SKKN Lsử 5: Dạy Lsử địa phương HN - giải B cấp TP

Tôi xin mạnh dạn đa ra một số kinh nghiệm của bản thân trong việc dạy học nội dung "Lịch sử địa phơng" cho học sinh lớp 5 - trờng Tiểu học Đồng Tâm - quận Hai Bà Trng - Hà Nội.. Mục tiêu

A Mở đầu

1 lý do chọn đề tài

Đất nớc ta đang bớc vào thời kì mới, thời kì đẩy mạnh công nghiệphoá, hiện đại hoá, vì mục tiêu “dân giàu, nớc mạnh, xã hội công bằng vănminh” Để thực hiện mục tiêu đó, Đảng và nhà nớc ta luôn xác định vai tròcon ngời ở vị trí trung tâm chiến lợc phát triển kinh tế - xã hội, trong đó lớpthiếu niên nhi đồng hôm nay sẽ là những công dân, những chủ nhân tơng laicủa đất nớc, là nguồn hạnh phúc của mỗi gia đình, là lớp ngời kế tục sựnghiệp Cách mạng của Đảng

Cùng với những kiến thức, kĩ năng chuyên môn, hiểu biết về Lịch sử

đối với mỗi con ngời trong xã hội là vô cùng quan trọng Ngay từ năm

1941, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết cuốn "Lịch sử nớc ta" để tuyên truyền

và dạy lịch sử cho dân dễ nhớ Mở đầu, Bác đã viết:

"Dân ta phải biết sử ta Cho tờng gốc tích nớc nhà Việt Nam."

Chính vì vậy, trong chơng trình và sách giáo khoa Tiểu học mới đợctriển khai đại trà trên phạm vi toàn quốc từ năm học 2002 - 2003 đến nay,môn Lịch sử và Địa lí có một vai trò rất quan trọng Phần Lịch sử không chỉcung cấp cho học sinh một số kiến thức cơ bản, thiết thực về các sự kiện,nhân vật lịch sử tiêu biểu tơng đối có hệ thống theo dòng thời gian của lịch

sử Việt Nam từ buổi đầu dựng nớc tới nay mà còn rèn luyện cho các emnhững kĩ năng cần thiết cũng nh hình thành cho các em tình yêu quê hơng

đất nớc, có lòng tự hào dân tộc, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dântộc

Đối với mỗi ngời dân Hà Nội, những hiểu biết về lịch sử đất nớc nóichung, lịch sử Thủ đô nói riêng lại càng có ý nghĩa hơn bao giờ hết Chỉ 2năm nữa thôi, năm 2010, Hà Nội sẽ cùng với cả nớc long trọng kỉ niệm

1000 năm ngày thành lập Nhìn lại những chặng đờng đã qua là rất có ích

để tiếp nối những giá trị quý báu của quá khứ, sáng tạo những giá trị mớicao hơn

Gắn liền với những trang sử hào hùng của đất nớc, lịch sử Thủ đô HàNội là một bức hoành tráng hùng vĩ chứa đựng biết bao thăng trầm đắp đổilẫn nhau Những nhận thức, hiểu biết cơ bản, ban đầu của mỗi em học sinhtiểu học về lịch sử Thủ đô chỉ là những nét phác hoạ đơn sơ của bức hoànhtráng ấy Nhng chính những nhận thức sơ giản ban đầu đó lại giúp hìnhthành trong các em tình yêu, lòng tự hào đối với Thủ đô Hà Nội nghìn nămvăn hiến, là động lực thôi thúc các em nỗ lực phấn đấu học tập rèn luyện đểxây dựng một Thủ đô văn minh, hiện đại trong tơng lai

Là một giáo viên yêu thích Lịch sử, đặc biệt là Lịch sử Hà Nội, tôiluôn trăn trở, suy nghĩ để có thể tìm ra những biện pháp hữu hiệu nâng caochất lợng dạy học Lịch sử, đặc biệt là nội dung "Lịch sử địa phơng Hà Nội"cho các em học sinh lớp 5 Tôi xin mạnh dạn đa ra một số kinh nghiệm của

bản thân trong việc dạy học nội dung "Lịch sử địa phơng" cho học sinh

lớp 5 - trờng Tiểu học Đồng Tâm - quận Hai Bà Trng - Hà Nội.

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu lí luận và thực trạng việc giảng dạy phần Lịch sử - mônLịch sử và Địa lí lớp 5 tại trờng tiểu học Đồng Tâm, từ đó đa ra một số biệnpháp nhằm nâng cao chất lợng dạy học nội dung "Lịch sử địa phơng" chohọc sinh lớp 5 trong nhà trờng

3 khách thể và đối tợng nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu:

Các hoạt động dạy - học môn Lịch sử và Địa lí lớp 5

- Đối tợng nghiên cứu: Các biện pháp nâng cao chất lợng dạy học nội

dung “Lịch sử địa phơng” - phần Lịch sử - môn Lịch sử và Địa lí lớp 5

4 nhiệm vụ nghiên cứu

1 Nghiên cứu một số vấn đề có tính lí luận về dạy học Lịch sử

2 Nghiên cứu thực trạng công tác dạy học Lịch sử tại trờng Tiểu học ĐồngTâm

3 Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao chất lợng dạy học nội dung

“Lịch sử địa phơng” - phần Lịch sử - môn Lịch sử và Địa lí lớp 5

5 Phơng pháp nghiên cứu:

- Nghiên cứu lí luận:

+ Nghiên cứu chơng trình, sách giáo khoa bậc Tiểu học

+ Nghiên cứu các tạp chí chuyên ngành, các loại sách tham khảo vềmôn Lịch sử và Địa lí

- Trao đổi, toạ đàm

- Điều tra, thống kê, khảo sát chất lợng học sinh qua các năm học

- Thực nghiệm s phạm

- Tổng kết, rút kinh nghiệm trong quá trình dạy học

6 phạm vi và giới hạn nghiên cứu:

Học sinh lớp 5 trờng Tiểu học Đồng Tâm - Quận Hai Bà Trng trongcác năm học từ 2006 đến 2008

