QUAN NIỆM CỦA C. MÁC VÀ PH. ĂNGGHEN VỀ QUYỀN CON NGƯỜI

con người” Dẫn theo 69, tr 328. Theo các học giả này, học thuyết của Mác chủ yếu nhấn mạnh vai trò quyết định của yếu tố kinh tế, của đấu tranh giai cấp. Nói cách khác, quan niệm đó khẳng định trong chủ nghĩa Mác không có học thuyết về con người. Những người ít cực đoan hơn thì cho rằng, nếu triết học Mác có quan tâm đến con người thì cũng chỉ ở thời kỳ đầu, thời Mác trẻ còn chịu nhiều ảnh hưởng của triết học Hêghen. Họ cho rằng đỉnh cao của học thuyết về con người mà Mác đạt tới là “Bản thảo kinh tế triết học năm 1844”, còn sau đó, Mác đã từ bỏ luôn sự quan tâm đến con người. Như vậy, họ chỉ thừa nhận những cống hiến của Mác trong lĩnh vực kinh tế học, còn về mặt triết học, họ cho rằng Mác và Ăngghen đã xa rời truyền thống “nhân đạo” của triết học phương Tây, “bỏ quên con người” với tư cách là con người cá nhân mà chỉ chú ý đến con người giai cấp. Đồng thời, có quan điểm cho rằng, học thuyết Mác chỉ bàn đến sự giải phóng con người mà không bàn về vấn đề quyền con người.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-VŨ THỊ LÚA

QUAN NIỆM CỦA C MÁC VÀ PH ĂNGGHEN

VỀ QUYỀN CON NGƯỜI

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Triết học

Hà Nội – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-VŨ THỊ LÚA

QUAN NIỆM CỦA C MÁC VÀ PH ĂNGGHEN

VỀ QUYỀN CON NGƯỜI

Hà Nội – 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Nguồn tài liệu được sử dụng trong luận văn là chân thực, có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng Những đánh giá, kết luận được rút ra trong luận văn là những gợi mở bước đầu về đề tài nghiên cứu.

Hà Nội, tháng 01/2014

Học viên

Vũ Thị Lúa

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn với đề tài: “QUAN NIỆM CỦA C MÁC

VÀ PH ĂNGGHEN VỀ QUYỀN CON NGƯỜI” không chỉ là công sức

của riêng tôi, ngoài sự cố gắng, nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được sự giúp

đỡ của các thầy cô giáo trong khoa Triết học, Trường Đại học KHXH & NV,Đại học Quốc gia Hà Nội cùng gia đình, bạn bè đã nhiệt tình giúp đỡ, độngviên, khích lệ, tạo mọi điều kiện giúp tôi hoàn thành luận văn này

Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc tới

cô TS Nguyễn Thị Thanh Huyền – người đã nhiệt tình chỉ bảo và hướng dẫntôi trong suốt quá trình thực hiện để tôi hoàn thành luận văn của mình

Mặc dù đã có nhiều cố gắng nhưng luận văn của tôi sẽ không tránh khỏinhững thiếu sót, rất mong được sự chỉ bảo và đóng góp ý kiến của các thầy côgiáo và các bạn

Hà Nội, tháng 01/2014

Học viên

Vũ Thị Lúa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 10

6 Đóng góp của luận văn 10

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn 10

8 Kết cấu của luận văn 10

Chương 1: BỐI CẢNH LỊCH SỬ VÀ TIỀN ĐỀ TƯ TƯỞNG HÌNH THÀNH QUAN NIỆM CỦA C MÁC VÀ PH ĂNGGHEN VỀ QUYỀN CON NGƯỜI 11

1.1 Bối cảnh kinh tế - xã hội các nước Tây Âu nửa đầu thế kỉ XIX 11

1.2 Tiền đề tư tưởng 20

1.2.1 Quan niệm của các nhà duy vật Anh thế kỉ XVII về quyền con người 21 1.2.2 Quan niệm của các nhà khai sáng Pháp thế kỉ XVIII về quyền con người 27

1.2.3 Quan niệm của các nhà triết học cổ điển Đức về quyền con người 36

1.2.4 Quan niệm của các nhà chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp và Anh đầu thế kỷ XIX về quyền con người 46

Tiểu kết chương 1 50

Chương 2: NỘI DUNG CƠ BẢN QUAN NIỆM CỦA C MÁC VÀ PH ĂNGGHEN VỀ QUYỀN CON NGƯỜI 51

2.1 Quan niệm của C Mác và Ph Ăngghen về con người và sự phê phán đối với quan niệm quyền con người của các nhà triết học Tây Âu Cận đại 51

2.1.1 Quan niệm của C Mác và Ph Ăngghen về con người 51

2.1.2 Sự phê phán của C Mác và Ph Ăngghen đối với quan niệm quyền con người của các nhà triết học Tây Âu Cận đại 54

2.2 Quan niệm của C Mác và Ph Ăngghen về các quyền cơ bản của con người 62

2.2.1 Quyền sống 62

2.2.2 Quyền chính trị 67

2.2.3 Quyền kinh tế 79

2.3 Quan niệm của C Mác và Ph Ăngghen về con đường để hiện thực hóa quyền con người 91

2.4 Ý nghĩa quan niệm của C Mác và Ph Ăngghen về quyền con người trong nhận thức vấn đề quyền con người ở Việt Nam hiện nay 96

Tiểu kết chương 2 107

KẾT LUẬN 108

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 110

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ khi chủ nghĩa Mác ra đời, nhiều học giả tư sản đã luôn tìm cách phủnhận, xuyên tạc chủ nghĩa Mác nói chung và triết học Mác nói riêng Nhiềuhọc giả tư sản phương Tây thường tuyên bố rằng: “Chủ nghĩa Mác đã bỏ quêncon người” [Dẫn theo 69, tr 328] Theo các học giả này, học thuyết của Mácchủ yếu nhấn mạnh vai trò quyết định của yếu tố kinh tế, của đấu tranh giaicấp Nói cách khác, quan niệm đó khẳng định trong chủ nghĩa Mác không cóhọc thuyết về con người Những người ít cực đoan hơn thì cho rằng, nếu triếthọc Mác có quan tâm đến con người thì cũng chỉ ở thời kỳ đầu, thời Mác trẻcòn chịu nhiều ảnh hưởng của triết học Hêghen Họ cho rằng đỉnh cao củahọc thuyết về con người mà Mác đạt tới là “Bản thảo kinh tế - triết học năm1844”, còn sau đó, Mác đã từ bỏ luôn sự quan tâm đến con người Như vậy,

họ chỉ thừa nhận những cống hiến của Mác trong lĩnh vực kinh tế học, còn vềmặt triết học, họ cho rằng Mác và Ăngghen đã xa rời truyền thống “nhân đạo”của triết học phương Tây, “bỏ quên con người” với tư cách là con người cánhân mà chỉ chú ý đến con người giai cấp Đồng thời, có quan điểm cho rằng,học thuyết Mác chỉ bàn đến sự giải phóng con người mà không bàn về vấn đềquyền con người

Nhiều nhà nghiên cứu về chủ nghĩa Mác – Lênnin đã nhận định “bảnthân Mác không để lại bất kì một chuyên khảo hay những tác phẩm riêng bàn

về quyền con người và cũng không để lại một định nghĩa nào về quyền conngười dưới hình thức mà ngày nay chúng ta mong muốn” [33, tr 33] Nhưngtrong học thuyết của Mác và Ăngghen, con người vừa là điểm xuất phát vàcũng là cái đích cuối cùng mà các ông hướng tới, trong đó mục tiêu cao nhất

là giải phóng con người khỏi ách áp bức, khỏi mọi sự tha hóa, được tự do pháttriển toàn diện bản chất người của mình, được thực hiện và đảm bảo nhữngquyền con người của mình Có thể khẳng định, tuy không trực tiếp bàn đếnvấn đề quyền con người nhưng học thuyết Mác hướng tới một mục đích duy

nhất là đảm bảo quyền cho con người Do vậy, quyền con người là một nộidung cơ bản, quan trọng, nó khẳng định bản chất cách mạng, nhân văn củahọc thuyết Mác Luận điểm “Chủ nghĩa Mác bỏ quên con người” của nhiềuhọc giả phương Tây, không phải cố tình xuyên tạc thì cũng là không hiểu đầy

đủ về chủ nghĩa Mác nói chung, triết học Mác nói riêng

Sau sự khủng hoảng và sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông

Âu, lợi dụng những khiếm khuyết của mô hình xã hội chủ nghĩa trước đây,một số người cơ hội chủ nghĩa đã lớn tiếng tuyên bố rằng tư tưởng giải phóngcon người của chủ nghĩa Mác đã cũ, đã lỗi thời và không tưởng; “học thuyếtcủa Mác đã chết”, “triết học Mác đã chết” Do vậy, trong thời đại ngày nay, đểtiếp tục đấu tranh với những quan điểm xuyên tạc học thuyết Mác, góp phầnkhẳng định giá trị của chủ nghĩa Mác nói chung, học thuyết Mác về conngười, giải phóng con người nói riêng, việc trở lại nghiên cứu quan niệm củaMác và Ăngghen về quyền con người là hết sức cần thiết

Việt Nam đang tích cực, chủ động và ngày càng hội nhập sâu vào nềnkinh tế thế giới với nhiều diễn biến phức tạp, vấn đề quyền con người nhiềulúc trở thành công cụ cho những thế lực thù địch lợi dụng Dưới “chiêu bàinhân quyền” với luận điệu “nhân quyền cao hơn chủ quyền”, những thế lựcthù địch can thiệp thô bạo vào công việc nội bộ của đất nước, nhằm phá hoại

và làm sụp đổ hoàn toàn Chủ nghĩa xã hội

Với tinh thần phấn đấu xây dựng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa của dân, do dân và vì dân, Đảng và Nhà nước ta đã hết sức chăm lo cho

sự phát triển con người Trong sự nghiệp đổi mới đất nước, chiến lược pháttriển con người luôn dành được sự quan tâm hàng đầu Và trọng tâm củachiến lược đó chính là vấn đề quyền con người Tuy nhiên, việc thực hiện vàđảm bảo toàn bộ quyền con người cho mọi công dân Việt Nam còn phụ thuộcvào rất nhiều yếu tố: trình độ kinh tế - xã hội, đặc điểm văn hóa truyền thống,

sự hiểu biết của người dân về các quyền con người, luật lệ quốc tế về quyềncon người

Chính hiện thực đó đòi hỏi chúng ta cần phải nghiên cứu sâu sắc và có

hệ thống hơn lý luận về quyền con người từ nhiều góc độ: chính trị, luật học,

xã hội học, triết học nhằm tìm ra những cơ sở hợp lý, khoa học và cụ thể để

có thể ứng xử đúng đắn, chủ động trong quan hệ quốc tế, góp phần tích cựcvào cuộc đấu tranh vì sự nghiệp nhân quyền chân chính của cộng đồng nhânloại Đó là một nhiệm vụ chính trị hệ trọng và cấp thiết trong giai đoạn hiệnnay

Việc đi sâu tìm hiểu quan niệm của Mác và Ăngghen về quyền conngười góp thêm cơ sở lý luận, phương pháp luận cho việc nhận thức vấn đềquyền con người ở Việt Nam hiện nay Từ đó góp phần đấu tranh chống lại

“chiêu bài nhân quyền” của các thế lực thù địch, khẳng định bản chất tốt đẹpcủa chế độ xã hội Việt Nam

Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn:“Quan niệm của C Mác và Ph.

Ăngghen về quyền con người” làm đề tài luận văn cao học.

