văn m inh này vào các quốc gia th ì kh ác n hau Do đó, một sô th à n h tự u văn m inh ở Đông Nam Á đ ã tạo nên mức độ hỗn dung khác nh au Sức la n tỏa củ a văn minh và văn hóa bản địa không đồng đều ở các quốc gia Đông Nam Á cũng là điều dễ thấy Không gian văn hóa Đông Nam Á rộng hơn k h u vực địa lý h àn h chính Một sô n h à nghiên cứu cỏ lý k h i cho rằn g không gian văn hóa đó bao gồm m ột p h ần Hoa Nam

T rung Quốc và một p h ần Đông Ấn Độ Vùng văn hóa

"giao thoa" giữa Đông Nam A - An Độ, Đông Nam A -

T rung H oa có những khác biệt với p h ần còn lại của Đông N am Á Ớ nhữ ng v ùng "giao thoa" đó, ảnh hưởng củ a các giá trị văn hóa - văn m inh T ru n g Hoa

và An Độ đậm đặc hơn Đó là điêu hợp lý Nhưng

không thể coi những vùng này n h ấ t là Việt Nam, vào vùng "đồng văn" của T rung Quốc, N h ật Bản, Triều Tiên Cũng như không thê coi Đông Nam Á và văn hóa Đông Nam Á - mà trê n nền tản g đó hình th àn h văn minh - là phụ cận ngoại vi của văn hóa và văn

m inh T rung Quốc và An Độ Không th ể phủ nhận ảnh hưởng của văn minh Trung Quốc và Ân Độ,trong

•thdi cận đại là ảnh hưởng của văn m inh phương Tây

ỏ Đông Nam Á Nhưng cũng không th ể p h ủ nhận sức sáng tạo của cư dân Đông Nam Á - vốn đa dạng về dân tộc nhưng có nguồn gốc chung là chủng Indonesies - làm nên những th à n h tự u văn minh của mình, một nền văn m inh bản địa, đặc sắc trong không gian văn hóa Đông Nam Á Các cộng đồng dân tộc ở Đông Nam Á trong quá trìn h quần cư, tụ cư và

p h át triể n đã không ngừng vươn tối, vừa tiếp th u vừa

tự m ình hoàn thiện các giá trị văn hóa và tạo nên bản sắc của riêng mình Bản sắc ấy ở các cộng đồng dân tộc có khác n h au nhưng vẫn có các giá trị chung, đặc trư n g chung

Do những điều kiện lịch sử cụ thể, quá trìn h hình thành, p h át triển và lan tỏa ả n h hưồng văn minh của các quốc gia, dân tộc ở Đông Nam Á không đồng n h ấ t

về thòi gian, không khuôn theo những giá trị giống

n h au hoàn toàn Điều đó càng th ể hiện sức sáng tạo,

sự p h át triển nội lực tự th â n của mỗi quốc gia, dân tộc Sức sáng tạo ấy còn th ể hiện qua phương cách, mức độ tiếp th u và quá trìn h bản địa hóa các giá trị

văn hóa văn minh từ bên ngoài đưa vào mỗi quốc gia, dán tộc, dù là quá trìn h tiếp th u cưỡng bức hay tự nguyện Đó cũng là cách thức thê hiện văn minh ở Đông Nam Á Cũng với lẽ đó, các giá trị điến hình của văn minh Đông Nam Á trong mỗi lĩnh vực, mỗi loại hình dù có n é t chung vẫn thấy rõ nét độc đáo của mỗi dân tộc, chủ n h ân thực sự của các giá trị văn minh ấy.

Trong suốt chiều dài lịch sử văn minh, Đông Nam

Á đã có lúc đóng vai trò quan trọng như nhiều tác giả khẳng định (Wilhem G.Solheim, 1971).Mai Ngọc Chừ

đã có n h ận xét khái quát chính xác rằn g "Đông N am

A là nơi có cuộc cách m ạng nông nghiệp lớn n h ấ t th ế giới" N hận xét này cho thấy vị trí của văn minh