B Nội dung

1 cơ sở lí luận

1.1 Mục tiêu của Phần Lịch sử - Môn Lịch sử và Địa lí lớp 5:

Cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơ bản, thiết thực về:

- Các sự kiện, nhân vật lịch sử tiêu biểu tơng đối có hệ thống theodòng thời gian của lịch sử Việt Nam từ giữa thế kỉ XIX tới nay

- Mối quan hệ giữa các sự kiện, nhân vật lịch sử trong quá khứ và hiệntại của xã hội loài ngời (thuộc phạm vi địa phơng, đất nớc Việt Nam)

Bớc đầu hình thành và rèn luyện cho học sinh các kĩ năng:

- Quan sát sự vật, hiện tợng; thu thập, tìm kiếm t liệu lịch sử từ cácnguồn thông tin khác nhau

- Nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập và chọn thông tin

để giải đáp

- Nhận biết đúng các sự vật, sự kiện, hiện tợng lịch sử

- Trình bày kết quả nhận thức của mình bằng lời nói, bài viết, hình vẽ,sơ đồ,

- Vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống

Góp phần bồi dỡng và phát triển ở học sinh những thái độ và thói quen:

- Ham học hỏi, tìm hiểu để biết về lịch sử dân tộc

- Yêu thiên nhiên, con ngời, quê hơng, đất nớc

- Tôn trọng, bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và các di tích lịch sử vănhoá

1.2 Tầm quan trọng của nội dung dạy học Lịch sử địa phơng

Dạy học lịch sử địa phơng có vai trò, ý nghĩa rất quan trọng đối vớiviệc học tập của học sinh tiểu học Sở dĩ nh vậy vì một yêu cầu của đổi mớiphơng pháp dạy học là phải luôn gắn nội dung lịch sử của bài học với môitrờng sống xung quanh Mặt khác, mục tiêu môn học cũng đặt ra yêu cầurèn luyện kĩ năng thu thập, tìm kiếm t liệu từ các nguồn khác nhau Đồngthời, dạy học lịch sử địa phơng còn có ý nghĩa quan trọng trong việc gópphần bồi dỡng tình yêu quê hơng, lòng tự hào về quê hơng cho học sinhngay từ lứa tuổi tiểu học

Không còn bao lâu nữa - vào năm 2010 - Hà Nội sẽ cùng với cả nớclong trọng kỉ niệm 1000 năm ngày thành lập Nhìn lại những chặng đờnglịch sử đấu tranh đầy gian nan, thử thách của dân tộc Việt Nam để trờng tồn

và phát triển, Thủ đô Hà Nội có quyền tự hào về những đóng góp vẻ vang những đóng góp đã đợc ngày một bồi đắp thêm để trở thành truyền thốngThăng Long - Hà Nội rất đỗi hào hùng của các thế hệ ngời Thủ đô thanhlịch Truyền thống có bề dày lịch sử hàng nghìn năm đã luôn luôn là những

-động lực to lớn tiếp sức cho Hà Nội vợt qua mọi khó khăn, vơn lên phía ớc

tr-Trên cơ sở những thành tựu to lớn đã đạt đợc của công cuộc đổi mớihiện nay, Hà Nội đang tiếp tục phấn đấu vợt qua thử thách, khắc phục khókhăn để chuyển mạnh sang thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá, xứng

đáng với vị trí là trung tâm chính trị, văn hoá, khoa học, kinh tế của cả nớc,xứng đáng với lòng yêu mến của đồng bào trong nớc và bạn bè quốc tế HàNội - Thủ đô của lơng tâm, danh dự và phẩm giá con ngời - xứng đáng vớiGiải thởng của UNESCO đã trao tặng: Thành phố vì hoà bình

2 cơ sở thực tiễn

2.1 Thực trạng dạy học Lịch sử ở bậc Tiểu học

- Lịch sử là một môn học tơng đối khó nên phần lớn học sinh còn chathích học Lịch sử Các em cha tích cực tham gia học tập, cha nắm vững kiếnthức Một số học sinh giỏi thì lại học bài theo kiểu "đối phó", chỉ học thuộcnội dung thông tin trong sách giáo khoa, dựa vào những thông tin trongsách tập trả lời câu hỏi để viết vào bài kiểm tra cho chính xác là đợc Vìvậy, tình trạng "học trớc quên sau" là khá phổ biến

- Do đặc thù nghề nghiệp của giáo viên tiểu học là phải giảng dạy nhiềumôn học nên ngời giáo viên ít có điều kiện nghiên cứu chuyên sâu về mộtmôn học nào đó Việc tìm nghiên cứu sâu về môn Lịch sử lại càng khókhăn hơn vì chính bản thân kiến thức nền của đa số giáo viên tiểu học vềmôn học Lịch sử vẫn còn hạn chế, các nguồn t liệu giúp giáo viên nâng caokiến thức, bổ sung thông tin cho các bài dạy Lịch sử vẫn còn ít về số lợng,nghèo hoặc quá khó về nội dung, khó tìm kiếm, tra cứu

- Sách giáo khoa Lịch sử mới chỉ dừng lại ở mức độ cung cấp thông tin,tri thức, cha liên hệ nhiều đến thực tế, nội dung kiến thức trong mỗi bài họcLịch sử cha chia thành các đơn vị kiến thức một cách tờng minh Sách giáoviên cũng chỉ đa ra những định hớng chung chung, cha rõ ràng, cụ thể Do

đó, giáo viên gặp rất nhiều khó khăn trong giảng dạy Lịch sử, việc thựchiện tốt một bài dạy Lịch sử đối với mỗi giáo viên tiểu học là một "tháchthức" không nhỏ

- Danh mục thiết bị dạy học tối thiểu cho phần Lịch sử lớp 5 đợc trang

bị còn quá ít, cha đáp ứng đợc yêu cầu dạy học của tất cả các bài Lịch sửtrong chơng trình

- Chơng trình và sách giáo khoa Lịch sử đợc viết chung cho cả nớc, sửdụng ở tất cả mọi vùng miền, địa phơng Vì vậy, việc liên hệ thực tế, lồngghép nội dung "lịch sử địa phơng", đặc biệt là việc giảng dạy 2 tiết "lịch sử

địa phơng" hoàn toàn do giáo viên, tổ khối chuyên môn mỗi nhà trờng tựnghiên cứu, bàn bạc và quyết định, không có sự chỉ đạo, định hớng thốngnhất

2.2 Thực trạng dạy học Lịch sử tại trờng tiểu học Đồng Tâm

Việc dạy học Lịch sử tại trờng Tiểu học Đồng Tâm cũng không nằmngoài thực trạng chung nói trên Thêm nữa, trong việc dạy học Lịch sử, nhàtrờng cũng có một số thuận lợi và khó khăn riêng:

- Học sinh ngoan, nề nếp, có phong trào học tập sôi nổi.