2 Tình hình nghiên cứu

Vấn đề con người nói chung và quyền con người nói riêng đã được quantâm trong suốt chiều dài lịch sử và đến nay, nó vẫn là vấn đề thu hút, lôi cuốnnhiều học giả nghiên cứu trên những bình diện khác nhau Có thể phân chiacác công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn theo các nhóm sau:

* Các công trình nghiên cứu về quan niệm quyền con người trước

Mác:

+ Trước hết là tác phẩm: Tư tưởng về quyền con người – Tuyển tập tư

liệu thế giới và Việt Nam, đã dành dung lượng nhất định cho việc nghiên cứu

vấn đề con người, quyền con người ở các nhà triết học từ cổ đại đến hiện đại.Tuy nhiên, công trình trên mới chỉ trình bày một cách khái quát quan niệmquyền con người ở mỗi giai đoạn mà chưa tập trung đi sâu vào phân tích quanniệm của từng nhà tư tưởng về quyền con người

+ Tiếp đến, trong cuốn sách “Triết học chính trị về quyền con người” của

Nguyễn Văn Vĩnh, xuất bản năm 2005, đã đề cập đến quan niệm của các nhàtriết học trong lịch sử về quyền con người

+ Đề tài nghiên cứu khoa học năm 2011: “Quan niệm của các nhà triết

học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII về quyền con người và vấn đề phát triển quyền con người ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Huyền

đã tập trung làm rõ quan niệm của các nhà triết học Khai sáng Pháp thế kỷXVIII về những quyền cơ bản của con người như: quyền tự do, quyền bìnhđẳng, quyền tư hữu, quyền được giáo dục , vận dụng quan niệm đó tìm hiểuvấn đề quyền con người ở Việt Nam và khuyến nghị một số giải pháp nhằmphát triển quyền con người ở Việt Nam hiện nay

+ Luận văn “Vấn đề tự do và bình đẳng trong triết học Ch S.

Montesquieu và J.J Rousseau” của Trần Hương Giang, năm 2008 Luận văn

này đã phân tích và lý giải tư tưởng tự do và bình đẳng của Rútxô qua việcđối chiếu với tư tưởng của Môngtexkiơ

+ PGS.TS Phạm Văn Đức có bài “John Locke – nhà tư tưởng lớn của

phong trào Khai sáng”, Tạp chí Triết học (số 2), năm 2008 Trong bài viết

này, tác giả đã trình bày khái quát về hệ thống triết học của Lốccơ, trong đó

có quan niệm về quyền tự nhiên, về khế ước xã hội

Ngoài ra, còn một số bài viết của tác giả Lê Công Sự về quan niệm conngười của J Locke cũng ít nhiều đề cập đến quan niệm quyền con người

Có thể thấy, các công trình nghiên cứu trực tiếp quan niệm của các nhàtriết học trước Mác về quyền con người còn khá khiêm tốn, nó chỉ được đềcập đến thông qua quan niệm chính trị, xã hội

* Các công trình nghiên cứu về quan niệm con người trong triết học Mác:

+ Cuốn sách của tác giả Hồ Sỹ Quý (Chủ biên): Con người và phát triển

con người trong quan niệm của C Mác và Ph Ăngghen, NXB Chính trị quốc

gia xuất bản năm 2003, là một sản phẩm của Đề tài KX.05.01 thuộc chươngtrình khoa học – công nghệ cấp nhà nước (giai đoạn 2001 – 2005) Cuốn sáchgồm hai phần: phần thứ nhất là hệ thống hóa di sản kinh điển theo những chủ

đề mà thời đại đang quan tâm: những tư tưởng cơ bản về con người và pháttriển con người và phần thứ hai là khai thác di sản kinh điển theo cách nhìn

của thời đại ngày nay: ý nghĩa thế giới quan và phương pháp luận đối vớinhận thức và phát triển con người Cuốn sách đã hệ thống hóa chi tiết và đầy

đủ nhất những tư tuởng kinh điển về vấn đề con người, bản chất con người,phát triển con người Đặc biệt, cuốn sách đã cung cấp cho ta tư liệu về những

tư tưởng ở thời kì Mác trẻ mà lâu nay chưa được khai thác nhiều

+ Cuốn “Tư tưởng về con người trong lịch sử triết học” của Vũ Minh

Tâm chủ biên, trong cuốn sách này tác giả đã hệ thống lại những quan niệmtriết học về con người trong lịch sử tư tưởng nhân loại, trong đó có quan niệm

về con người của các nhà kinh điển mácxít, được tác giả luận giải ở một mức

độ nhất định Tác giả cũng chỉ dừng lại ở việc liệt kê các luận điểm của cácnhà tư tưởng về con người, chứ chưa đi vào phân tích một cách sâu sắc, toàndiện

+ Triết học Mác và thời đại, NXB Khoa học Xã hội phát hành năm 2009,

là tập hợp những bài viết, những công trình nghiên cứu của nhiều tác giả,được chia thành 7 nhóm chủ đề khác nhau Cuốn sách là những minh chứngkhẳng định ý nghĩa thời đại và sức sống trường tồn của triết học Mác Các giátrị bền vững trong hệ thống triết học này, đặc biệt là những tư tưởng của cácnhà kinh điển về con người, về bản chất con người đã, đang và sẽ là cơ sở lýluận nền tảng và là phương pháp luận khoa học để nhận thức và cải tạo thếgiới Đặc biệt, trong cuốn sách có những bài viết đã phân tích cụ thể, sâu sắc

về quan niệm con người, bản chất con người của Mác như: “Triết học Mác vềcon người và giải phóng con người” của PGS TS Văn Đức Thanh, “Quanđiểm của C Mác về “sự tha hóa con người” trong “Bản thảo kinh tế - triết họcnăm 1844” và ý nghĩa của nó đối với việc phê phán tính hiện đại” của tác giảNguyễn Thị Mai Hoa hay bài viết “Quan điểm của C Mác về bản chất conngười trong “Bút ký về Phoiơbắc”” của TS Phạm Văn Chung

+ Cuốn sách của tác giả Nguyễn Thị Thanh Huyền với tiêu đề: “Quan

niệm của C Mác về tha hóa và ý nghĩa của quan niệm đó đối với phát triển con người Việt Nam hiện nay” đã tập trung phân tích quan niệm của Mác về

tha hóa và con đường khắc phục sự tha hóa để phát triển con người toàn diện

Trên cơ sở những phân tích ấy, tác giả đã vận dụng vào thực tiễn Việt Namluận giải con đường khắc phục sự tha hóa để phát triển con người Việt Namtrong giai đoạn hiện nay Con đường khắc phục sự tha hóa ấy cũng chính làcon đường hiện thực hóa quyền con người, đảm bảo cho mọi người đều đượcthụ hưởng những quyền xứng đáng thuộc về mình

Ngoài ra còn một số luận văn thạc sĩ, một số bài viết nghiên cứu quanniệm của triết học Mác về con người cũng là những nguồn tài liệu quý giátrong quá trình thực hiện luận văn

* Các công trình nghiên cứu về quan niệm quyền con người trong

triết học Mác:

+ Một cuốn sách được Viện nghiên cứu quyền con người mà lúc đó làTrung tâm Nghiên cứu quyền con người, thuộc Học viện Chính trị quốc gia

Hồ Chí Minh tổ chức nghiên cứu, tuyển chọn và giới thiệu năm 1998 đó là:

“Về quyền con người”, C Mác – Ph Ăngghen Cuốn sách là sự tập hợp

những đoạn trích dẫn trong các tác phẩm của Mác – Ăngghen đề cập đếnquyền con người trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Các luận điểm đượcsắp xếp theo từng vấn đề: lịch sử và nhận thức về quyền con người; nội dungcác quyền con người; quan hệ giữa nhà nước, pháp luật, chế độ xã hội vàquyền con người; cuối cùng là phê phán các quan điểm tư sản về quyền conngười Trong mỗi vấn đề, các đoạn trích được sắp xếp theo thứ tự thời gian vàghi rõ xuất xứ đoạn trích Cuốn sách là nguồn tài liệu quan trọng, gợi mởnhững ý tưởng nghiên cứu trong quá trình thực hiện luận văn Tuy nhiên,cuốn sách cũng chưa phải là tập hợp trích dẫn đầy đủ, hoàn chỉnh nhất nhữngquan điểm của chủ nghĩa Mác về quyền con người Bởi vì nó đã bỏ qua một

số tác phẩm quan trọng sau này của Mác có liên quan trực tiếp đến các vấn đềnhà nước, pháp luật và nhân quyền như “Phê phán cương lĩnh Gôta”, “ChốngĐuyrinh”, “Lútvích Phoiơbắc và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức”,

“Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và nhà nước”…

+ Đề tài cấp Bộ: Những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin

về quyền con người và ý nghĩa với Việt Nam hiện nay, Cơ quan chủ trì: Viện

Nghiên cứu Quyền con người, 2007 Với quy mô rộng lớn của một đề tàimang tầm cỡ Nhà nước, đề tài đã đề ra nhiệm vụ làm sáng tỏ các quan điểm

lý luận cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin về quyền con người Đề tài tậptrung nghiên cứu những tư tưởng của Mác – Ăngghen thông qua phân tíchmột số tác phẩm tiêu biểu của các ông Phần quan điểm của Lênin mới chỉđược giới thiệu một số ít những nội dung cơ bản Đề tài cũng tập trung làm rõmối tương quan giữa lý luận nhân quyền mácxít với xây dựng lý luận về nhânquyền trong giai đoạn hiện nay, coi lý luận Mác – Lênin về quyền con người

là cơ sở lý luận và phương pháp luận cho các quan điểm và chính sách nhânquyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay Tuy nhiên mọi vấn đề mới chỉdừng lại ở việc đưa ra luận điểm và phân tích bước đầu để có một cái nhìnbao quát quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về quyền con người

+ Cuốn Tư tưởng của V.I Lênin về quyền con người và giá trị thực tiễn ở

Việt Nam của hai tác giả Hoàng Mai Hương và Nguyễn Hồng Hải, do NXB

Chính trị quốc gia xuất bản năm 2010 đã tập trung phân tích và làm rõ lý luận

và quan điểm của Lênin về một số quyền con người nổi bật và những giá trịthực tiễn của những tư tưởng này ở Việt Nam hiện nay Đặc biệt, trongChương 1: “Quyền con người và quá trình hình thành, phát triển tư tưởng củaV.I Lênin về quyền con người”, các tác giả đã phân tích một số quan điểm củaMác và Ăngghen về quyền con người

+ Cuốn Lý luận về quyền con người của Viện nghiên cứu quyền con

người, 2002 cũng đã có một chuyên đề nói về chủ nghĩa Mác và tư tưởng HồChí Minh về quyền con người Tuy nhiên chuyên đề này cũng mới chỉ đưa ranhững quan điểm của chủ nghĩa Mác mà chưa trình bày một cách có hệ thốngnhiều vấn đề như quyền con người trong chủ nghĩa xã hội, con đường để hiệnthực hóa, đảm bảo quyền con người

+ Luận án Phó tiến sĩ, khoa Triết học của Nguyễn Văn Vĩnh: Tư duy

chính trị về quyền con người (nhìn từ góc độ triết học) đã đưa ra những phân

tích khái quát quan niệm của chủ nghĩa Mác về quyền con người nhưng chủyếu dừng lại ở một số luận điểm cơ bản