Đông Nam Á trong lịch sử văn minh n h ân loại và sức sáng tạo nội sinh của Đông Nam Á Từ tiền sử qua sơ

sử, lịch sử văn minh Đông Nam Á được đánh dấu bằng việc chế tác công cụ sản x u ất bằng đá và sau đó

là bằng đồng Trong thòi đại đồ đồng, Đông Nam Á

đă đạt tới đỉnh cao của kỹ th u ậ t đúc đồng th a u và cả nghệ th u ật Những trống đồng, th ạp đồng nhiều loại, nhiều cỡ, các nồi đồng, niêu đồng, vòng đồng được tìm thấy trong các cuộc khai q u ật ở Việt Nam, Thái Lan, Inđônêxia là những m inh chứng

Theo dòng chảy của lịch sử, văn minh Đông Nam

Á đã đạt tới nhữ ng đỉnh cao và để lại cho các th ế hệ sau những giá t r ị tầm quốc t ế với vô số di sả n văn hóa th ế giới hiện nay Có thể ẹòn bao bí ẩn của văn

m inh Đông Nam A chưa được khám phá, chưa được biết đến Nhưng những gì con người tìm hiểu được cho đến nay cũng đủ m ang lại cho Đông Nam Á niềm kiêu h ãn h về một nền văn mình chung, rực rỡ cổ xưa, góp vào bức tra n h đa dạng của lịch sử văn minh

Cư dân Đông Nam Á - chủ n h â n của nền văn

m inh lâu dài, rực rỡ đều là cư dân nông nghiệp với hai lĩnh vực chủ đạo là trồng trọ t và chăn nuôi nên

n é t đặc sắc n h ấ t trong nền văn m inh ấy th ể hiện qua đời sống ăn và mặc

N ền kinh t ế nông nghiệp lúa nưóc là nền tảng tạo dựng nên văn minh Đông Nam Á Vì vậy, đặc trưng

cơ b ả n của văn minh Đông Nam Á - có thể th ấy ở hầu

h ế t các quốc gia trong khu vực - trong đời sống ăn và mặc nh ư sau:

- Cơm là nguồn thức ă n chủ yếu của các cộng đồng d â n cư, dù là cơm tẻ hay cơm nếp (cơm dẻo) Nguồn lương thực được cấy trồng phổ cập n h ấ t ở Đông Nam Á cũng là từ cây lúa nước để có cơm gạo

sử dụng, từ hàng nghìn năm qua và r ấ t sớm Do đó, các loại bánh và món ăn trong đời sống cũng chủ yếu được làm từ gạo, mức độ sử dụng khá phổ biến tro n g các cộng dồng dân cư Các món ăn dược chế biến từ gạo được tru y ền từ dòi này qua đời khác và trỏ th à n h món ă n tru y ền thông, được ưa chuộng

n h ấ t ở Đông Nam Á.

Có thế nói, h ầ u hết các món ăn đặc sắc nhất, chứa đựng các giá trị văn m inh trong đó đều qua một quá trìn h tìm tòi sáng tạo của cư dân Đông Nam Á Các loại bánh đểu được làm từ gạo, th à n h bột cùng với nguyên liệu là các sả n vật nông nghiệp, được gói bằng các loại lá có sẵn ỏ Đông Nam Á Các món ăn khác được chế biến cầu kỳ để vừa mềm vừa đậm đà

và tă n g khẩu vị cùng với gia vị hương liệu trong tự nhiên hoặc được trồng tỉa Các loại bún, cháo, phở,

mỳ miến có ở Việt Nam cũng giống như nhiều món

ăn từ gạo có thể thấy ở tấ t cả các quốic gia Đông Nam

- Các loại thủy, hải sản là nguồn thức ăn quan trọng và thường xuyên của cư dân và sau đó các loại '

th ịt gia súc, gia cầm mối trở nên q u an trọng về sau

để cung cấp dinh dưỡng cho con người

Như vậy, có thể khái q u át món ă n truyền thổng trong nền văn minh Đông Nam Á bằng công thức theo th ứ tự ưu tiên:

Cớ cấu bữa ăn = Cơm + rau (củ, quả) + nước chấm +

th ủ y hải sản + thịt

Điều cần lưu ý là bữa ăn, đặc b iệt là các bũa tiệc, với h ầ u h ế t cư dân Đông Nam Á còn đồng thời là thời điểm gặp gõ, tụ họp các th à n h viên trong gia đình, gia tộc và đôi khi là cộng đồng Văn hóa ăn uống của cư dân Đông Nam Á sớm trở th à n h nghệ

t h u ậ t vì chứa đựng các yếu tô v ậ t chất, tin h th ầ n và

xã hội đó là một trong nhữ ng giá trị của vàn minh Đông Nam Á

Cho đến nay, dù có những đổi th ay từ quá trình giao thoa văn hóa ăn uống quốc t ế song bữa ăn có tín h quy tụ các giá trị văn hóa của cư dân Đông Nam