- Phần lớn phụ huynh học sinh nhiệt tình hợp tác với nhà trờng trongviệc giáo dục học sinh

b Khó khăn

- Th viện nhà trờng cha có phòng đọc cho học sinh

3 các biện pháp nâng cao chất lợng dạy học nội dung "Lịch sử hà nội"

3.1 Thực hiện tốt chơng trình dạy học Lịch sử lớp 5

3.1.1 Chuẩn bị thật tốt cho việc dạy học Lịch sử trong cả năm học

a Trang bị cho học sinh:

ở giai đoạn lớp 4 - 5, học sinh bớc đầu đã có khả năng phân tích, tổnghợp, đồng thời t duy trừu tợng cũng bắt đầu phát triển Học sinh tới trờngmang theo cả những vốn sống, vốn hiểu biết đợc hình thành từ trong cuộcsống với gia đình, làng quê, phố phờng - nơi các em sinh sống và cả từnguồn gốc xã hội của mỗi em Các nguồn thông tin ngày càng nhiều vàcàng dễ tiếp nhận qua các phơng tiện thông tin đại chúng Vì vậy, tôi đãchủ động cung cấp thêm cho học sinh của mình một nguồn thông tin quantrọng giúp các em mở rộng vốn hiểu biết và tích luỹ kiến thức, đó là sách -truyện Đọc là một nhu cầu không thể thiếu của con ngời mặc dù hiện naycon ngời có thể dễ dàng tiếp nhận thông tin bằng nhiều phơng tiện hiện đại,nhanh chóng hơn Bên cạnh việc đọc những cuốn truyện tranh, những mẩuchuyện ngắn, học sinh lớp 4 - 5 có thể tiếp cận với những cuốn truyện ngắn,truyện vừa với kênh chữ nhiều hơn kênh hình Nhng nhu cầu về đọc đó củacác em, rất tiếc, lại cha đợc đáp ứng Do đó, ngay từ đầu năm học, tôi đãxây dựng tủ sách của lớp, tổ chức cho các em mợn, trao đổi sách truyện để

đọc ở nhà Cuối mỗi tuần, học sinh đợc mợn một cuốn truyện để đọc vàothời gian rỗi trong cả tuần, cuối tuần sau mang trả lại Những cuốn sách tôimua cho học sinh mợn là những truyện ngắn viết cho thiếu nhi, truyện cổtích, sách về danh nhân và một mảng quan trọng là truyện lịch sử

Có thể nói, truyện lịch sử có tác dụng vô cùng to lớn trong việc truyềnbá lịch sử trong xã hội Điều này đã đợc khẳng định từ hàng ngàn năm nay.Chúng ta biết đến lịch sử Trung Quốc phần nhiều là nhờ vào các tiểu thuyếtlịch sử nh Đông Chu liệt quốc, Tam quốc diễn nghĩa, Các nhân vật, sựkiện lịch sử hiện lên trong truyện lịch sử thật vô cùng sinh động, phongphú, lôi cuốn ngời đọc Chính vì vậy, tạo điều kiện cho học sinh đọc truyệnlịch sử vừa thoả mãn đợc nhu cầu đọc của các em, vừa giúp các em có thêmnhững kiến thức, hiểu biết phục vụ cho các bài Lịch sử sẽ đợc học

Nền văn học cách mạng Việt Nam đã có không ít những truyện lịch sửviết cho thiếu nhi mà giá trị của nó đã đợc khẳng định qua nhiều thế hệ, tiêubiểu nh các tác phẩm của Hà Ân, Nguyễn Huy Tởng,

Dới đây là danh sách một số tác phẩm truyện lịch sử có liên quan đếnchơng trình Lịch sử lớp 5 mà học sinh của tôi đã đợc tiếp cận:

Phạm Ngọc Đa, Đội Thiếu niên du kích Đình Bảng - TG: Xuân Sách

Đội thiếu niên tình báo Bát Sắt - Phạm Thắng

Tuổi thơ dữ dội - Phùng Quán

Dơng Văn Nội - Lê Vân

Cao điểm cuối cùng - Hữu Mai

Kim Đồng, Vừ A Dính, Tuổi trẻ Hoàng Văn Thụ - Tô Hoài

Sống mãi với Thủ đô, Luỹ hoa, Hai bàn tay chiến sĩ - Nguyễn Huy

Tởng

Bác Hồ kính yêu, Kể chuyện Bác Hồ - Nhiều tác giả

b Trang bị cho giáo viên

+ Sách tham khảo:

Để giảng dạy tốt, ngời giáo viên cần tự trang bị cho mình một kiếnthức nền vững chắc, hiểu biết sâu rộng về những vấn đề mà mình giảng dạy.Bên cạnh những kiến thức đã tích luỹ đợc từ khi ngồi trên ghế nhà trờng, tôicòn luôn tìm hiểu, cập nhật những kiến thức về khoa học nói chung và vềlịch sử nói riêng để tìm ra những thông tin, mẩu chuyện lí thú có tácdụng bổ sung kiến thức và làm cho bài giảng lịch sử trở nên phong phú, hấpdẫn hơn Tôi đã đọc nhiều tài liệu về lịch sử, trong đó tôi thấy tài liệu thiếtthực nhất, gần gũi nhất chính là bộ sách giáo khoa Lịch sử từ lớp 6 đến lớp

9 Những cuốn sách này thật dễ tìm, dễ hiểu vì là sách dành cho học sinhTrung học cơ sở Nhng những kiến thức chứa đựng trong bộ sách này khá