+ Bên cạnh những công trình nghiên cứu lớn, những cuốn sách chuyênkhảo, luận án, luận văn,… phải kể tới những bài tạp chí có nội dung liên quantrực tiếp đến luận văn như: “Sự đóng góp của chủ nghĩa Mác vào vấn đề

quyền con người” của Hoàng Việt, tạp chí Nghiên cứu lý luận, số 4, 1993; Vũ Hoàng Công: “Mác – Ăngghen bàn về quyền con người”, Tạp chí Nghiên cứu

lý luận, số 11, 2001; Maria Hít-do-víc: “Chủ nghĩa Mác và các quyền con

người”, Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội, số 11, 1999… đã đưa thêm những

thông tin, những luận chứng quan trọng, cung cấp cho chúng ta cái nhìn toàndiện hơn về vấn đề được nghiên cứu

* Các công trình nghiên cứu về vấn đề quyền con người ở Việt Nam hiện nay:

+ Cuốn sách “Quyền con người ở Trung Quốc và Việt Nam: truyền thống

lý luận và thực tiễn”, do Cao Đức Thái chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia,HN,

2003 Công trình là sự tập hợp những bài viết của những học giả về quyềncon người ở Trung Quốc và Việt Nam Cuốn sách đã đề cập khá chi tiết quátrình phát triển của quan niệm quyền con người từ góc độ triết học, chính trị

và pháp luật; đến những quan niệm của chủ nghĩa Mác và tư tưởng Hồ ChíMinh về quyền con người

+ Cuốn Quyền kinh tế, xã hội, văn hóa trong pháp luật và thực tiễn ở

Việt Nam, của Khoa Luật ĐH Quốc gia Hà Nội, Nxb Lao động – Xã hội,

2011 Cuốn sách gồm những nội dung chính sau: quyền kinh tế, xã hội, vănhóa trong luật nhân quyền quốc tế; quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luậtcủa Nhà nước Việt Nam về các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa và những thànhtựu, thách thức trong việc đảm bảo quyền kinh tế, xã hội và văn hóa ở ViệtNam từ khi đổi mới đến nay

+ Luận văn Thạc sĩ của Trần Thị Phương Hảo năm 2008 với đề tài “Đảmbảo pháp lý về quyền con người ở Việt Nam hiện nay” đã trình bày quá trìnhhình thành, phát triển và thực trạng đảm bảo pháp lý về quyền con người, kháiquát lịch sử phát triển đảm bảo pháp lý về quyền con người ở Việt Nam từnăm 1945 đến nay Đồng thời xác định phương hướng, nội dung, giải pháp

hoàn thiện đảm bảo pháp lý về quyền con người trong điều kiện xây dựng nhànước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

+ Bài viết “Quyền con người ở Việt Nam hiện nay – Thực trạng và giảipháp đảm bảo phát triển” của TS Phạm Ngọc Anh đăng trên Tạp chí Bảohiểm Xã hội, số 8/ 2007 đã trình bày những thành tựu nổi bật trong việc đảmbảo thực hiện quyền con người ở Việt Nam Và dựa trên cơ sở đó, tác giả đưa

ra một số giải pháp nhằm phát triển các quyền cơ bản của con người

Có thể nói, vấn đề về quyền con người không phải là một đề tài mới, tuynhiên những công trình nghiên cứu dưới góc độ triết học về quyền con ngườicòn khá khiêm tốn Ở nước ta, quyền con người là một lĩnh vực còn nhiều vấn

đề cần nghiên cứu trên bình diện lý luận và thực tiễn Vì vậy, luận văn tiếp tục

đi sâu nghiên cứu một cách hệ thống quan niệm của C Mác và Ph Ăngghen

về quyền con người và ý nghĩa của quan niệm này trong nhận thức về quyềncon người ở Việt Nam ngày nay, qua đó góp thêm một ý kiến về quan niệmcủa triết học Mác về quyền con người, tiếp tục khẳng định giá trị hiện thờicủa học thuyết Mác

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

+ Mục đích nghiên cứu: Luận văn làm rõ quan niệm cơ bản của C Mác

và Ph Ăngghen về quyền con người, từ đó chỉ ra ý nghĩa của quan niệm đótrong nhận thức vấn đề quyền con người ở Việt Nam hiện nay

+ Nhiệm vụ nghiên cứu: Để đạt được mục đích trên, luận văn tập trung

giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Nghiên cứu bối cảnh lịch sử và những tiền đề tư tưởng hình thànhquan niệm của C Mác và Ph Ăngghen về quyền con người

- Phân tích nội dung cơ bản quan niệm quyền con người của C Mác và

Ph Ăngghen: Quan niệm về bản chất con người; về các quyền cơ bản của conngười và con đường hiện thực hóa quyền con người

- Phân tích ý nghĩa quan niệm của C Mác và Ph Ăngghen về quyền conngười trong nhận thức vấn đề quyền con người ở Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

+ Đối tượng nghiên cứu: Quan niệm của C Mác và Ph Ăngghen về

quyền con người

+ Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu nội dung cơ bản

trong quan niệm của C Mác và Ph Ăngghen về quyền con người và vận dụngquan niệm đó nhận thức vấn đề quyền con người ở Việt Nam hiện nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

+ Cơ sở lý luận: Luận văn dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ

nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; tư tưởng Hồ Chí Minh

và Đảng cộng sản Việt Nam về con người và xã hội

+ Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên

cứu cụ thể: lôgic – lịch sử, phân tích – tổng hợp, hệ thống hóa, khái quáthóa…

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn nghiên cứu hệ thống quan niệm của C Mác và Ph Ăngghen vềquyền con người Từ đó góp phần khẳng định giá trị nhân văn của triết họcMác nói riêng, chủ nghĩa Mác nói chung

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

+ Ý nghĩa lý luận: Luận văn nghiên cứu chuyên sâu về quan niệm quyền

con người của C Mác và Ph Ăngghen

+ Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn có thể sử dụng làm tài liệu học tập, tham

khảo cho sinh viên, học viên cao học chuyên ngành triết học và những ai quantâm đến lĩnh vực nghiên cứu của đề tài

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văngồm có 2 chương và 6 tiết

Chương 1: BỐI CẢNH LỊCH SỬ VÀ TIỀN ĐỀ TƯ TƯỞNG HÌNH THÀNH QUAN NIỆM CỦA C MÁC VÀ PH ĂNGGHEN

VỀ QUYỀN CON NGƯỜI

1.1 Bối cảnh kinh tế - xã hội các nước Tây Âu nửa đầu thế kỉ XIX

Tư duy lý luận mỗi thời đại đều là sản phẩm của lịch sử Chủ nghĩa Mácnói chung, triết học Mác nói riêng cũng được hình thành từ thực tiễn của nềnsản xuất tư bản chủ nghĩa những năm 40 của thế kỉ XIX

Sự manh nha và hình thành quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ở Tây Âu

từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII đã chuẩn bị điều kiện vật chất để chủ nghĩa tưbản chuyển từ công trường thủ công sang nền đại công nghiệp cơ khí Vàonhững năm 40 của thế kỉ XIX phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đãthống trị ở Anh, Pháp

Vào thời kì ấy nước Anh đã trở thành cường quốc tư bản chủ nghĩa lớnnhất Ngay từ những năm 60 của thế kỉ XVIII, Anh đã là nước có đủ điều kiện

để chuyển từ công trường thủ công sang đại công nghiệp cơ khí, thực hiệncách mạng công nghiệp lần thứ nhất trong lịch sử nhân loại Lực lượng côngnghiệp hùng mạnh của nó chứng minh rõ ràng tính ưu việt về kinh tế của chủnghĩa tư bản so với chế độ phong kiến

Nước Pháp cũng tiến tương đối nhanh trên con đường phát triển tư bảnchủ nghĩa, mặc dù còn những tàn dư của chế độ phong kiến Vào giữa thế kỉXIX, ở Pháp đã hoàn thành cuộc cách mạng công nghiệp

Đầu thế kỉ XIX công nghiệp chế tạo máy đã làm thay đổi diện mạo cácngành sản xuất công nghiệp Đặc trưng của cách mạng công nghiệp là sảnxuất đại cơ khí thay thế cho lao động thủ công quy mô nhỏ phân tán Chínhviệc sử dụng máy móc một cách rộng rãi đã tạo ra cơ sở vật chất cho nền sảnxuất xã hội hóa Dưới sự thống trị không đầy một trăm năm của giai cấp tưsản, sức sản xuất được tạo nên đã lớn hơn và nhiều hơn sức sản xuất của tất cảcác thời đại trước kia gộp lại Điều đó đã tạo ra cơ sở vật chất mạnh mẽ đểphương thức sản xuất tư bản xác lập địa vị thống trị của mình Đồng thời nó

cũng làm thay đổi sâu sắc và nhanh chóng phương thức sản xuất vật chất, đờisống chính trị và đời sống tinh thần của xã hội Mối quan hệ tương hỗ giữacác nhân tố trong hình thái xã hội ngày càng rõ rệt, đặc biệt là mối quan hệgiữa các lợi ích vật chất bộc lộ ra ngày càng đầy đủ.

Đại công nghiệp cơ khí sản xuất ra đại bộ phận hàng hóa giá thành hạ vànăng suất cao, đã loại trừ người lao động cá thể và công trường thủ công Việcgia tăng sự phân công lao động đã loại bỏ kỹ năng trí tuệ và đôi tay khéo léo,làm cho người lao động phụ thuộc hoàn toàn vào máy móc Trong “Tư bản”,Mác mô tả quá trình công nghiệp hóa đã làm tiêu tan các ngành nghề thủcông, đẩy thợ thủ công vào cảnh chết đói, tạo ra một đội quân dự bị cho nềncông nghiệp; mô tả cư dân nông nghiệp nước Anh bị các chủ đất và các nhà tưbản tước đoạt sao cho họ chỉ có thể sống được bằng việc bán sức lao động củamình như thế nào Và cuối cùng, những người lao động đó bị mất công cụ sảnxuất, mất ruộng đất, buộc họ rơi xuống địa vị giai cấp vô sản Sự phát triểncủa những quan hệ tư bản chủ nghĩa ở các nước lớn Tây Âu vạch ra nhữngmâu thuẫn bên trong vốn có của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa Ngay từ đầu thế kỉ XIX, những nhà xã hội không tưởng đã chỉ ra nhữngtai họa không kể xiết mà tình trạng sản xuất vô chính phủ và cạnh tranh gắnliền với phương thức tư bản chủ nghĩa đã đem lại cho nhân dân lao động “Sựphát triển về sau của chủ nghĩa tư bản ở các nước công nghiệp tiên tiến cũngnhư ở các nước lạc hậu về kinh tế càng bóc trần rõ rệt hơn tính chất đối khángtrong sự tiến bộ của chủ nghĩa tư bản, với sự tiến bộ này, cảnh cùng khổ củanhững người lao động cũng tăng lên nhanh chóng như sự giàu có của chủnghĩa tư bản Ngày lao động thường kéo dài tới 18 tiếng đồng hồ, nhưng tiềncông thường được trả bằng phiếu lấy hàng ở cửa hàng của chủ thì không đủđảm bảo bữa cơm bữa cháo, tình hình đó khiến công nhân bị chết chóc rấtnhiều” [79, tr 2]