Á v ẫ n được lưu giữ

Cũng từ nền tản g của nông nghiệp trồng cấy và cơ cấu bữa ăn m à Georges Condominas đã đưa r a phác

th ảo về "một nền văn m in h thực vật" dựa trên nghiên

cứu của một sô’ học giả khác (Khái q u át xã hội vùng Đòng Nam Á - văn hóa)

Từ sự quy tụ đó, k ế t cấu xã hội ở Đông Nam Á cũng có n é t đặc sắc Gia đình, dòng họ, làng xóm tạo

th à n h cộng đồng nhỏ nhưng khá bền chặt yà sẵn

sàng giiíp đỡ, chia sẻ lẫn n h au trong hoạn nạn hay mừng vui Cũng vì thế, vai trò và địa vị của người phụ nữ trong gia đình hay cộng đồng được nâng cao

và củng cố qua nhiều th ế hệ Phụ nữ thường được coi

là chủ n h â n của bếp lửa, bữa ăn, sự quần tụ, đùm bọc, yêu thương nồng ấm trong gia đình, gia tộc Người bà, người mẹ, người chị em gái trong gia đình

dù không là biểu tượng của quyền lực nhưng luôn được kính trọng, yêu mến,được lắng nghe, được bày

tỏ chia sẻ cả trong bữa ăn hay bữa tiệc Cũng từ sự ccí kết đó trong cộng đồng làng xã (bản, mường, buôn, sóc, phum ) ở Đông Nam Á mà làng xã đã trở th àn h nơi lưu giữ khá bền vững một số giá tr ị văn hóa cộng đồng từ đồi này qua đời khác Làng xã gắn kết gia đình dòng tộc, láng giềng đồng cam cộng khổ, tạo nên truyền thống cộng đồng và từ đó lan tỏa ra, trở nên rộng lớn hơn là quốc gia, dân tộc V ăn hóa làng cũng hình th àn h , tồn tại từ đó Có th ể tìm th ấy các giá trị nổi trội của văn hóa làng ỏ Đông Nam A, chính là các

th à n h tố của văn minh

Văn hóa mặc của cư dân Đông N am Á cũng có những khác biệt giữa m ột'số dân tộc do điều kiện địa

lý và cảnh quan hoặc tác động của các nền văn minh ngoại sinh Nhưng có thể thấy rõ trong lịch sử văn minh Đông Nam Á, cư dân lựa chọn tran g phục chủ yếu là: nữ mặc váy và nam đóng khố Điều kiện khí

h ậ u thời tiết cho phép họ sử dụng tra n g phục này Váy của phụ nữ Đông Nam Á có các kiểu dáng, m àu

sắc khác nhau song điêm nối bật là các dường nét hoa văn trên cạp váy, gấu váy thường r ấ t ấ n tượng Hoa văn với các màu sắc đa dạng, phong phú đã làm nối bật tra n g phục của họ Các đường nét thêu ren làm nên các hoa văn này r ấ t tinh tế, cần đến sự tỷ

mỷ, kiên n h ẫn và cả sự sáng tạo, niềm đam mê Việc tạo hoa văn trên tran g phục còn là minh chứng cho phẩm giá, đạo đức cũng n h ư trách nhiệm của người phụ nữ trong gia đình và cộng đồng Hình ả n h những người dân da nâu tóc đen, vóc dáng tầm thước trong những chiêc khô" hay chiếc váy nhảy m úa trong lễ hội

ở các làng xã, cộng đồng đã trỏ nên quen thuộc và tạo nên giá trị của văn m inh khu vực Trong quá trình tiếp thu, giao lưu với văn hóa An Độ và T rung Hoa nói chung, vối văn hóa mặc nói riêng, cư dân Đông Nam Á vẫn giữ được các kiểu dáng tran g phục, hoa văn của riêng mình, tỏ sự sáng tạo của chính mình

