NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM tội TRÊN địa bàn HUYỆN củ CHI, THÀNH PHỐ hồ CHÍ MINH

Tuy nhiên, bên cạnh đó, tình hình an ninh trật tự, an toàn xã hội của địa phương cũng cho thấy những tác động tiêu cực do quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa nhanh chóng mang lại mà rõ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

ĐẶNG THANH VŨ

NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN CỦ CHI, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ TỘI PHẠM HỌC VÀ PHÒNG NGỪA TỘI PHẠM

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu thống kê, kết quả đề cập trong Luận văn này là trung thực, chính xác và có nguồn gốc trích dẫn rõ ràng

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

ĐẶNG THANH VŨ

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1 LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI 6

1.1 Khái niệm nhân thân người phạm tội và ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội 6 1.2 Các đặc điểm nhân thân của người phạm tội 11 1.3 Các yếu tố tác động đến việc hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực ở người phạm tội 19

Chương 2 THỰC TRẠNG NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN CỦ CHI, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 27

2.1 Khái quát đặc điểm kinh tế, xã hội và tình hình tội phạm trên địa bàn huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn năm 2014 - năm 2018 27 2.2 Đặc điểm nhân thân người phạm tội trên địa bàn huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn năm 2014-2018 32 2.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực ở người phạm tội trên địa bàn huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh 44

Chương 3 DỰ BÁO VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN CỦ CHI, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TỪ GÓC ĐỘ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI 63

3.1 Dự báo về tình hình tội phạm, đặc điểm nhân thân người phạm tội và một số yếu

tố ảnh hưởng đến việc hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực của người phạm tội trên địa bàn huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh 63 3.2 Các giải pháp tăng cường phòng ngừa tình hình tội phạm từ góc độ nhân thân người phạm tội 69

KẾT LUẬN 80 TÀI LIỆU THAM KHẢO 81 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1 Diễn biến tình hình tội phạm rõ trên địa bàn huyện Củ Chi, TP.HCM (Giai

đoạn từ năm 2014 đến năm 2018);

(Giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2018);

Bảng 2.3 Thống kê tội phạm trên địa bàn huyện Củ Chi đã bị xét xử (Giai đoạn từ

năm 2014 đến năm 2018);

Bảng 2.4 Cơ cấu tình hình tội phạm trên địa bàn huyện Củ Chi xét theo tiêu chí loại

tội phạm (Giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2018);

Bảng 2.5 Cơ cấu tình hình tội phạm trên địa bàn huyện Củ Chi xét theo tiêu chí địa

bàn nơi xảy ra tội phạm (Giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2018);

Biểu 2.1 Cơ cấu tình hình tội phạm trên địa bàn huyện Củ Chi xét theo tiêu chí giới

tính của người phạm tội (Giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2018);

Biểu 2.2 Cơ cấu tình hình tội phạm trên địa bàn huyện Củ Chi xét theo tiêu chí độ

tuổi của người phạm tội (Giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2018);

Biểu 2.3 Cơ cấu tình hình tội phạm trên địa bàn huyện Củ Chi theo tiêu chí giới tính

của người phạm tội (Giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2018);

Biểu 2.4 Cơ cấu tình hình tội phạm trên địa bàn huyện Củ Chi theo tiêu chí nghề

nghiệp của người phạm tội (Giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2018);

Biểu 2.5 Cơ cấu tình hình tội phạm trên địa bàn huyện Củ Chi theo tiêu chí đặc điểm

tiền án, tiền sự của người phạm tội (Giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2018) Bảng 2.6 Thống kê về đặc điểm giới tính của người phạm tội trên địa bàn huyện Củ

Chi (Từ năm 2014 đến năm 2018);

Bảng 2.7 Thống kê về độ tuổi của người phạm tội trên địa bàn huyện Củ Chi (Từ

năm 2014 đến năm 2018);