Việc dùng máy móc đã mở rộng sản xuất vật chất và nâng cao năng suấtlao động rất nhiều, đồng thời cũng trở thành một thủ đoạn mới để tăng cườngviệc bóc lột giai cấp công nhân chủ yếu bằng cách tăng cường độ lao động, hạ

thấp tiền công, thu hút thêm phụ nữ và trẻ em vào sản xuất… Trước sự pháttriển ngày càng mạnh mẽ của khoa học kĩ thuật, của phương thức sản xuất tưbản, người lao động trong nền sản xuất đại công nghiệp này (người côngnhân) lại càng bị áp bức bóc lột nặng nề Họ trở thành nô lệ của máy móc, sảnphẩm làm ra lại rơi hết vào tay của nhà tư bản, họ chỉ nhận được một phần rấtnhỏ đủ để họ tiếp tục sống sót và làm việc, tiếp tục nuôi dưỡng cho những nhà

tư bản Cuộc sống của họ chẳng khác gì những loài động vật bình thường, vậtchất thiếu thốn, nhu cầu tinh thần không được đáp ứng Tính mạng con người

bị coi rẻ, nhân phẩm bị hạ thấp Họ hiện lên trong xã hội đúng nghĩa là nhữngngười “vô sản”, chỉ có một cái duy nhất thuộc sở hữu của họ là “sức laođộng”, để rồi “sức lao động” ấy lại trở thành một thứ hàng hóa rẻ mạt đểnhững nhà tư bản giàu có “bám” vào đó để làm giàu thêm tài sản của mìnhtheo cấp số nhân Nếu như trong những thời đại trước con người nhỏ bé trước

sự thống trị của thần thánh, Chúa trời thì giờ đây số phận người lao động lạinhỏ nhoi, phụ thuộc chặt chẽ vào giai cấp tư sản, lại trở thành những người bịbóc lột tàn tệ nhất, trở thành giai cấp bị thống trị trong xã hội

Bên cạnh việc bị bóc lột tàn tệ, người công nhân còn phải chịu nhữngảnh hưởng từ những cuộc khủng hoảng kinh tế, làm cho đời sống của họ vốn

đã khó khăn, nay lại càng lâm vào cảnh túng quẫn hơn Khủng hoảng kinh tếtrước tiên diễn ra ở Anh nơi có nền kinh tế phát triển nhất vào năm 1825 Sau

đó, vào các năm 1836 và 1847, nước Anh và nhiều nước Tây Âu khác lại bịkhủng hoảng kinh tế Khủng hoảng kinh tế không giống như chiến tranh hoặcthiên tai gây ra sự thiếu thốn sản phẩm xã hội mà ngược lại sản xuất tiêu điều

và kinh tế suy thoái lại do sản xuất thừa Sản phẩm hàng hóa ế ẩm, tiền tệcăng thẳng, tín dụng đình đốn, nhà máy đóng cửa, công nhân thất nghiệp.Đứng trước thực tế đó, những nhà tư tưởng của chế độ phong kiến phảnđộng và những nhà lý luận của giai cấp tiểu tư sản bị chủ nghĩa tư bản làmphá sản đã chỉ ra những hậu quả “khó hiểu” của sự phát triển sản xuất tư bảnchủ nghĩa và kêu gọi quay trở về thời đại “hoàng kim cũ”, nghĩa là quay vềvới chủ nghĩa phong kiến Những nhà kinh tế tư sản lại quả quyết rằng trong

tương lai sẽ không còn khủng hoảng kinh tế nữa Hơn nữa, một số người còncho rằng sự cùng khổ của nhân dân lao động là tai họa không tránh khỏi, taihọa này đảm bảo sự giàu có và hùng cường của dân tộc Nhưng không một aitrong số những nhà bác học và những nhà chính trị ấy nhìn thấy một sự thựckhông thể chối cãi là sự cùng khổ của nhân dân lao động gắn liền với chủnghĩa tư bản, với chế độ tư hữu tư nhân về tư liệu sản xuất

Chủ nghĩa tư bản phát triển, những quan hệ tư bản ở các nước Tây âulàm lộ rõ thêm những mâu thuẫn bên trong vốn có của phương thức sản xuất

tư bản chủ nghĩa Khi đã xác lập được sự thống trị, giai cấp tư sản không còn

là một giai cấp cách mạng nữa, nó dần dần trở thành một lực lượng bảo thủ.Những mâu thuẫn giai cấp đặc biệt vốn có của xã hội tư sản nổi lên hàng đầu,

đó là mâu thuẫn giữa giai cấp vô sản và tư sản Nhà tư bản vì theo đuổi lợinhuận cao sẽ không ngừng thực hiện việc tích lũy tư bản, cải tiến kĩ thuật, mởrộng sản xuất Đồng thời họ lại ra sức bóc lột sức lao động của người côngnhân, bóc lột giá trị thặng dư để đem lại lợi nhuận lớn hơn về cho mình Họsống cuộc sống sung sướng, vương giả, xa hoa Trong khi những người côngnhân, nhân dân lao động – những người trực tiếp làm ra của cải vật chất trong

xã hội lại sống một cuộc sống nghèo đói, tù túng, mất hết những quyền conngười cơ bản, bị “tha hóa” bản tính người của mình…

Trong chương thứ mười của “Tư bản”, bàn về “Ngày lao động” Mác đãghi lại những nỗ lực của nhà tư bản cố bóp nặn ngày càng nhiều hơn nữa thờigian lao động nơi người công nhân, ông chỉ ra rằng trong cái xã hội tư bản ấy

“mỗi người lớn tuổi có khả năng lao động đều phải tuân theo quy luật chung

của tự nhiên, cụ thể là: muốn ăn thì phải lao động” [56, tr 261], trẻ em lên

chín tuổi đã phải vào công xưởng “mỗi ngày làm việc 6 giờ rưỡi (trước kialàm việc 8 giờ, trước nữa từ 12 đến 14 giờ, thậm chí đến 16 giờ), cho đến 13

tuổi và từ đấy cho đến 18 tuổi mỗi ngày làm việc 12 giờ” [2, tr 517] Theo

Mác, cuộc đấu tranh nhằm giới hạn ngày lao động, theo đúng luật định có tầmquan trọng sống còn đối với người công nhân hơn là một danh sách nhữngquyền bất khả xâm phạm của con người

Các ông còn chứng kiến những hiện thực đau lòng đang diễn ra mỗingày trên những đất nước mà người ta tự cho là “văn minh”, “khai sáng” như

ở Anh, giai cấp nghèo khổ nhất luôn bị áp bức và lợi ích của họ luôn bị coithường, trong nhiều gia đình, người mẹ phải đi làm như người cha, hậu quả làcon cái bị bỏ vơ vất hoặc bị nhốt một mình trong nhà Bởi thế có tình trạng

“không đâu có nhiều trẻ con chết vì xe chẹt, vì ngựa dẫm, không ở đâu cónhiều trẻ con bị chết đuối hoặc chết cháy bằng những thành phố lớn của Anh”

và “biết đâu những cái chết kinh khủng và đau đớn đó lại chẳng là một điềumay mắn cho những đứa trẻ ấy, vì nó đã tránh cho chúng một cuộc đời đầy

đau khổ và bần cùng, nhiều đau khổ và ít thú vui” [2, tr 464] như cha mẹ của

chúng Nếu như lúc đầu “tiền công bắt con người lao động để sống thì cuối

cùng nó bắt con người phải sống cuộc đời như một cái máy” [49, tr 586]

Lao động trong xã hội ấy sản xuất ra những vật phẩm kì diệu cho nhữngngười giàu, nhưng chính nó lại sản xuất ra sự bần cùng hóa công nhân Nósáng tạo ra cái đẹp nhưng cũng làm què quặt công nhân Nó thay lao động thủcông bằng máy móc nhưng nó lại ném một bộ phận công nhân trở về với laođộng dã man và biến một bộ phận công nhân khác thành những cái máy Nósản xuất ra trí tuệ, nhưng cũng sản xuất ra cả sự đần độn, ngu ngốc cho ngườicông nhân Nhà tư bản không bao giờ quan tâm đến sức khỏe và tuổi thọ củangười công nhân, nếu xã hội không cưỡng bức nó phải quan tâm đến Laođộng của người công nhân chiếm hết mọi thì giờ của anh ta, ngoài thì giờ tốithiểu cần thiết để ăn và ngủ, không để cho anh ta một chút thời gian rảnh nào

để thở hít không khí trong lành và thưởng thức cái đẹp thiên nhiên, chưa nóitới hoạt động tinh thần, “một thứ lao động như vậy làm sao không hạ con

người xuống hàng súc vật?” [2, tr 477].

Như vậy, trong khi các nhà tư tưởng và những nhà chính trị của giai cấp

tư sản quả quyết rằng, thủ tiêu đặc quyền đẳng cấp, thực hiện các quyền tự do,dân chủ và tuyên bố những quyền “bất khả xâm phạm” của công dân, đem lại

tự do hoàn toàn và bình đẳng cho con người, thì giai cấp công nhân cũng bắtđầu cuộc đấu tranh chống áp bức tư bản chủ nghĩa Bởi giai cấp công nhân đã

nhận ra một chân lý tự do mà giai cấp tư sản ban bố chỉ là “tự do cho tư bản

vắt kiệt chút xương tủy cuối cùng của người công nhân” [49, tr 587] Giai cấp

tư sản đã đem sự bóc lột được che đậy bằng những “ảo tưởng tôn giáo vàchính trị” của chế độ phong kiến để thay vào đó là sự bóc lột “công nhiên, vô

sỉ, trực tiếp, tàn nhẫn”; “biến cái quyền thơ mộng do thượng đế ban cho thànhcái quyền không thi vị dựa trên văn bản, biến sự thống trị của dòng máu caoquý thành sự thống trị của văn bản, biến mặt trời nhà vua thành ngọn đèn treo

của giai cấp tư sản” [51, tr 24 – 25] Giai cấp tư sản không những không đem

lại những quyền con người cơ bản nhất cho những người công nhân, lao động,

mà còn đem đến cuộc sống lầm than, khổ cực, đói nghèo cho những ngườicông nhân, và cả cho con cháu những người công nhân đó Những tuyên bốcủa giai cấp tư sản về nhân quyền, đảm bảo những quyền cơ bản nhất của conngười như quyền sống, quyền tự do, bình đẳng, dân chủ… cho tất cả mọingười chỉ là những chiêu trò lừa bịp, để lôi kéo những người vô sản tham giavào cuộc cách mạng tư sản, để giúp giai cấp tư sản lật đổ chế độ phong kiến

mà thôi

Giai cấp vô sản đã nhận thức được một sự thật, chính họ là những ngườilàm ra mọi của cải vật chất trong xã hội, nhưng lại ngày càng nghèo đói, cùngcực, còn những kẻ thống trị, những kẻ sống kí sinh vào sức lao động của họlại được sống giàu có, sung sướng Đó là một sự bất công Họ nhận thức đượcrằng, hơn ai hết, họ là những người xứng đáng được hưởng thụ những thànhquả do chính lao động của mình làm ra, xứng đáng được sống một cuộc sốngcủa CON NGƯỜI, được có những quyền của CON NGƯỜI Điều đó đã thôithúc những người công nhân, những người lao động chân chính dũng cảmđứng lên chống lại chế độ tư bản chủ nghĩa, đòi lại những gì xứng đáng thuộc

về họ, đó là quyền được sống đúng với bản chất một con người

Một loạt những phong trào đấu tranh với những yêu sách về quyền conngười của công nhân đã diễn ra như phong trào quần chúng đầu tiên của côngnhân Anh lấy tên là phong trào Hiến chương, đòi phải ban bố và đảm bảoquyền bầu cử cho mọi người lao động, cho rằng giai cấp công nhân phải có

nhiều đại biểu của mình trong nghị viện và có thể thông qua họ thực hiệnnhững cải cách xã hội cần thiết cho nhân dân lao động Phong trào đã đượccoi là phong trào quần chúng đầu tiên hình thành về mặt chính trị và có tínhchất cách mạng vô sản Ở Pháp cũng có phong trào đấu tranh của công nhânchống bọn tư bản phát triển thành một loạt những cuộc khởi nghĩa vũ trang.