đầy đủ và toàn diện về lịch sử Việt Nam và thế giới từ thời cổ đại đến nay.Một số nguồn sử liệu trong bộ sách có thể sử dụng trong các tiết dạy lịch sửcủa cấp Tiểu học nếu biết cách khai thác một cách vừa phải, hợp lí Bêncạnh đó, tôi còn đọc và su tầm khá nhiều nguồn tài liệu khác từ những nhàxuất bản có uy tín (xem phần Tài liệu tham khảo), các trang web chínhthống của Bộ Giáo dục - Đào tạo và của thành phố Hà Nội

+ Thiết bị, đồ dùng dạy học:

Đồ dùng dạy học ngày nay đã trở thành một yếu tố không thể thiếu đểgóp phần tạo hiệu quả cho mỗi tiết dạy Lịch sử Đặc biệt, với phần Lịch sửlớp 5, các sự kiện lịch sử diễn ra cách thời điểm hiện tại cha lâu, bên cạnhnhững chứng cứ lịch sử đợc ghi lại từ chữ viết, lời nói truyền miệng, tranh

vẽ, chúng ta còn có những chứng cứ lịch sử hết sức có giá trị nhờ sự pháttriển của khoa học kĩ thuật nh: ảnh chụp, băng ghi âm, băng hình, Việc

sử dụng đồ dùng dạy học trong các tiết học Lịch sử lớp 5 thuận lợi hơn rấtnhiều so với ở lớp 4 Chính vì vậy, ngay từ đầu năm học, tôi đã tiến hành m-

ợn toàn bộ đồ dùng dạy học Nhà trờng đợc trang bị, tự su tầm và hoàn thiệnthêm bộ đồ dùng dạy học cá nhân để xây dựng kế hoạch sử dụng ĐDDHtrong cả năm học Những thiết bị, đồ dùng dạy học đợc tôi sử dụng nhiềulà:

- Các thiết bị, đồ dùng trong danh mục

- Các loại bản đồ có liên quan (bao gồm cả bản đồ trang bị cho Phần

Địa lí)

- Bộ tranh Lịch sử lớp 5 (chơng trình cũ)

- Bộ sách ảnh "Dạy học Lịch sử giai đoạn 1945 - 1954 bằng hình

ảnh" - Dơng Trung Quốc biên soạn

- Bộ sách ảnh "Bác Hồ của chúng em" - NXB Kim Đồng

- Đĩa VCD t liệu

- Đĩa CD các bài hát cách mạng

- Một số ảnh tải từ các trang web chính thống

3.1.2 Sử dụng linh hoạt đồ dùng dạy học và các phơng pháp dạy học trong giờ học Lịch sử

Trong dạy học Lịch sử, đồ dùng, thiết bị dạy học có vai trò, ý nghĩahết sức quan trọng Ngoài tác dụng minh hoạ cho bài giảng thêm sinh động,

hấp dẫn, góp phần tạo biểu tợng, cụ thể hoá sự kiện lịch sử cho học sinh dễtiếp thu kiến thức, thiết bị dạy học còn là một trong những nguồn t liệuquan trọng Trên cơ sở khai thác thông tin từ nguồn t liệu do thiết bị manglại, dới sự tổ chức và dẫn dắt của giáo viên, học sinh sẽ từng bớc lĩnh hội,nắm vững kiến thức của bài học Trong quan niệm dạy học hiện nay, kênhhình trong sách giáo khoa và thiết bị dạy học không còn chỉ dừng ở việcminh hoạ kiến thức bài học, làm bài học thêm sinh động mà đây đợc xác

định là nguồn sử liệu quan trọng, một bộ phận cấu thành của bài học Lịch

sử Thiết bị dạy học còn góp phần phát triển khả năng quan sát, trí tởng ợng, t duy và ngôn ngữ cho học sinh, rèn luyện các kĩ năng làm việc vớitranh ảnh, bản đồ, biểu đồ,

t-Do có những đặc trng riêng nên môn Lịch sử đòi hỏi phải có nhữngphơng pháp dạy học phù hợp Đặc trng nổi bật của nhận thức lịch sử là conngời không thể tri giác trực tiếp những gì thuộc về quá khứ Mặt khác, lịch

sử là những sự việc đã diễn ra, là hiện thực trong quá khứ, là tồn tại kháchquan, không thể "phán đoán", "suy luận"… để biết lịch sử Vì vậy, nhiệm để biết lịch sử Vì vậy, nhiệm

vụ đầu tiên, tất yếu của bộ môn Lịch sử ở trờng phổ thông là tái tạo lịch sử,tức là cho học sinh tiếp cận những thông tin từ sử liệu, tiếp xúc với nhữngchứng cứ vật chất, những dấu vết của quá khứ, tạo ra ở họ những hình ảnh

cụ thể, sinh động, chính xác về các sự kiện, hiện tợng lịch sử; tạo ra ở họcsinh những biểu tợng về con ngời và hoạt động của họ trong bối cảnh thờigian, không gian xác định, trong những điều kiện lịch sử cụ thể

Trớc hết, việc tái tạo lịch sử phải kể đến lời nói sinh động, giàu hình

ảnh của giáo viên, đó là tờng thuật, miêu tả, kể chuyện, nêu đặc điểm củanhân vật lịch sử Giáo viên phải sử dụng t liệu, kết hợp với đồ dùng trựcquan (tranh ảnh, bản đồ, … để biết lịch sử Vì vậy, nhiệm) để miêu tả, tờng thuật, kể chuyện Các phơngtiện trực quan sẽ tạo ra hình ảnh lịch sử cụ thể, sinh động, chính xác hơn,giúp học sinh thuận lợi hơn trong việc tạo biểu tợng lịch sử Vì vậy, cầnquan tâm sử dụng các phơng tiện trực quan kết hợp với lời nói sinh độngcủa giáo viên