Bảng 2.8 Thống kê về trình độ học vấn của người phạm tội trên địa bàn huyện Củ

Chi (Từ năm 2014 đến năm 2018);

Bảng 2.2 Cơ số tội phạm rõ trên địa bàn huyện Củ Chi

Bảng 2.9 Thống kê về đặc điểm nghề nghiệp của người phạm tội trên địa bàn huyện

Củ Chi (Từ năm 2014 đến năm 2018);

Bảng 2.10 Thống kê về đặc điểm hoàn cảnh gia đình của người phạm tội trên địa bàn

huyện Củ Chi (Từ năm 2014 đến năm 2018);

Bảng 2.11 Thống kê về đặc điểm nơi cư trú của người phạm tội trên địa bàn huyện

Củ Chi (Từ năm 2014 đến năm 2018);

Bảng 2.12 Thống kê về đặc điểm về sở thích, thói quen của người phạm tội trên địa

bàn huyện Củ Chi (Từ năm 2014 đến năm 2018);

Bảng 2.13 Thống kê về đặc điểm động cơ của người phạm tội trên địa bàn huyện Củ

Chi (Từ năm 2014 đến năm 2018);

Bảng 2.14 Thống kê về đặc điểm tiền án, tiền sự của người phạm tội trên địa bàn

huyện Củ Chi (Từ năm 2014 đến năm 2018)

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Nhân thân NPT là một nội dung nghiên cứu quan trọng của khoa học Tội phạm học Theo đó, nhân thân NPT là yếu tố quan trọng trong cơ chế hành vi phạm tội và

có liên quan trực tiếp đến nguyên nhân, điều kiện của THTP, bởi “… không thể nhận thức, hiểu biết được các nguyên nhân và điều kiện đó nếu thiếu việc cân nhắc nhân thân người phạm tội” [44, tr 127] Chính vì thế, trong quá trình tiến hành các hoạt

động phòng ngừa THTP ở một địa bàn cụ thể thì không thể không nghiên cứu đến nhân thân NPT

Nằm ở phía Tây Bắc của Thành phố Hồ Chí Minh, Củ Chi là huyện ngoại

chính cấp xã và 01 thị trấn, vị trí tiếp giáp với huyện Hóc Môn (TP.HCM) và nhiều tỉnh khác như Tây Ninh, Bình Dương, Long An Trong những năm qua, cùng với việc đầu tư cơ sở hạ tầng và thực hiện chuyển đổi cơ cấu kinh tế với nhiều khu công nghiệp lớn đã mọc lên trên địa bàn, Củ Chi đã vươn lên từ một huyện nghèo trở thành địa phương có mức tăng trưởng kinh tế khá ấn tượng, trên 14%/năm; đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân trên địa bàn ngày càng được nâng cao [16] Tuy nhiên, bên cạnh đó, tình hình an ninh trật tự, an toàn xã hội của địa phương cũng cho thấy những tác động tiêu cực do quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa nhanh chóng mang lại mà

rõ nét nhất là diễn biến phức tạp của THTP trên địa bàn với tổng số 1095 vụ và 1682 NPT bị đưa đưa ra xét xử [Xem bảng phụ lục 2.1], nghĩa là trung bình hàng năm có hơn 336 người thực hiện tội phạm trên địa bàn huyện Củ Chi với những đặc điểm khác nhau về xã hội - nhân khẩu, đạo đức – tâm lý và pháp lý hình sự khác nhau, dẫn đến việc thực hiện hành vi phạm tội Việc nhận thức một cách đầy đủ và đúng đắn về nhân thân của NPT trên địa bàn huyện Củ Chi là đòi hỏi tất yếu nhằm hoạch định kế hoạch và triển khai các biện pháp phòng ngừa THTP một cách hiệu quả hơn