“Nếu đầu thế kỉ XIX, giai cấp vô sản, như Ăngghen đã ghi rõ, chỉ là một tầnglớp bị áp bức, đau khổ, bất lực, không thể tự giúp đỡ mình, trong trường hợpthuận lợi nhất chỉ có thể nhờ vào sự giúp đỡ bên ngoài từ trên xuống thì trongnhững năm 30 - 40 của thế kỉ XIX phong trào công nhân trong những nướclớn nhất ở Tây Âu, mặc dù còn tự phát, nhưng ngày càng biến thành một lựclượng mạnh mẽ, trở thành nhân tố quan trọng của đời sống chính trị” [79, tr3] Từ đầu những năm 30 đến đầu những năm 40 của thế kỉ XIX giai cấp vôsản ở Anh, Pháp, Đức đã làm nổ ra ba phong trào cách mạng quy mô lớn cótính chất phong trào cách mạng vô sản hiện đại Giai cấp vô sản đã bước lên

vũ đài lịch sử với tư cách là lực lượng chính trị độc lập, trực tiếp chống lạigiai cấp tư sản, đòi đảm bảo những quyền con người cơ bản

* Về tình hình nước Đức:

Đến cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX, chủ nghĩa tư bản đã được thiết lập

và phát triển mạnh mẽ hầu hết ở các nước Tây Âu Thành quả của cuộc cáchmạng đã tạo ra những bước nhảy đột biến trong sự phát triển của lực lượngsản xuất, khẳng định tính ưu việt hơn hẳn của chủ nghĩa tư bản so với tất cảnhững chế độ xã hội trước đó Các thành quả về văn hóa, khoa học, nở rộ ởcác nước Ý, Pháp, Anh… đã minh chứng cho năng lực vô tận của nhận thức

và cải tạo thế giới của con người Trong khi đó, nước Đức vẫn đang trong chế

độ phong kiến Xu hướng phát triển theo khuynh hướng tư bản chủ nghĩa đã

bị chế độ phong kiến quan liêu chuyên chế cản trở Nhà nước liên bang chỉtồn tại trên danh nghĩa, gồm 360 công quốc bé nhỏ đã làm cho nước Đứcthành một quốc gia manh mún khó hợp lưu, yếu kém về tất cả các mặt Nó làtập hợp của hàng trăm cát cứ phong kiến đứng đầu mỗi lãnh địa là một chúađất hay ông hoàng, mỗi ông hoàng lúc đó là một chuyên chế độc tài có sức

mạnh vô hạn đối với thần dân của mình Trong mỗi lãnh địa đều có quân đội,cảnh sát, tiền tệ, thuế quan riêng Sự phân tán về kinh tế và chính trị là lực cảnlớn của nước Đức trên con đường phát triển tư bản chủ nghĩa

Bức tranh toàn cảnh của xã hội Đức lúc đó, được Ăngghen khắc họa:

“Không ai cảm thấy mình dễ chịu Mọi cái đều tồi tệ và tâm trạng bất mãnbao trùm cả nước Không có giáo dục không có tự do báo chí, không có dưluận xã hội – không có gì cả ngoài sự đê tiện và tự tư tự lợi, lề thói con buônhèn mạt, xum xoe nịnh hót thảm hại, đã xâm nhập toàn dân Mọi thứ đều nátbét, lung lay, xem chừng sắp sụp đổ thậm chí chẳng còn lấy một tia hy vọngchuyển biến tốt lên, vì dân tộc thậm chí không còn đủ sức vứt bỏ cái thây ma

rữa nát của chế độ đã chết rồi” [46, tr 754] Bầu không khí bất bình bao trùm

toàn bộ đất nước Giai cấp tư sản “nằm mơ” về cách mạng tư sản Pháp nhưnglại chưa dám hành động Thực trạng đất nước và sự ảnh hưởng của một sốnước xung quanh đã làm thức tỉnh một bộ phận cấp tiến của giai cấp tư sản vàlực lượng tiến bộ Đức Các nhà văn, nhà thơ, nhà tư tưởng, nhà triết học đãhấp thụ được tinh hoa quý báu của nền văn hóa Đức truyền thống và tiếp nhậntinh thần nhân văn tiến bộ của cách mạng tư sản Pháp công khai phản bác,chống lại sự trì trệ bảo thủ của xã hội phong kiến, đồng thời phản ánh nguyệnvọng của các giai tầng trong xã hội đòi hỏi phải phát triển theo mô hình cácquốc gia lân cận, đòi hỏi thực thi và đảm bảo những quyền cho con người.Không phải chờ đến Mác, không phải chỉ có Mác mới nhận ra sự bầncùng, khốn khổ của con người trong xã hội công nghiệp ấy, mà ngay từ khiphương thức tư bản chủ nghĩa ra đời đã có không ít nhà tư tưởng lên tiếng bảo

vệ con người, bảo vệ quyền con người Họ nêu cao tinh thần nhân đạo, vì conngười Nhưng họ lại không thể rời bỏ hàng ngũ tư sản của mình để đứng sanghàng ngũ những người vô sản, để thấu hiểu đời sống cơ cực của tầng lớp này,

để chỉ ra những căn nguyên sâu xa làm nên sự bất công trong xã hội Họ chỉbiết lên tiếng kêu gọi sự “ban ơn” của những nhà tư bản dành những đặc âncho những người công nhân Nhưng điều đó chỉ là không tưởng, vì nhà tư sảnlàm sao có thể chia sẻ lợi ích của họ cho những người không cùng hàng ngũ

của mình Và chính trong bối cảnh lịch sử ấy, Mác và Ăngghen đã thực hiện

sứ mệnh vẻ vang, đó là sáng tạo lý luận cách mạng của phong trào vô sản,luận giải đúng đắn thế giới quan và hệ tư tưởng của giai cấp vô sản, đáp ứngnhu cầu lịch sử quan trọng nhất của phong trào cách mạng lúc đó Mác vàĂngghen đã đứng trên lập trường của giai cấp vô sản và những người laođộng chân chính để bênh vực, đấu tranh cho quyền lợi chính đáng của họ.Vậy là, “giai cấp vô sản đã tìm thấy ở triết học Mác vũ khí tinh thần củamình, cũng giống như triết học Mác đã tìm thấy giai cấp vô sản như là vũ khívật chất của mình” [85, tr 469]

Sự ra đời chủ nghĩa Mác phản ánh các quá trình kinh tế - xã hội xảy rakhông những ở Đức mà ở cả các nước Tây Âu, đặc biệt là ở Anh và Pháp,phản ánh cuộc đấu tranh giai cấp ở các nước đó Đối với Mác và Ăngghen,nghiên cứu triết học không phải là mục đích tự thân mà nhằm giải quyếtnhững nhiệm vụ thực tiễn của nhân loại Chủ nghĩa Mác là sự thống nhất chặtchẽ về mặt nội dung của các tư tưởng triết học với các mặt kinh tế - chính trị -

xã hội của thế giới quan cộng sản chủ nghĩa Tính chỉnh thể, tính tổng hợp, sựluận chứng cho nhau một cách chặt chẽ của các bộ phận hợp thành chủ nghĩaMác, làm cho học thuyết này có một ảnh hưởng mạnh mẽ và được phổ biếnmột cách rộng rãi trên thế giới đang có nhiều biến đổi vào thế kỉ XIX và thế

1.2 Tiền đề tư tưởng

Quyền con người là sự kết tinh những giá trị cao đẹp của nền văn hóanhân loại, được hình thành với sự đóng góp của tất cả các quốc gia, dân tộc,giai cấp, tầng lớp và cá nhân con người trên trái đất Khát vọng về quyềnđược sống và hạnh phúc, công bằng và tự do, an ninh và phát triển… của mọingười dân không phải là hiện tượng tâm lý tạm thời mà là những thuộc tínhbản chất, phổ biến chi phối sâu xa hoạt động của con người Ngay từ thời cổđại, quyền con người đã được các nhà triết học quan tâm, luận giải Quyềncon người gắn liền với cuộc đấu tranh cho tự do của con người qua hàng ngànnăm lịch sử Nó bắt đầu từ những khái niệm sơ khai nhất về công bằng, bìnhđẳng, tự do và nhân phẩm đến những tư tưởng, học thuyết về quyền conngười

Mặc dù, tư tưởng sơ khai về quyền con người đã xuất hiện ngay từ thời

Cổ đại, thời Trung cổ đã đề cập đến quyền bình đẳng của con người trướcChúa Nhưng thuật ngữ, “quyền con người” chỉ thực sự xuất hiện trong thời

kỳ Cận đại, nó phản ánh yêu cầu của cuộc đấu tranh của giai cấp tư sản chốnglại đặc quyền phong kiến, đòi các quyền tự do, bình đẳng và các quyền kháccho giai cấp mình Tất cả tạo ra một bầu không khí sôi sục đòi chống lại cácquyền lực áp chế Trong bối cảnh đó, các nhà tư tưởng Khai sáng đã góp phầntạo ra cơ sở tri thức cho cách mạng Mỹ và cách mạng Pháp, dẫn tới sự banhành một loạt những văn kiện chính trị, pháp lý của thế giới về quyền conngười trong thời gian này, trong đó phải kể đến Tuyên ngôn độc lập của Hoa

Kỳ, Hiến pháp và Bộ luật về các quyền của Hoa Kỳ, Tuyên ngôn về nhânquyền và dân quyền của Pháp… Và nhiều nhà tư tưởng đã có những tác phẩmluận rất sâu sắc về quyền sống (Tômát Hốpxơ), Tự do ngôn luận (JohnMilton), về quyền dân chủ, mối quan hệ công dân và chính quyền (GiônLốccơ, Sáclơ Đờ Môngtexkiơ, Gian Giắc Rútxô)… Sang thế kỉ XIX, chủnghĩa tự do tiếp tục được kế thừa và phát triển bởi các tác giả như John StuartMill … Bên cạnh đó, sự ra đời của chủ nghĩa cộng sản với các nhà sáng lập

Mác – Ăngghen đã có những đóng góp to lớn vào nhận thức của nhân loại vềcon người và giải phóng con người cũng như về công bằng xã hội

1.2.1 Quan niệm của các nhà duy vật Anh thế kỉ XVII về quyền con người

Ông là người đầu tiên đưa ra giả thuyết về một trạng thái tự nhiên.Hốpxơ khẳng định trong trạng thái tự nhiên, mọi người đều tự do, bình đẳngtuyệt đối Quyền tự do và bình đẳng của con người xuất phát từ chính quyềnthiêng liêng nhất của con người là quyền sống Con người, theo Hốpxơ, tiềm

ẩn trong mình bản tính tự do và nhờ bản tính này, một mặt, nó có thể bảo tồn

sự sống của mình, mặt khác nó luôn có xu hướng vươn lên để trở thành chủthể xã hội Ông cho rằng: “để bảo tồn sự sống chính mình, mỗi người phải giữmột số quyền như bảo vệ thân thể, tự do hít thở không khí, sử dụng nước, và

mọi quyền thiết yếu cho sự sống” [Dẫn theo: 73, tr 15] Và ước muốn bảo tồn

sự sống dẫn con người đến việc thiết lập các quy tắc ứng xử, các quy tắc nàyđược gọi bằng một thuật ngữ khoa học pháp lý là “jus natural”

Về quyền tự do của con người, Hốpxơ viết: “Quyền tự nhiên mà các tácgiả thường gọi là “jus natural”, là sự tự do mà mỗi người có để sử dụng sứcmạnh của mình như mong muốn để bảo tồn bản tính hay sự sống chính mình;

và do đó làm bất cứ điều gì mà theo phán đoán và lý trí của mình cho làphương tiện thích hợp nhất để đạt những mục tiêu ấy” [Dẫn theo: 73, tr 15]