Các sự kiện, hiện tợng lịch sử, biến cố lịch sử, … để biết lịch sử Vì vậy, nhiệm không phải xuất hiệnmột cách tuỳ ý, hoàn toàn ngẫu nhiên mà chính là sản phẩm của những điềukiện lịch sử nhất định, có những mối quan hệ nhân quả nhất định, tuân theonhững quy định nhất định Học tập Lịch sử không chỉ để hình dung đợchình ảnh của quá khứ mà điều cốt yếu là phải hiểu lịch sử, tức là nắm đợcbản chất của sự kiện, hiện tợng lịch sử, trên cơ sở đó hình thành khái niệm,phát hiện mối quan hệ, rút ra các bài học lịch sử Bởi vậy, giáo viên cần tổchức các hoạt động học tập, tạo điều kiện cho học sinh độc lập suy nghĩ, tựtìm tòi phát hiện kiến thức chứ không nên áp đặt những kết luận có sẵn Đểthực hiện nhiệm vụ này, giáo viên không nên chỉ sử dụng các phơng phápdiễn giải mà tổ chức bài học thành những vấn đề rồi dùng hệ thống câu hỏi,kích thích học sinh tích cực tìm tòi, tự phát hiện kiến thức một cách chủ

động Phơng pháp tìm tòi - vấn đáp giúp học sinh có thể lĩnh hội kiến thứcmột cách chắc chắn Muốn sử dụng phơng pháp này một cách hiệu quả,giáo viên cần đầu t vào việc xây dựng các câu hỏi ngắn gọn, dễ hiểu, tờngminh, tránh những câu hỏi rờm rà, không có tác dụng phát triển t duy, trongmột bài hoặc một phần không nên đặt ra quá nhiều câu hỏi Ngoài ra, có thể

sử dụng phơng pháp thảo luận nhóm, trò chơi đóng vai, … để biết lịch sử Vì vậy, nhiệm Khi thảo luậnnhóm, giáo viên cần chú ý đến thời gian tiết học, không gian lớp học và sốlợng học sinh để tổ chức thảo luận nhóm một cách hợp lí, không nên lạmdụng phơng pháp này trong suốt tiết học cũng nh phải hết sức tránh tínhhình thức trong thảo luận nhóm Trò chơi đóng vai có ý nghĩa quan trọngtrong việc khắc hoạ kiến thức một cách nhẹ nhàng, tự nhiên, phát huy tính

chủ động, tích cực của học sinh, đồng thời góp phần tạo ra một giờ học sinh

động, hấp dẫn Tuy nhiên, chỉ với những bài học có nội dung đề cập tớinhân vật lịch sử thì mới có thể tổ chức chơi đóng vai Tóm lại, cần tổ chức

để học sinh làm việc với các nguồn sử liệu dới nhiều hình thức và mức độkhác nhau một cách hứng thú, tích cực, chủ động, cần kết hợp nhuầnnhuyễn, linh hoạt các phơng pháp và hình thức tổ chức dạy học

Ví dụ:

- Bài 4: Xã hội Việt Nam cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX

+ Một trong những mục tiêu của bài học là: HS bớc đầu nhận biết về mối quan

hệ giữa kinh tế và xã hội (kinh tế thay đổi, đồng thời xã hội cũng thay đổi theo).

GV yêu cầu HS làm việc cá nhân, đọc thầm SGK để trả lời câu hỏi:

- Từ cuối thế kỉ XIX, xã hội Việt Nam đã xuất hiện thêm những giai cấp, tầng lớpmới nào?

- Vì sao xã hội có thêm những tầng lớp mới đó?

Hớng dẫn HS trình bày:

XH xuất hiện thêm nhà buôn vì thành thị phát triển, buôn bán mở mang

XH có thêm giai cấp công nhân vì những ngời nông dân mất ruộng phải vào làmviệc ở nhà máy, hầm mỏ, đồn điền,

GV dẫn dắt: Việc xuất hiện thêm những tầng lớp mới chính là những thay đổi mạnh

mẽ về mặt xã hội Nh vậy, điều gì dẫn đến sự thay đổi về mặt xã hội?

Với sự dẫn dắt đó, HS dễ dàng trả lời đợc câu hỏi của GV, nhận biết đợc mối quan

hệ giữa kinh tế và xã hội

GV chốt lại và ghi bảng:

Thay đổi về kinh tế → Thay đổi về xã hội.

+ Nội dung thứ 3 của bài: Đời sống của nhân dân lao động

Công nhân Việt Nam trong thời kì Pháp thuộc

Nông dân Việt Nam trong thời kì Pháp thuộc

HS thảo luận nhóm đôi, nói cho nhau nghe về nội dung bức ảnh, từ đó nhận xét vềthân phận của ngời nông dân và công nhân Việt Nam thời đó

- GV nêu thêm t liệu:

+ tr 18 - SGV

+ Cha trốn ra Hòn Gai cuốc mỏ

Anh chạy vào Đất Đỏ làm phu

Bán thân đổi mấy đồng xu

Thịt xơng vùi gốc cao su mấy tầng!

Con đói lả ôm lng mẹ khóc

Mẹ đợ con đấu thóc cầm hơi

Kiếp ngời cơm vãi cơm rơi

Biết đâu nẻo đất phơng trời mà đi.

(Ba mơi năm đời ta có Đảng - Tố Hữu)

 HS có đợc biểu tợng về đời sống của nhân dân lao động nhờ quan sát hình ảnh

và nhờ lời dẫn dắt của GV

GV chốt: Đời sống của những ngời công nhân, nông dân cơ cực trăm bề, lâm vàocảnh bần cùng, không lối thoát Vì vậy, họ vô cùng căm ghét chế độ bóc lột củathực dân Pháp và sẵn sàng tham gia các cuộc đấu tranh giành tự do, no ấm

+ Củng cố:

GV giới thiệu những hình ảnh về sự phát triển của thành thị, của nền kinh tế:

- Sự phát triển về kinh tế mang lại lợi ích cho ai? (ngời Pháp tại Việt Nam, nhữngngời giàu có)

Đối nghịch hẳn với hình ảnh những thành thị nhà cao, đờng rộng là hình ảnh nhữngngời dân lao động cực khổ, thân còm cõi Sự tơng phản này đã tạo nên bức tranhtoàn cảnh về xã hội Việt Nam cuối thế kỉ 19 - đầu thế kỉ 20