T rang phục truyền thông của cư dân Đông Nam Á hiện nay vẫn còn được lưu giữ trong một số dân tộc ít người ở vùng núi, nơi mà tác động của đòi sông công nghiệp hiện đại chưa lấn át, nh ư bảo tàn g sống về một giá trị của văn m inh xưa rực rỡ Trong việc tạo đường nét hoa văn trê n tra n g phục và các đồ tran g sức của văn hóa mặc ở cư dân Đông Nam Á, có thể tìm th ấy sự sáng tạo và tin h tế trong các tú i đeo, trong chiếc khăn đội đầu Đường n é t thêu ren cầu

kỳ, nhiều m àu sắc và họa tiết gắn với quan niệm về tập tục, vê' tự nhiên và cả tâm linh đ ã làm cho những

chiếc túi khăn th àn h những tạo vật đẹp đẽ được truyền qua các th ê hộ Hoa văn trê n k h ăn của người phụ nữ Thái, trên cạp váy của phụ nữ Mường, trên váy của phụ nữ H'Mông, của phụ n ữ Miến minh chứng cho điếu đó.

Đặc điểm nôi bật trong tran g phục của các cư dân Đông Nam Á là sự hài hòa của m àu sắc trong từng đường nét hoa vàn, m àu sắc của tra n g phục với cảnh quan môi trường nơi họ cư trú và làm việc, sinh hoạt

M ặt khác tran g phục được chọn lựa r ấ t th u ậ n tiện cho lao động, di chuyển, tham dự hội hè đình đám

Người ta cũng có thể tìm thấy những khác biệt trong trang phục của mỗi dân tộc ở Đông Nam Á, đặc biệt là trong hoa văn song vẫn có những yếu tô’ chung trong tra n g phục của cư dân ỏ Đông Nam Á

Cho đến nay, dù có quá trìn h giao lưu văn hóa, tran g phục của các dân tộc ở Đông Nam Á đã có những thay đổi nhưng tran g phục tru y ền thống vẫn được bảo tồn trong cộng đồng và góp phần vào kho tàn g các giá trị văn minh mà các thê hệ dân cư Đông Nam Á đã làm nên

2 Tín ngưõng.

Tín ngưỡng ỏ Đông Nam Á hình th àn h r ấ t sớm.Mặc dù ỏ mỗi dân tộc, mỗi cộng đồng dán cư có quátrìn h hình th à n h và tồn tại của nhữ ng tín ngưỡng khác nhau, song do có cùng cơ tầ n g văn hóa nông

nghiệp trồng lúa nước, trong điều kiện địa lý tự

nhiên chung, h ình th à n h nếp sông, lối sông gần gũi

cư dân Đông Nam Á cũng có chung yếu tố tín

ngưỡng Những tín ngưỡng bản địa của Đông Nam Á

có thê quy tụ th à n h các yếu tô’ sau đây:

a) S ù n g bái tự nhiên:

Người Đông Nam Á từ xa xưa đ ã có niềm tin vào

sức m ạnh của t h ế giới tự nhiên do không hiểu biết tự

nhiên, không giải thích được nhữ ng biến đổi đôi khi

lạ lùng của tự nhiên nên đã tỏ lòng kính trọng và sợ

hãi tự nhiên, đúng hơn là cái sự vật, hiện tượng của

tự nhiên Những sự vật, hiện tượng tự n h iên gắn vối

cuộc sống lao động sản x u ất của con người thường là

đối tượng sùng bái Đó là tục thờ m ặ t trời Tục này có

thê th ấy ồ h ầ u h ế t các quốc gia Đông N am A và dấu

tích của m ặt trời th ể hiện trê n r ấ t nhiều đồ vật, đồ• • • *

tra n g sức, đồ thờ cúng, đặc biệt là trên trô n g đồng

cũng như trê n các công trìn h điêu khắc cổ xưa ỏ

Đông Nam Á Các sự vật, hiện tượng khác trong tự

nhiên nh ư đất, nước, núi, rừng, sông, sấm, chốp, gió

mưa và một số cây cỏ, hoa lá đều trở th à n h vật

thiêng được sùng bái, tin tưởng Trong n h iều bộ sử

th i ỏ Đông Nam Á, hình tượng đ ấ t và nước r ấ t đậm

nét và giữ vị tr í chủ đạo trong tín ngưỡng của cư dân

nông nghiệp Cũng vì thế, nhiều lễ hội ở Đông Nam Á

gắn liền với việc cúng th ầ n nưốc, th ầ n đất, th ầ n sấm,

th ầ n mưa để cầu mong mưa th u ậ n gió hòa, không

lũ lụ t hay h ạ n hán, cây cối tố t tươi, được mùa Tín

ngưỡng thờ các sự vật, hiện tượng của tự nhiên này cũng được nhiều n h à nghiên cứu k h ẳn g định Trong tin ngưỡng sùng bái tự nhiên, cư dân Đông Nam A đặc biệt coi trọng th ần lúa hay rộng hơn là th ần mùa màng Đây là vị th ần mang lại no đủ và r ấ t quen thuộc với con người, từ th ế hệ này sang th ế hệ khác