Vì vậy, con người có quyền được thỏa mãn mọi nhu cầu sống của cá nhânmình

Cùng với vấn đề tự do, ông cũng đặt ra và giải quyết vấn đề bình đẳng xãhội Ông cho rằng, “giới tự nhiên đã tạo ra mọi người như nhau cả về thể xác

và tinh thần” “Những sự khác nhau nhất định về thể xác và tinh thần giữa họkhông lớn tới mức để cho bất kỳ người này dựa trên điều đó có thể kỳ vọngkiếm lợi được điều gì cho bản thân mình mà những người khác lại không thểlàm được” [Dẫn theo: 73, tr 16 - 17] Mỗi cá nhân đều mong muốn bảo vệmình và có nhu cầu sống trong trạng thái hòa bình Thế nhưng, trong trạngthái tự nhiên, bản chất tự nhiên của con người mang nặng tính vị kỉ và hungác: cuộc sống tự nhiên là một cuộc chiến tranh của “tất cả chống lại tất cả”,

“người với người là chó sói” Trong trạng thái tự nhiên, Hốpxơ nhấn mạnhquyền tự do ý chí của con người Mỗi người có thể làm những điều họ muốntrong khuôn khổ sức lực và trí tuệ của họ có thể làm được Đồng thời, ôngcũng thừa nhận quyền chiếm hữu của con người Ai cũng muốn chiếm giữđược nhiều hơn phần của cải về mình và do đó, xung đột, chiến tranh có thểxảy ra bất cứ lúc nào

Để khắc phục tình trạng chiến tranh trong trạng thái tự nhiên của conngười, Hốpxơ đi đến giải pháp con người phải từ bỏ các quyền tự nhiên củamình, con người cần xây dựng một quyền lực dựa trên cơ sở khế ước xã hội

Và như vậy, bản khế ước đã đưa xã hội chuyển từ trạng thái tự nhiên sangtrạng thái nhà nước

Ông là người đầu tiên đưa ra quan điểm về vai trò quyết định của nhànước trong việc bảo đảm quyền con người Nhà nước được con người lập ra

để giữ gìn trật tự xã hội, điều hành sự phát triển xã hội, xử phạt những ai viphạm lợi ích chung, duy trì hòa bình giữa con người để đảm bảo các quyền tựnhiên của họ Mỗi công dân phải có nghĩa vụ tuân theo luật pháp Tuy nhiên,nhà nước đã làm giảm đi các khát vọng tự nhiên nhất định của con người, tự

do của con người do đó bị thu hẹp lại Và các đạo luật của nhà nước dù thếnào cũng luôn hợp lý và tất yếu Nhiệm vụ của nhà nước là trừng phạt cònmỗi cá nhân có nghĩa vụ phải tuân theo Hình thức nhà nước thích hợp nhất đểbảo đảm quyền con người là chính thể quân chủ tuyệt đối, nhưng không giống

với hình thức của chế độ phong kiến mà bổ sung thêm những nội dung chínhtrị tư sản.

b G Lốccơ (1632 - 1704)

Tiếp nối con đường của Tômát Hốpxơ, Giôn Lốccơ đã tiếp tục đưa ranhững luận giải sâu sắc về vấn đề quyền con người, và ông cũng là người cócông lớn trong việc phát triển học thuyết về quyền tự nhiên của con ngườitrong lĩnh vực chính trị học và đạo đức học “Khảo luận thứ hai về chínhquyền – chính quyền dân sự” là tác phẩm thể hiện tập trung những suy tư triếthọc của Lốccơ về quyền con người Trong tác phẩm này, Lốccơ đã đưa ranhững quan niệm về trạng thái tự nhiên, về quyền lực tối cao, về sự phân chiaquyền lực, về các chính thể đảm bảo quyền tự do và bình đẳng cho tất cả mọingười

Trong tác phẩm “Khảo luận thứ hai về chính quyền – chính quyền dânsự”, ông đã khẳng định khá rõ quyền tự nhiên tuyệt đối, không thể vi phạmcủa con người trong xã hội Ông nói trạng thái tự nhiên là “một trạng thái tự

do hoàn hảo, để sắp xếp cho hành động của họ, sắp đặt tài sản và cá nhân họtheo những gì mà họ cho là thích hợp, trong khuôn khổ của luật tự nhiên vàkhông phải hỏi, xin phép và không phụ thuộc vào ý muốn của bất kỳ ai” [40,

tr 33] Theo Lốccơ, Thượng đế tạo ra con người và mục đích mà đấng tạo hóatạo ra chúng ta, với tư cách giống loài và với tư cách cá nhân là “sống còn”, là

“tồn tại”, đó là quyền bảo toàn sinh mệnh, và những phương tiện cần thiết chomục đích sống còn đó của con người là “sinh mạng, quyền tự do, sức khỏe và

sở hữu” [40, tr 15] Ông thừa nhận con người có các quyền tự nhiên vốn có làquyền bảo toàn sinh mạng (quyền sống), quyền tự do, quyền sở hữu tài sản,không ai được phép làm hại đến sinh mạng, sức khỏe, tự do hay tài sản củangười khác Và con người hoàn toàn bình đẳng như nhau trong việc thực hiệncác quyền của mình Vì vậy, quyền tự do luôn gắn liền với quyền bình đẳngcủa con người Mọi người sinh ra đều bình đẳng và cần được bình đẳng vềquyền Mỗi người sinh ra được bình đẳng về tinh thần không kể đến ưu thế

quyền lực hay tài sản Con người được bình đẳng sử dụng những thứ có sẵntrong tự nhiên cũng như sử dụng những năng lực của mình.

Và khi bàn về quyền bình đẳng, Lốccơ đưa ra một quan niệm rất sâu sắckhi cho rằng mọi người sinh ra đều có sự bình đẳng tự nhiên, nhưng không cónghĩa là bình đẳng tuyệt đối Ông có lý khi thừa nhận rằng có những loại bấtbình đẳng khác nhau tồn tại trên thực tế Đó là sự bất bình đẳng về tuổi đời,

về đức hạnh, về tài năng, về dòng tộc… Bởi vì, tuổi đời hoặc đức hạnh có thểđem lại cho nhiều người một sự ưu tiên đúng đắn, xuất sắc về tài năng vàphẩm chất có thể đặt những người khác cao hơn mức độ bình thường, dòngdõi có thể khuất phục một số này và tạo liên kết hoặc lợi ích cho số khác…

Do đó, không thể có bình đẳng tuyệt đối mà đó chỉ là quyền bình đẳng ngangnhau mà mỗi người đều có đối với sự tự do đương nhiên có của mình vàkhông phải khuất phục trước bất kì quyền uy của bất cứ ai

Cùng với việc phân tích về quyền tự do, bình đẳng, ông nhấn mạnh tínhchất không thể tước bỏ của các quyền con người và cho rằng, mọi người tựbản chất đều tự do, bình đẳng và độc lập, không ai có thể bị loại ra khỏi mộtquốc gia này và bắt lệ thuộc vào chính quyền của một nước khác mà không có

sự ưng thuận của chính họ Con người có quyền tự do hành động không phụthuộc vào bất cứ ai, và hành động của họ được dẫn dắt bởi lý trí nên họ nhậnthức được mình có nghĩa vụ như thế nào trong cộng đồng

Và trong các quyền tự nhiên của con người, Lốccơ cho rằng quyền sởhữu là quyền cơ bản nhất Bởi vì, ngay từ khi con người xuất hiện trên trái đấtthì con người đã có quyền sở hữu: toàn bộ cây trái, thú vật, những điều kiện

để con người có thể duy trì sự sống của mình: thức ăn, nước uống… đó đều lànhững thứ Thượng đế ban tặng cho con người để đem lại sự sung túc cho sựsống của họ Do đó, theo ông, con người có quyền sở hữu đối với tất cả nhữngsản phẩm mà tự nhiên ban tặng Đó là quyền sở hữu chung cho toàn thể mọingười, không một ai có quyền lực riêng, mọi thứ đều là của chung của xã hội,không ai có quyền hạn gì hơn người khác Thế nhưng, ông cũng khẳng định

“cá nhân là vị chúa tể tuyệt đối của mỗi người và của tài sản của anh ta” và

“lẽ phải của anh ta cho phép anh ta sống phù hợp với những lợi ích riêng củamình” Do đó, con người “chiếm giữ” những vật chất đó và đã hình thành nênquyền sở hữu cá nhân

Theo Locke, quá trình hình thành nên sở hữu tư nhân là nhờ thông qualao động Nếu không có lao động của con người gắn kết vào tài sản thì nhữngtài sản đó sẽ mãi mãi thuộc quyền sở hữu chung của toàn thể nhân loại Lốccơcho rằng con người có quyền sở hữu đối với lao động của chính bản thân họ

và không ai có bất kỳ quyền gì đối với sở hữu này ngoài chính anh ta vì “lao

động của cơ thể anh ta, sản phẩm của đôi tay anh ta – hoàn toàn có thể nói –

đích thị là của anh ta” [40, tr 63] Từ đó, ông cho rằng, con người có quyền sởhữu đối với chính những sản phẩm do lao động của mình làm ra

Con người có được quyền tư hữu, quyền chiếm giữ và sử dụng của cải

do chính lao động của con người tạo ra, quyền sở hữu với những thành quảlao động của chính mình, đó là phần tài sản mà mỗi người có được thông quaquá trình mà con người dùng sức lực, trí tuệ của mình “khảm” vào những sảnphẩm đó Tuy nhiên, theo Lốccơ, dù “thượng đế đã hào phóng cho chúng tamọi thứ”, nhưng không phải vì thế mà chúng ta có được quyền sở hữu ở mức

vô hạn độ Mọi người đều có quyền sở hữu cho riêng mình nhưng quyền sởhữu đó cũng phải nằm trong giới hạn cho phép của luật tự nhiên, con ngườichiếm giữ vật chất nhưng phải trong giới hạn “để hưởng thụ chúng” Tất cảnhững gì anh ta chiếm giữ phải phục vụ cho nhu cầu sử dụng của anh ta, ởmức mà anh ta có thể sử dụng hết nó, chứ không phải chiếm giữ nó rồi không

sử dụng đến để nó bị hư thối, bị tiêu hủy Và “bất cứ thứ gì vượt quá điều này

là cái lớn hơn phần của anh ta, và thuộc về những người khác” [40, tr 67] Sự

dư thừa của người này và ở nơi này sẽ là sự thiếu thốn của người kia và ở nơikhác, tự nhiên không cho phép sự bất bình đẳng như vậy

Những luận giải của Locke về giới hạn của quyền sở hữu cá nhân thểhiện tinh thần nhân văn sâu sắc Ông ủng hộ quyền sở hữu tư nhân, nhưngkhông phải là vô độ, không thể vì lợi ích cá nhân của mình mà có thể lãng phí

của cải vật chất trong khi những người khác còn đang thiếu thốn, không thể

để người này xâm phạm đến quyền sống còn của người khác

Để đảm bảo quyền của mình trong hòa bình, con người cần thiết phải rời

bỏ trạng thái tự nhiên cùng nhau bước vào trạng thái xã hội công dân, thiết lậpnên nhà nước “Mục đích của chính quyền dân sự chân chính là bảo toàn –tối