GV chiếu ảnh thể hiện sự tơng phản:

Bức tranh toàn cảnh về xã hội Việt Nam cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX:

3.1.3 Hớng dẫn học sinh vận dụng kiến thức đã học, liên hệ với thực tiễn đời sống

Lịch sử đã qua đi nhng không hoàn toàn biến mất mà còn để lại "dấuvết" của nó qua văn học dân gian, phong tục tập quán, lễ hội, những thànhtựu văn hoá vật chất (thành quách, nhà cửa, lâu đài, đình, chùa, đền, miếu,tợng đài,… để biết lịch sử Vì vậy, nhiệm); qua ghi chép của ngời xa; qua tên đất, tên làng, tên đờng phố;qua tranh ảnh, báo chí đơng thời; qua thái độ của ngời đơng thời đối với các

sự kiện lịch sử (những ngày kỉ niệm, những ngày lễ lớn,… để biết lịch sử Vì vậy, nhiệm) Chỉ có trên cơ

sở những chứng cứ vật chất nói trên mới có sự nhận thức và trình bày vềlịch sử Vì vậy, giáo viên cần thờng xuyên gắn nội dung dạy học Lịch sửvới tên đờng phố, tên quê hơng, tên trờng, tên các danh nhân lịch sử, … để biết lịch sử Vì vậy, nhiệmNgày nay, ngoài những hình thức dạy học truyền thống, ngời ta hết sứcquan tâm đến các hình thức tổ chức dạy học tại thực địa, bảo tàng, khu ditích,… để biết lịch sử Vì vậy, nhiệm hoặc có thể mời các nhân vật lịch sử, các nhân chứng lịch sử đếngặp gỡ, nói chuyện, đối thoại với học sinh

Trong quá trình làm giáo viên chủ nhiệm, tiếp xúc với trẻ không chỉtrong các giờ học chính khoá mà còn trong cả giờ chơi, các hoạt độngngoại khoá, tôi luôn chú ý gợi lại những kiến thức các em đã đợc họctrong những tình huống cụ thể để các em thấy những kiến thức đó trở nêngần gũi, thân thuộc hơn

Vào những dịp kỉ niệm các ngày lễ lớn nh: 10/10, 19/12, 22/12, 3/2,30/4, 7/5, tôi thờng định hớng cho học sinh đón xem những thớc phim tài

liệu trên truyền hình, su tầm ảnh, t liệu trên những số báo ra vào các ngày

kỉ niệm đó Việc thu thập tài liệu nh vậy đã trở thành thói quen, nề nếp họctập của nhiều học sinh lớp tôi chủ nhiệm

Trong các giờ học, tôi còn giới thiệu về nơi trng bày những hiện vậtlịch sử, ví dụ: bức tranh vẽ về phong trào Xô-viết Nghệ - Tĩnh, lá cờ Quyếtchiến Quyết thắng, hiện đang đợc trng bày ở Bảo tàng Cách mạng ViệtNam; xác máy bay B52 đợc trng bày ở Bảo tàng Chiến thắng B52, Từ đó,tôi khuyến khích các em nhờ bố mẹ đa đến tham quan các viện bào tàngvào những ngày nghỉ

* Tóm lại, để việc dạy học nội dung "Lịch sử địa phơng" đạt hiệu quả,

trớc hết ngời giáo viên cần thực hiện tốt chơng trình dạy học lịch sử đất

n-ớc Có nh vậy, học sinh mới nắm vững kiến thức, rèn luyện đợc những kĩnăng cần thiết nh tìm kiếm thông tin, tự làm việc với nguồn sử liệu để tìm

ra kiến thức, qua đó có đợc những thái độ và thói quen tìm hiểu về lịch sửquê hơng đất nớc, có tình yêu và lòng tự hào về truyền thống dân tộc,

Đây chính là cở sở ban đầu hết sức quan trọng để các em tiếp tục tìm hiểu

về nội dung "Lịch sử địa phơng" vốn không có trong sách giáo khoa

3.2 Lồng ghép nội dung "Lịch sử Hà Nội" trong các bài học Lịch sử

Những kiến thức lịch sử đợc cung cấp trong chơng trình Lịch sử lớp 5

là những sự kiện lịch sử thuộc giai đoạn giữa thế kỉ XIX đến nay và đợcchia làm 4 thời kì:

Hơn tám mơi năm chống thực dân Pháp xâm lợc và đô hộ (1858 1945)

-Bảo vệ chính quyền non trẻ, trờng kì kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 - 1954)

Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất đất

n-ớc (1945 - 1975)

Xây dựng chủ nghĩa xã hội trong cả nớc (từ 1975 đến nay)

Đây là những thời kì lịch sử đất nớc diễn ra nhiều biến cố, thăng trầm

Là thành phố tập trung nhiều tinh hoa, nhân tài của đất nớc, Hà Nội luôn đi

đầu trong công cuộc dựng nớc và giữ nớc Nhiều sự kiện trọng đại liên quan

đến vận mệnh của đất nớc trong các thời kì lịch sử này đã diễn ra ở Hà Nội.Chính vì vậy, số bài học Lịch sử có thể liên hệ, lồng ghép giáo dục lịch sử

địa phơng Hà Nội là rất nhiều Đó cũng là một lợi thế của giáo viên ở HàNội so với giáo viên ở các địa phơng khác trong việc giảng dạy, giáo dụclịch sử địa phơng

Tuy nhiên, việc lồng ghép nội dung Lịch sử địa phơng trong các bàihọc đợc thực hiện nh thế nào, ở mức độ nào lại không phải là việc đơn giản:

- Trớc hết, giáo viên cần nghiên cứu toàn bộ chơng trình Lịch sử đểxác định đợc những bài dạy có liên quan đến nội dung lịch sử địa phơng

- Với mỗi bài cụ thể, cần xác định rõ mức độ lồng ghép:

+ Lồng ghép qua việc liên hệ thực tế: VD:

Bài 4: Xã hội Việt Nam cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX

Bài 21: Nhà máy hiện đại đầu tiên của nớc ta

Bài 26: Tiến vào Dinh Độc Lập

Bài 27: Hoàn thành thống nhất đất nớc

+ Lồng ghép một phần nội dung kiến thức bài học: VD: Bài 9: Cáchmạng mùa thu

Bài 10: Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập

Bài 11: Hơn tám mơi năm chống thực dân Pháp xâm lợc và đô hộ(1858 - 1945)

Bài 12: Vợt qua tình thế hiểm nghèo

+ Lồng ghép trong toàn bộ nội dung của bài: VD:

Bài 13: "Thà hi sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nớc"

Bài 24: Chiến thắng "Điện Biên Phủ trên không"

- Phơng pháp, cách thức tổ chức dạy học: đa ra thêm yêu cầu trongmỗi bài học, cung cấp thêm t liệu, tổ chức cho HS tự tìm hiểu, học tại thực

địa,

Tôi xin đa ra một số ví dụ về dạy học lịch sử địa phơng lồng ghéptrong các tiết học:

Bài Nội dung lồng ghép

Bài 4: Xã hội Việt Nam

cuối thế kỉ XIX - đầu

thế kỉ XX

- Sự thay đổi về diện mạo đô thị ở Hà Nội

- Sự thay đổi về đời sống xã hội của ngời dânthành thị

Bài 9: Cách mạng mùa

thu - GV giúp HS chỉ vị trí Phủ Khâm sai, Sở Mậtthám, Sở Cảnh sát, Trại Bảo an binh, Nhà hát lớn

trên bản đồ Hà Nội

- HS kể lại sự kiện Cách mạng tháng Tám ở HàNội (kết hợp chỉ bản đồ, ảnh)

- Giải thích vì sao quảng trờng trớc Nhà hát lớnngày nay có tên gọi là Quảng trờng Cách mạngtháng Tám

Bài 10: Bác Hồ đọc

Tuyên ngôn Độc lập Cung cấp thêm thông tin: Bác Hồ viết Tuyênngôn Độc lập tại số nhà 48 - Phố Hàng Ngang

Yêu cầu HS chỉ vị trí Quảng trờng Ba Đình trênbản đồ Hà Nội

Bài 12: Vợt qua tình thế

hiểm nghèo GV đa ra thêm các bức ảnh: Ngời dân nông thônđổ xô về Hà Nội vì nạn đói - "Tuần lễ vàng" đợc

tổ chức trớc Nhà hát lớnBài 13: "Thà hi sinh tất

GV giới thiệu về những tợng đài kỉ niệm sự kiện:tợng đài bên Hồ Hoàn Kiếm, tợng đài ở vờn hoaHàng Đậu,

Bài 21: Nhà máy hiện

đại đầu tiên của nớc ta

Chỉ vị trí Nhà máy Cơ khí Hà Nội trên bản đồ HàNội

Bài 26: Tiến vào Dinh

Độc Lập HS xem băng hình về không khí mừng chiếnthắng ở Thủ đô Hà Nội.Bài 27: Hoàn thành

thống nhất đất nớc GV cung cấp thêm các bức ảnh về cuộc Tổngtuyển cử bầu Quốc hội chung tại Hà NộiBài 29: Ôn tập: Lịch sử Bổ sung yêu cầu của bài tập 1: Trong bảng thống

nớc ta từ giữa thế kỉ

XIX đến nay kê các sự kiện tiêu biểu của lịch sử nớc ta, sựkiện nào diễn ra ở Hà Nội? Em hãy chọn 3 sự

kiện tiêu biểu nhất của lịch sử Thủ đô Hà Nội

3.3 Thực hiện tốt các tiết Lịch sử địa phơng theo quy định của Bộ GD

-ĐT

Chơng trình Lịch sử lớp 5 đợc thực hiện trong 35 tiết học, bao gồm: 26tiết cung cấp kiến thức mới, 3 tiết ôn tập, 4 tiết ôn tập và kiểm tra cuối kì, 2tiết dành cho giáo dục lịch sử địa phơng

Tôi đã thực hiện 2 tiết Lịch sử địa phơng nh sau:

3.3.1 Sắp xếp các tiết học cho phù hợp với chơng trình

Phần Lịch sử lớp 5 nhằm cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơbản, thiết thực về các sự kiện, nhân vật lịch sử tiêu biểu tơng đối có hệthống theo dòng thời gian của lịch sử Việt Nam từ giữa thế kỉ XIX tới nay

Do đó, 2 tiết dạy về Lịch sử địa phơng cũng cần bám sát chơng trình, tức làcần cung cấp thêm cho học sinh một số hiểu biết về các sự kiện, nhân vậtlịch sử tiêu biểu của Hà Nội cũng trong khoảng thời gian từ giữa thế kỉ XIX

đến nay Vì vậy, tôi đã chia nội dung Lịch sử địa phơng Hà Nội thành 2 tiết:

Tiết 1: Hà Nội trớc cách mạng Tháng Tám và trong kháng chiến chống Pháp.

Tiết 2: Hà Nội trong kháng chiến chống Mĩ và trong thời kì xây dựng

đất nớc.

Đợc sự thống nhất của Ban giám hiệu và tổ chuyên môn, tôi đã bố trí 2tiết học xen kẽ với các tiết học trong chơng trình, cụ thể:

Tiết 1 - Hà Nội trớc cách mạng Tháng Tám và trong kháng chiến

chống Pháp đợc thực hiện sau bài 18 - Ôn tập: Chín năm kháng chiến bảo vệ độc lập dân tộc.

Tiết 2 - Hà Nội trong kháng chiến chống Mĩ và trong thời kì xây

dựng đất nớc đợc thực hiện sau bài 28 - Xây dựng Nhà máy thuỷ điện Hoà Bình.