Vì vậy, việc thờ cúng th ần lúa, th ầ n m ùa m àng được coi là r ấ t thiêng liêng, cả trong các nghi lễ, trong dịp hội hè, cả trong các truyền thuyết dân gian ở các quốc gia Đông Nam Á Các lễ rưốc th ầ n lúa, cúng cơm mới, lễ hội xuống đồng mừng trồng lúa được các

th ế hệ dân cư ở Đông Nam Á tổ chức r ấ t tran g trọng

Có th ể nói không có quốc gia nào ỏ Đông Nam A không có tục thờ th ầ n lúa hay m ùa màng 0 một sô" quốc gia Đông N am Á nh ư Inđônêxia, Việt Nam, Lào, Campuchia, M yanm a còn có tục thò một sô’ con vật có sức m ạnh hoặc được tôn xưng là biểu tượng của sự tinh khôn, cần cù như hổ, voi, trâu, rùa, cá sấu, rắn Những con vật thiêng này được chạm khắc trên

đá, trê n đồ đồng, trên gỗ và được thờ cúng trong các đền miếu ở rấ t nhiều ndi

Có th ể tìm th ấy r ấ t nhiều con vật thiêng trong tín ngưỡng dân gian của các cộng đồng dân cư Đông Nam Á Vốn có nghệ th u ậ t điêu khắc, hội họa lâu đời

và được truyền dạy, h ình tượng các con vật thiêng thể hiện với nhiều kiểu dáng đẹp đẽ, gợi cảm, biểu trưng cho sức mạnh, lòng kiên trì, can đảm, sự trường tồn, sự t ậ n tâm , sự th a n h cao b ấ t diệt Tín

ngưỡng dân gian được lưu tru y ền qua các tậ p tục cúng t ế lễ bái và qua các lễ hội ở nhiều quốc gia Đông

N am Á

Tín ngưỡng sùng bái tự nhiên, coi những sự vật

h iện tượng trong tự n h iên có sức m ạnh linh thiêng, ỏ

cư dân Đông Nam Á gắn liền với k h á t vọng biến sức

m ạ n h của tự nhiên th à n h nhữ ng điều tố t đẹp, may

m ắn, h ạ n h phúc, no đủ, yên vui cho con người, gia

đ ình và cộng đồng d â n tộc Sùng bái tự nhiên ở Đông

N am A còn gắn liền với quá trìn h khám phá tự nhiên

để phục vụ cho sả n x u ấ t nông - lâm - nghiệp diễn

r a liên tục trong h àn g vạn n ăm qua Tín ngưổng

sù n g bái tự nhiên ở Đông N am Á còn góp p h ần tạo

n ê n lòng k h o an dung, ôn hòa, chia sẻ và gắn kết cộng đồng d â n tộc và sẵ n sàn g tiếp th u các giá trị văn hóa,

v ă n m inh từ bên ngoài, bản địa hóa để tạo nên các giá tr ị v ă n m inh đa th a n h , đ a diện rấ t riêng ở Đông

N am Á

b) Thờ cúng tổ tiên:

Các cư dân ỏ Đông Nam Á từ lâu đã coi việc thò cúng tổ tiên là một tín ngưỡng r ấ t quan trọng và là

mỹ tục được tru y ề n tụ n g từ đòi này sang đời khác

Q u an niệm chung ở Đông N am Á là người đã m ấ t chỉ

m ất xác chứ hồn v ẫ n còn lại dưới tầng trời Linh hồn người đ ã k h u ấ t v ẫ n có th ể đi về cùng các th ế hệ cháu con sau này và theo dõi cuộc sống của con cháu, phù

hộ độ tr ì cho con cháu Vì vậy, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên th ể hiện lòng biết ơn của nhữ ng người sông, của