đa có thể được – quyền sống, quyền tự do, sức khỏe và sở hữu của thần dân,

là truy tố và trừng phạt những người xâm phạm vào quyền của người khác”[40, tr 17] Khi nhân dân thực hiện chuyển giao quyền tự nhiên của mình chonhà nước thì họ đã đem lại một cái không sẵn có trong trạng thái tự nhiên đó

là một chính quyền, một quan tòa vô tư để xác định tính chất phạm tội và quyđịnh cho người phạm tội một hình phạt tương xứng Và nếu chính quyền đó làmột chính quyền không chân chính thì những quyền tự nhiên của nhân dân sẽkhông được đảm bảo, thậm chí chính quyền này sẽ còn đòi hỏi có quyền xâmphạm đến các quyền tự nhiên của thần dân, dẫn đến một chính quyền chuyênchế và bạo chính

Bước sang trạng thái dân sự, nhằm mục đích đảm bảo cho cuộc sống,cho tự do và tài sản của con người, quyền con người mang một màu sắc mới

Tự do của con người trong điều kiện tồn tại của hệ thống cầm quyền thể hiện

ở chỗ, sống phải phù hợp với pháp luật Ông chỉ ra: “Cách duy nhất mà theo

đó một người tước bỏ của chính mình quyền tự do tự nhiên và gắn với nhữngràng buộc của xã hội dân sự là bằng sự đồng thuận với những người khác đểcùng liên kết và hợp nhất trong một cộng đồng vì cuộc sống tiện lợi, an toàn

và thanh bình giữa họ với nhau trong sự thụ hưởng một cách bảo đảm đối với

sở hữu của họ và một sự an ninh lớn hơn [trước đây trong trạng thái tự nhiên]

để chống lại bất cứ thứ gì không thuộc về điều đó” [40, tr 137] Đó chính làmục tiêu cao nhất và bất biến của mọi chính quyền chân chính Mục đíchhướng tới của việc thiết lập chính quyền không là gì khác ngoài việc bảo đảmcho mọi người dân quyền sống, quyền tự do và quyền sở hữu

Từ việc phân tích quyền tự nhiên của con người trong trạng thái tự nhiên

và xã hội, Lốccơ còn chỉ ra các hình thức của cộng đồng quốc gia, khởi thảo

một cách chính thức học thuyết phân quyền với mục đích tìm ra con đườngnhằm đảm bảo quyền con người Lốccơ đưa ra lý thuyết phân chia quyền lực:Quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền liên bang Sự phân chia quyềnlực nhằm kiểm tra, kiểm soát lẫn nhau giữa các cơ quan quyền lực nhà nước

và để hạn chế tối đa sự tiếm quyền của các cơ quan đó Và quan niệm củaLốccơ về sự giải thể của chính quyền cũng thể hiện sự tiến bộ của ông so vớiHốpxơ Ông thừa nhận khả năng đảo chính quốc gia, nếu chính quyền viphạm quyền tự nhiên của con người, mọi người có quyền thỏa thuận lại đểthiết lập một chính quyền mới, “quyền lực đó quay về với xã hội và nhân dân

có quyền hành động với tư cách quyền lực tối cao và tự mình tiếp tục côngviệc lập pháp, hoặc dựng lên một hình thức chính quyền mới hoặc vẫn theohình thức cũ đó nhưng được đặt vào tay những con người mới theo những gì

họ cho là tốt đẹp” [40, tr 313 – 314]

Những tư tưởng của Lốccơ về quyền con người, về cách thức xây dựngnhà nước, thiết lập bộ máy chính quyền nhằm thực thi, đảm bảo quyền conngười của ông đã được các nhà triết học Khai sáng Pháp kế thừa

1.2.2 Quan niệm của các nhà khai sáng Pháp thế kỉ XVIII về quyền con người

Với tư cách là vũ khí lý luận của giai cấp tư sản trong thời kỳ bình minhđầy tính cách mạng, các nhà Khai sáng Pháp thông qua ngòi bút của mình,thực hiện nhiệm vụ thu hút và tập hợp đông đảo mọi tầng lớp tiến bộ trong xãhội, hướng họ vào cuộc đấu tranh, xóa bỏ sự tồn tại của chế độ phong kiến lỗithời, lạc hậu Vì vậy, trong các tác phẩm của các nhà Khai sáng, vấn đề tiến

bộ xã hội, đặc biệt về quyền con người luôn giữ vị trí trung tâm

a G Rútxô (1712 – 1778)

Khi nghiên cứu, xem xét tư tưởng của G Rútxô về quyền con người,chúng ta có thể khẳng định những tư tưởng này không được trình bày mộtcách hệ thống và trực tiếp trong các trước tác của ông Rútxô luận giải vấn đềnày thông qua việc đề cập, xem xét những vấn đề liên quan khác Kết quả củaquá trình nghiên cứu về con người và sự phát triển của xã hội là tiền đề để

Rútxô xác lập hệ thống lý luận của mình về quyền con người Đó là nhữngquan niệm sâu sắc về các quyền cơ bản của con người như: quyền sống,quyền tự do và bình đẳng, quyền tư hữu…

Trong số các quyền tự nhiên của con người thì quyền sống được xem làquyền cao quý, thiêng liêng nhất, là cơ sở cho mọi quyền khác của con người.Điều đầu tiên, Rútxô đề cập đến trong quyền sống của con người chính là việc

tự bảo tồn sinh mạng Ông viết: “Luật đầu tiên của tự do là mỗi người phảiđược chăm lo sự tồn tại của mình Những điều quan tâm đầu tiên là quan tâmđến bản thân” [70, tr 53] Đây là điều hết sức quan trọng mà con người cầnquan tâm, sự bảo toàn sinh mạng trở thành “bổn phận” đối với mỗi người Đốivới sinh mạng của chính mình, con người không chỉ có quyền mà còn cónghĩa vụ phải bảo tồn đảm bảo quyền thiêng liêng ấy

Theo Rútxô, quyền sống không chỉ là thiêng liêng mà nó còn là tốithượng, vượt lên trên tất cả các quyền khác Con người có thể từ bỏ nhữngquyền khác để đánh đổi lấy quyền sống của mình Quyền sống không chỉ lànhu cầu về khẳng định sự hiện hữu, hiện tồn của con người như một thực thể

tự nhiên sống động mà còn là nhu cầu về những điều kiện cần thiết để duy trì

và phát triển trạng thái hiện tồn của con người Nếu như con người khôngđảm bảo được quyền sống của chính mình thì những quyền khác cũng trở nên

vô nghĩa

Đối với nhà triết học Khai sáng, con người sống không chỉ đơn giản là

sự hiện hữu của một thể xác, một cơ thể Con người sống còn là để khẳngđịnh chính bản thân mình, thể hiện mình với tư cách là một nhân tính tự do,một sinh vật có tính loài Hơn ai hết, Rútxô hiểu sống trong cuộc đời khôngchỉ là hiện hữu, là có mặt, mà sống là khẳng định, là để lại ý nghĩa và ghi dấutrong cuộc đời Ông đòi hỏi ở con người một thái độ đúng đắn với sự sốngcủa mình, phải tự tìm cho mình một cuộc sống, một cách sống ý nghĩa trên cảphương diện thể xác lẫn tinh thần Với ông: “Sống không phải là hít thở, đó làhành động; đó là sử dụng các khí quan của chúng ta; sử dụng các giác quan;các năng lực; mọi bộ phận của bản thân chúng ta, chúng cho ta cảm giác về sự

tồn tại của mình Con người đã sống nhiều nhất không phải là người đã đếmđược nhiều năm nhất, mà là người đã cảm nhận cuộc đời được nhiều nhất Có

kẻ sống đến trăm tuổi mà đã chết từ khi ra đời Giá như người đó xuống mồ ởtuổi thanh xuân lại hơn nếu như người đó sống ít ra là cho tới lúc ấy” [71, tr39] Quyền sống mà các nhà triết học nói đến là một cuộc sống xứng đáng vớicon người

Một khía cạnh đặc sắc khác trong quan niệm về quyền sống của Rútxô

đó chính là sự gắn liền lao động với quyền sống Để bảo toàn sự tồn tại củamình, con người cần phải được đảm bảo những nhu cầu vật chất thiết yếu Đểđáp ứng những nhu cầu đó, con người cần phải lao động; lao động là mộtnghĩa vụ cần thiết với con người xã hội “Giàu hay nghèo, quyền thế hay yếuđuối, bất kỳ công dân nào ăn không, ngồi rồi đều là một kẻ gian manh” [71, tr258] Và chính nhờ lao động mà con người cảm nhận được ý nghĩa cuộc sốngcủa mình Lao động làm cho con người trở thành người lương thiện, sống tự

do Trong tư tưởng của ông, ta thấy được manh nha của tư tưởng về lao độngvới tư cách là hoạt động thuộc bản chất con người, người ta lao động khôngchỉ vì sự sinh tồn của mình mà vì lao động nâng ta lên địa vị con người

Sau khi bàn về quyền sống, Rútxô cũng khẳng định quyền tự nhiên củacon người là tự do, đó cũng là phẩm hạnh của con người, tự do thuộc về bảnchất con người Theo Rútxô, tự do chính là quyền tự nhiên mà tạo hóa đã bantặng cho con người, ngay từ khi con người mới sinh ra Bởi thế “từ bỏ tự docủa mình là từ bỏ phẩm hạnh con người, từ bỏ quyền làm người và cả nghĩa

vụ làm người” [70, tr 59] Từ sự phát triển của lịch sử xã hội, Rútxô đưa ranhận xét “người ta sinh ra tự do, nhưng rồi đâu đâu con người cũng phải sốngtrong xiềng xích” [70, tr 52] Do vậy, khi con người không có tự do thì họ cầnphải giành lại tự do mà họ vốn có quyền được hưởng và không ai được tướcđoạt tự do của họ

Ở trạng thái tự nhiên, tự do có nghĩa là con người được sống và làm theonhững sở thích và dục vọng của mình Con người có thể tự mình làm những

gì mình muốn mà không bị cản trở bởi bất kỳ đạo luật nào Tuy nhiên, do có

năng lực tự hoàn thiện, con người đã tự đưa mình cao hơn tất cả mọi sinh vậtkhác, ra khỏi trạng thái nguyên thủy của mình để trở thành con người thôngminh Bước ngoặt này đi liền với sự xuất hiện của chế độ tư hữu Chính chế

độ tư hữu đã khiến con người đánh mất đi sự tự do tự nhiên của mình Để conngười tìm lại tự do đã mất, Rútxô chỉ ra cách duy nhất là con người phải liênkết với nhau qua một “khế ước xã hội” hay còn gọi là “công ước xã hội”nhằm tạo nên sức mạnh tập thể Rútxô cho rằng, với khế ước xã hội, conngười mất đi cái tự do tự nhiên, nhưng mặt khác con người thu lại quyền tự

do dân sự và quyền sở hữu những cái mà anh ta có Đó trước hết là quyền tự

do về chính trị, là sự an ninh, an toàn của công dân, không thể bị xâm phạmbởi nhà nước hay bất kỳ cá nhân nào Nhà nước sẽ có nghĩa vụ bảo vệ sự anninh của mỗi công dân, hay nói cách khác là tự do của mỗi cá nhân được đảmbảo bởi sức mạnh của tập thể Nếu tập thể không đảm bảo được quyền tự dodân sự, thì con người sẽ từ bỏ công ước để giữ lại quyền tự do thiên nhiên vốn

có Có thể nói, tư tưởng này của Rútxô, đã ít nhiều chịu ảnh hưởng từ tưtưởng của Lốccơ về sự giải thể của chính quyền