Cách bố trí các tiết học nh trên có tác dụng giúp học sinh dễ liên hệgiữa kiến thức về lịch sử địa phơng với những kiến thức về lịch sử đất nớc

đã đợc học trớc đó Do đó, việc tiếp thu kiến thức của các em nhanh hơn,sâu hơn, tiết học đạt hiệu quả cao hơn

3.3.2 Lựa chọn nội dung dạy học, biên soạn tài liệu cho học sinh

Việc lựa chọn nội dung dạy học cho những tiết học hoàn toàn không

có trong sách giáo khoa thực sự là một việc làm khó khăn đối với mỗi ngờigiáo viên Ngay cả đối với những giáo viên có nền tảng kiến thức tơng đốivững chắc, tìm đợc đủ tài liệu tham khảo cần thiết thì việc lựa chọn nộidung dạy học cũng không đơn giản Tôi đã nghiên cứu thật kĩ tài liệu thamkhảo, sách giáo khoa của học sinh để lựa chọn nội dung cho hai bài Lịch sử

địa phơng Cụ thể:

Tiết 1: Hà Nội trớc cách mạng Tháng Tám và trong kháng chiến chống Pháp.

+ Giai đoạn 1: Hà Nội buổi đầu chống thực dân Pháp xâm lợc

Tôi chỉ đa ra cho học sinh tiếp cận những t liệu hết sức ngắn gọn vềcuộc chiến đấu bảo vệ Thành Hà Nội của hai vị Tổng đốc Nguyễn Tri Ph-

ơng và Hoàng Diệu Đây là hai nhân vật lịch sử tiêu biểu cho giai đoạn lịch

sử này và cũng gắn bó chặt chẽ với di tích Thành Hà Nội

+ Giai đoạn 2: Hà Nội đầu thế kỉ XX

Nội dung này đã đợc lồng ghép trong bài 4: Xã hội Việt Nam cuối thế

kỉ XIX - đầu thế kỉ XX Tuy nhiên, trong tiết dạy về Lịch sử Hà Nội, tôicũng đa ra thêm cho học sinh những bức ảnh về những công trình kiến trúc

đặc sắc của Hà Nội thời kì này, đồng thời để các em nhận xét về cuộc sốngcủa ngời dân thành thị dới ách đô hộ của thực dân Pháp

+ Giai đoạn 3: Hà Nội trong kháng chiến chống Pháp

Cuộc chiến đấu của quân dân Hà Nội giam chân địch trong 60 ngày

đêm cuối năm 1946, đầu năm 1947 đã đợc đề cập khá chi tiết, toàn diện ởbài 13 - "Thà hi sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nớc" Do đó, tôikhông đa nội dung này vào bài học về Lịch sử Hà Nội

Sau khi ta rút quân khỏi Hà Nội lên căn cứ địa Việt Bắc, Hà Nội nằmtrong vùng Pháp tạm chiếm Tôi không đa nội dung này vào tài liệu học tậpcủa học sinh mà chỉ giới thiệu với các em: Trong thời kì bị Pháp tạm chiếm,những ngời dân Hà Nội vẫn hớng về kháng chiến, ủng hộ kháng chiến Tavẫn tổ chức những đờng dây hoạt động tình báo để khai thác thông tin từphía địch, chủ động đánh địch, giảm thiểu những mất mát trong chiếntranh Điển hình cho những chiến công thầm lặng của các chiến sĩ tình báo

là Đội thiếu niên tình báo Bát Sắt (các em đã đợc đọc trong truyện củaPhạm Thắng)

Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ đã kết thúc 9 năm trờng kì khángchiến chống Pháp Sau niềm vui chiến thắng, nhân dân Hà Nội hân hoan

đón chờ ngày Giải phóng Thủ đô Ngày 10/10/1954 đã đi vào lịch sử của

Hà Nội với ý nghĩa vô cùng lớn lao, đánh dấu một trang sử mới của Thủ đô.Vì vậy, tôi đã cung cấp cho học sinh khá nhiều thông tin, ảnh về sự kiệnnày Bên cạnh đó, tôi còn trích đọc cho các em nghe một số đoạn trong bàiviết "Ngày về chiến thắng" của Trung tớng Vơng Thừa Vũ Các em đã thực

sự xúc động và tự hào về sự kiện đầy ý nghĩa đó

Tiết 2: Hà Nội trong kháng chiến chống Mĩ và trong thời kì xây dựng

đất nớc.

+ Giai đoạn 1: Hà Nội thời kì chống Mĩ

Cuộc chiến đấu trong 12 ngày đêm cuối năm 1972 đã đợc lồng ghéptrong bài 24 - Chiến thắng "Điện Biên Phủ trên không" Tôi chỉ cung cấpthêm cho học sinh một số t liệu về cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ nhấtcủa đế quốc Mĩ, đồng thời giúp các em hiểu rõ thêm về cuộc sống của ngờidân Hà Nội trong thời chiến Những chi tiết về việc nhân dân sơ tán, đàohầm trú ẩn, đội mũ rơm tránh đạn, thành phố có hệ thống còi báo động,

là vô cùng mới lạ đối với các em Trong bài học này, các em còn đợc rèncác kĩ năng thu thập thông tin, làm việc với bản đồ, ảnh,

+ Giai đoạn 2: Hà Nội trong thời kì xây dựng đất nớc

Những thành tựu của thời kì xây dựng đất nớc không quá xa lạ đối vớihọc sinh Vì vậy, tôi không đa nội dung này vào tài liệu học tập mà chỉ yêucầu các em su tầm ảnh, thông tin về những công trình lớn của Hà Nội đợcxây dựng từ năm 1975 đến nay

Bên cạnh việc cung cấp kiến thức về lịch sử Hà Nội, trong bài này, tôicòn chú trọng đến việc giáo dục lịch sử phờng Đồng Tâm, nơi sinh sống củaphần lớn các em học sinh trong trờng Tiểu học Đồng Tâm

Sau khi lựa chọn nội dung kiến thức, tôi đã biên soạn thành tài liệu đểcác em học tập Tôi đã lựa chọn khổ giấy, kiểu chữ, cỡ chữ tơng đơng vớisách giáo khoa Tài liệu học tập của hai tiết Lịch sử địa phơng cũng có đủthông tin, hình ảnh, câu hỏi, chú thích, Kĩ thuật in bằng máy photocopy

kĩ thuật số với chi phí thấp đã giúp các em có đợc những bản in đẹp, dễdàng gắn tài liệu vào sách giáo khoa để lu giữ cùng với cuốn sách