Rútxô đặt quyền tự do và bình đẳng ngang nhau trong hệ thống quyềncon người Quyền tự do gắn liền với quyền bình đẳng của con người: “Thủlĩnh cũng như dân chúng đều sinh ra bình đẳng, tự do” [70, tr 53 – 54] Cũnggiống như tự do, bình đẳng là một quyền thiêng liêng và bẩm sinh của conngười Nó là tặng phẩm của tự nhiên ban tặng cho con người Vì thế, nókhông thể bị tước bỏ bởi bất cứ thứ gì, bất cứ thứ quyền lực nào Rútxô khẳngđịnh, trong trạng thái tự nhiên, con người có sự bất bình đẳng về tuổi tác vàsức khỏe, còn lại họ hoàn toàn ngang nhau, chưa có sự phân biệt địa vị, đẳngcấp Theo quan điểm của ông, con người, xét về bản chất chẳng phải là vuachúa, chẳng phải là vĩ nhân, chẳng phải phú hào, mọi người đều sinh ra trầntrụi và nghèo khó Do đó, con người, ai cũng có quyền ngang nhau về mọiphương diện, không ai được phép bắt người khác làm nô lệ cho mình Ngượclại, cũng không ai phải tự bán mình để làm nô lệ cho người khác vì sự tồn tạicủa mình Mọi người đều có thể lâm vào tình trạng cơ cực của cuộc đời, chịu

đựng những nỗi buồn lo, các tai ương, các nỗi đau đớn và rốt cuộc ai cũngphải chết Đó là thực trạng của con người; đó là cái mà không có ai đượcmiễn trừ Vì thế, tất cả mọi người hiển nhiên đều có quyền bình đẳng ngangnhau

Nhưng khi tư hữu xuất hiện, sự bình đẳng biến mất, bản chất tự do củacon người bị tha hóa trở thành các tồn tại khác của mình và bị phân thành cácmặt “thống trị” và “phục tùng” Bất công xã hội chỉ hình thành cùng với chế

độ tư hữu, sự xuất hiện kẻ giàu, người nghèo Khi công cụ lao động ngàycàng hoàn thiện, một mặt đưa con người thoát khỏi thế giới loài vật, mặt khác,làm xuất hiện chế độ tư hữu, dẫn đến sự tha hóa của “bình đẳng” thành bấtbình đẳng Ông thấy một thực tế trong trạng thái dân sự có một sự bình đẳng

về pháp lý “hư ảo và vô hiệu”, vì chính các phương tiện được dùng để duy trì

sự bình đẳng ấy lại được dùng để hủy hoại sự bình đẳng ấy và vì “công quyềnlại giúp thêm cho kẻ mạnh hơn để áp bức kẻ yếu làm phá vỡ thế cân bằng mà

tự nhiên đã lập nên giữa các con người ấy” [71, tr 319] Vì vậy, để thiết lập lại

sự bình đẳng trong trạng thái tự nhiên, con người đã thông qua khế ước xãhội Khế ước đó bảo đảm các quyền lợi của xã hội, của mỗi thành viên như sự

tự do, bình đẳng, quyền tư hữu… Mọi người đều phải cam kết thực hiệnnhững điều kiện như nhau và hưởng quyền ngang nhau, mọi công dân đềubình đẳng

Như vậy, sự bình đẳng mới này, không phải là bình đẳng ban đầu, đượchình thành tự phát trong “trạng thái tự nhiên”, mà là bình đẳng chính trị caohơn Mọi chế độ tốt đẹp bao giờ cũng phải hướng tới những mục tiêu chung,cao cả, đặt con người vào vị trí trung tâm Rútxô viết: “nếu tìm xem điều tốtnhất cho tất cả mọi người và đỉnh cao nhất của các hệ thống lập pháp là cái gì,

ta sẽ thấy điều đó quy gọn vào hai mục tiêu: Tự do và Bình đẳng” [70, tr 115].Ông giải thích, phải là Tự do, vì cá nhân bị mất tự do bao nhiêu thì cơ thểquốc gia giảm sút sức lực bấy nhiêu; phải là Bình đẳng, vì không có bìnhđẳng thì không thể nào có tự do được

Rútxô cho rằng, nhà nước phong kiến lúc bấy giờ là thể hiện cao nhấtcủa mọi bất công và tha hóa trong xã hội Không dừng lại ở đó, nhà triết họccòn truy tìm nguyên nhân của hiện tượng quyền con người bị xâm phạm, từ

đó, ông đưa ra tư tưởng về cơ chế đảm bảo quyền cho con người Theo ông,chính sự phát triển những mặt trái của chế độ tư hữu đã dẫn đến bất bình đẳngtrong xã hội Do vậy, cần xây dựng một nhà nước lý tưởng dựa trên khế ước

xã hội và một nền giáo dục nhân bản mới có thể đảm bảo quyền cho conngười

Đối với ông, trong ba loại chính thể dân chủ, quý tộc và quân chủ thìchính thể dân chủ là chính thể tôn trọng tự do của con người nhiều nhất, đó làchính thể mà người dân có thể tham gia nhiều nhất vào các hoạt động điềuhành của Nhà nước, đặc biệt trên lĩnh vực lập pháp Hơn nữa, hình thức dânchủ có thể bao quát được toàn dân, hẹp nhất cũng bao quát được một nửa dân

số Và hơn hết, chính thể tối ưu, lý tưởng ấy phải hoạt động trên nguyên tắcphân quyền Tuy nhiên, khác với các triết gia trước đây, Rútxô không phânchia quyền lực nhà nước thành ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp nhưnhững bộ phận cô lập, tách rời nhau, mà ngược lại, chúng thường xuyên có sựgiám sát và chi phối lẫn nhau Những bộ phận quyền hành được chia tách ranhư vậy, đều phụ thuộc vào quyền lực tối cao Mỗi bộ phận đều chỉ nhằmthực hiện ý chí tối cao - chủ quyền nhân dân - quyền lập pháp Ông không baogiờ cho phép quyền lực tách rời nhân dân, và không thừa nhận hình thức dânchủ đại diện

Rútxô đã đấu tranh không khoan nhượng với những đặc quyền, đặc lợi

để bảo vệ quyền bình đẳng cho con người; thể hiện một khát khao, ước muốnphá bỏ những bất công ngang trái đang hiện hữu, đang chà đạp lên những giátrị con người trong xã hội Pháp lúc bấy giờ Chính điều này đã có tác dụng vàđóng góp rất lớn đối với những tư tưởng của Mác và Ăngghen sau này Nó cóảnh hưởng không những đối với chính thời đại mà Rútxô đang sống mà cònlan tỏa sức ảnh hưởng của mình đến thời đại của chúng ta hiện nay Nhữngquan niệm này đã có một vị trí thích đáng trong lịch sử tư tưởng nhân quyền

Và tư tưởng của ông còn được cụ thể hóa trong cuộc cách mạng tư sản Pháp

1789

b Ch L Môngtexkiơ (1689 – 1755)

Trên cơ sở những suy tư triết học mà các vị tiền bối đã để lại,Môngtexkiơ cũng đóng góp thêm vào thuyết pháp quyền tự nhiên những quanđiểm mới Tác phẩm thể hiện rõ nhất những đóng góp này là tác phẩm “Tinhthần pháp luật” – một công trình tâm huyết của cả đời người Thông qua việctìm hiểu tinh thần của luật pháp cũng như xem xét mối quan hệ của luật phápvới các yếu tố khác, Môngtexkiơ đã đưa ra những kiến giải về quyền conngười

Ông đã phát triển thuyết tam quyền phân lập trở thành một học thuyếtđộc lập Tiếp thu và phát triển tư tưởng về thể chế chính trị tự do, chốngchuyên chế, Môngtexkiơ đã xây dựng học thuyết phân quyền với mục đíchtạo dựng những thể chế chính trị đảm bảo tự do cho các công dân Một trongnhững tư tưởng chính trị quan trọng nhất của ông là tư tưởng tự do công dângắn liền với việc tuân thủ pháp luật Nếu trong trạng thái tự nhiên, con người

có thể thực hiện bất cứ điều gì khi nó đem lại lợi ích cho bản thân mà không

bị ràng buộc bởi cái gì, mỗi cá nhân chỉ làm những gì mà họ cho là có ích với

họ mà không cần để tâm đến người khác, thì trong trạng thái xã hội, mọiquyền của con người đều do luật qui định

Ông đã chỉ ra quyền con người trong hai trạng thái: tự nhiên và xã hộidân sự Trong trạng thái tự nhiên: “con người như một thực thể vật lý, cũng bịcác quy luật bất biến cai trị, giống như mọi vật thể khác” [65, tr 41] Đó làbốn quy luật: hòa bình, con người phải tự tìm cách nuôi sống mình, tình yêunam nữ và nguyện vọng được sống thành xã hội Bước sang xã hội dân sự

“khi con người được tổ chức thành xã hội họ mất cảm giác yếu đuối nhưngcảm giác bình đẳng trước đây cũng mất” [65, tr 44] Vì vậy, để đảm bảonhững quyền vốn có của mình, cá nhân con người và các dân tộc phải thamgia vào công pháp quốc tế hay Khế ước xã hội Môngtexkiơ chỉ ra thực chấtcủa công pháp này như sau: “Công pháp quốc tế quy định quan hệ giữa các

dân tộc dựa trên nguyên tắc mỗi dân tộc trong hòa bình phải làm điều tốt nhất,trong chiến tranh phải cố hết sức làm ít điều xấu nhất cho lợi ích của loàingười” [65, tr 44]

Ông định nghĩa tự do trên cơ sở mối quan hệ với pháp luật: “Tự do làquyền được làm tất cả những điều mà luật cho phép” [65, tr 99] Như vậy, tự

do mà ông đang muốn nhắc đến và tìm cách đấu tranh để đạt được nó, chính

là tự do chính trị Tự do chính trị của công dân là quyền mà người ta có thểlàm mọi cái mà pháp luật cho phép Pháp luật là thước đo của tự do Khôngdừng lại ở đó, tự do theo ông, còn là tự do tư tưởng, tự do phát biểu ý kiếnqua lời nói, chữ viết, lựa chọn tôn giáo

Quan niệm về tự do, bình đẳng của Môngtexkiơ gắn liền với quan niệm

về nhà nước, về chính thể Bình đẳng, tự do như thế nào sẽ nói lên chế độchính trị như thế đó Ông cũng khẳng định bình đẳng chân chính không phải

là làm cho mọi người đều chỉ huy hay không ai bị chỉ huy cả mà là chỉ huynhững người bình đẳng với mình và phục tùng con người bình đẳng với mình.Bất kể là ai, con người đều bình đẳng với nhau, bởi trong trạng thái tự nhiên,mọi người sinh ra bình đẳng Nhưng khi con người hợp thành xã hội thì họmất bình đẳng và họ chỉ trở lại bình đẳng nhờ có luật pháp; vì khi đó, mọingười đều bình đẳng với tư cách là công dân Con đường đạt tới tự do, bìnhđẳng là phải thông qua sự phân chia quyền lực nhà nước thành quyền lậppháp, hành pháp và tư pháp

Vượt xa các bậc tiền bối, Môngtexkiơ nêu lên tư tưởng “bình đẳng tuyệtđối” và “bình đẳng tương đối” trong lĩnh vực kinh tế và coi đó là một thực tế

có thể thiết lập được Theo ông, để làm được điều đó, trong điều kiện kinh tế

-xã hội và luật pháp cho phép, nhà nước cần điều tiết thu nhập -xã hội, điều hòamức độ bất bình đẳng kinh tế bằng cách “cần đặt gánh nặng thuế má lên vaingười giàu và có những chính sách nâng đỡ người nghèo” Ông xây dựngnguyên tắc không thể trao cho mọi người những công việc như nhau nhưngphải coi mọi người là ngang nhau khi trao công việc Tuy nhiên, sự bình đẳng

về kinh tế ấy chưa được Môngtexkiơ lý giải cặn kẽ Hơn nữa, con đường khắc