Từ những lẽ trên, học viên cho rằng việc nghiên cứu đề tài “Nhân thân người phạm tội trên địa bàn huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh” là rất cần thiết cả về

mặt lý luận và thực tiễn, góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa THTP trên địa bàn huyện Củ Chi trong thời gian tới, đáp ứng được những đòi hỏi của cuộc đấu tranh

phòng, chống tội phạm ở địa phương này và trên toàn quốc

2 Tình hình nghiên cứu

Nhân thân NPT là vấn đề được quan tâm nghiên cứu ở các khía cạnh, góc độ

khác nhau trong nhiều công trình khoa học, điển hình như:

- “Tội phạm học, Luật Hình sự, Luật Tố tụng Hình sự Việt Nam” Nxb Chính

trị quốc gia, 1994;

- “Tội phạm học Việt Nam - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của Viện Nhà

nước và Pháp luật, Nxb CAND, năm 2000;

- “Một số vấn đề lý luận về tình hình tội phạm ở Việt Nam” của TS Phạm Văn

Tỉnh, Nxb.CAND, 2007;

- Một số vấn đề tội phạm học Việt Nam (2013), Học viện Cảnh sát nhân dân;

- “Nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe cho người khác trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh”, Luận văn thạc sĩ của Nguyễn

Xuân Bá, Học viện khoa học xã hội (2017)

- “Nhân thân người phạm các tội xâm phạm tình dục trẻ em trên địa bàn tỉnh Đồng Nai”, Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Ngọc Thắm, Học viện khoa học xã hội

(2016)

Ngoài những công trình kể trên, còn có khá nhiều bài viết về nhân thân NPT được đăng tải, công bố trên các tạp chí khoa học, hội thảo khoa học về Luật học, Tội phạm học Tuy nhiên, hiện chưa có công trình nào nghiên cứu về nhân thân NPT trên địa bàn huyện Củ Chi Chính vì thế, việc nghiên cứu đề tài này không bị trùng lắp với bất kỳ công trình khoa học nào đã được công bố trước đây

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu, làm sáng tỏ những vấn đề lý

luận về nhân thân NPT và thực trạng nhân thân NPT trên địa bàn huyện Củ Chi, TP.HCM để tìm ra được những giải pháp, kiến nghị hiệu quả góp phần nâng cao hiệu

quả phòng ngừa THTP trên địa bàn này từ góc độ nhân thân NPT

- Nhiệm vụ nghiên cứu: Để đạt được các mục đích trên, Luận văn giải quyết

các nhiệm vụ cụ thể sau:

Một là, nhiệm vụ nghiên cứu về lý luận, bao gồm những hoạt động cụ thể như:

Tìm, thu thập và nghiên cứu tài liệu về tội phạm học và những tài liệu khác liên quan đến đề tài làm để thống nhất nhận thức, làm cơ sở cho việc nghiên cứu về thực trạng

Hai là, nhiệm vụ nghiên cứu về thực tiễn, bao gồm những hoạt động cụ thể

như: Tìm kiếm, thu thập, xử lý, phân tích, so sánh số liệu thống kê hình sự, các tài liệu, bản án, thông tin về các vụ án hình sự trong phạm vi nghiên cứu; Xử lý, phân tích, so sánh các số liệu, thông tin theo các tiêu thức tội phạm học để làm rõ các đặc điểm nhân thân NPT trên phạm vi không gian và thời gian nghiên cứu

Ba là, dự báo xu hướng của THTP trên địa bàn nghiên cứu, tập trung vào xu

hướng của những yếu tố tác động đến sự hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực của con người

Bốn là, đề xuất một số giải pháp, kiến nghị góp phần nâng cao hiệu quả phòng

ngừa THTP trên địa bàn nghiên cứu từ góc độ nhân thân NPT

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của Luận văn là nhân thân

NPT trên địa bàn huyện Củ Chi, TP.HCM

- Phạm vi nghiên cứu:

+ Về mặt nội dung, đề tài nghiên cứu dưới góc độ tội phạm học, thuộc chuyên

ngành Tội phạm học và phòng ngừa tội phạm;

+ Về thời gian, đề tài sử dụng chất liệu nghiên cứu trong vòng 05 năm, từ năm

2014 đến năm 2018;

+ Về không gian, đề tài luận văn được thực hiện trong phạm vi huyện Củ Chi,

TP HCM

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận: Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận là

quan điểm duy vật biện chứng của triết học Mác – Lê nin; quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về đấu tranh phòng, chống tội phạm; các tri thức khoa học của Tội phạm

+ Phương pháp thống kê được sử dụng trong thống kê số liệu của Luận văn

nhằm khái quát THTP và nhân thân NPT trong phạm vi nghiên cứu;

- Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp được sử dụng trong Chương 2 của Luận văn để phân tích, so sánh, tổng hợp tìm các quy luật, các hạn chế, khó khăn đưa ra các dự báo để làm cơ sở đề xuất các giải pháp phòng ngừa THTP trên

địa bàn huyện Củ Chi từ khía cạnh nhân thân NPT

- Phương pháp nghiên cứu điển hình được sử dụng trong Chương 2 của Luận văn trong việc phân tích một số vụ án xảy ra trên địa bàn nghiên cứu từ đó đưa ra những đánh giá chính xác và đề ra các giải pháp phòng ngừa THTP phù hợp từ khía

cạnh nhân thân NPT

- Phương pháp chuyên gia được sử dụng trong Chương 2, chương 3 của Luận văn để để lấy ý kiến, nhận xét và dự báo về THTP cũng như các yếu tố tác động đến

hình thành nhân thân tiêu cực của NPT trên địa bàn nghiên cứu

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm được sử dụng trong chương 2,3 của Luân văn để nghiên cứu tổng kết, đánh giá những kết quả, tài liệu thu thập được từ thực tiễn và đề xuất giải pháp phòng ngừa THTP trên địa bàn nghiên cứu từ khía cạnh

nhân thân NPT

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

- Ý nghĩa về mặt lý luận: Luận văn là công trình nghiên cứu một cách hệ thống

về nhân thân NPT trên địa bàn huyện Củ Chi từ năm 2014 đến năm 2018 Kết quả

nghiên cứu Luận văn còn góp phần bổ sung, hoàn thiện hơn nữa lý luận của tội phạm

học về nhân thân NPT

- Ý nghĩa về mặt thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể được vận

dụng vào thực tiễn công tác phòng, chống tội phạm trên địa bàn huyện Củ Chi,

TP.HCM trong thời gian tới từ góc độ nhân thân của NPT và có thể sử dụng là tài

liệu tham khảo cho các hoạt động giảng dạy, học tập, nghiên cứu

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận văn có kết cấu nội dung gồm ba chương như sau:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về nhân thân người phạm tội

Chương 2: Thực trạng nhân thân người phạm tội trên địa bàn huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh trong thời gian từ năm 2014 đến năm 2018

Chương 3: Dự báo và một số giải pháp tăng cường phòng ngừa tình hình tội phạm trên địa bàn huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh từ góc độ nhân thân người phạm tội

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI

1.1 Khái niệm nhân thân người phạm tội và ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội

1.1.1 Khái niệm nhân thân người phạm tội

Trong lý luận về tội phạm học, khi phân tích về THTP, những nguyên nhân, điều kiện của THTP và đề ra các biện pháp phòng ngừa thì không thể không nghiên cứu về chính những chủ thể đã thực hiện tội phạm ở nhiều khía cạnh khác nhau, bao gồm nhân thân của họ Tội phạm học gọi những chủ thể đó là NPT

Người phạm tội trước hết là con người cụ thể trong xã hội Về luận điểm này,

C Mác đã cho rằng: “Nhà nước cần phải thấy rằng kẻ vi phạm đó là một con người, một tế bào sống của xã hội, ở con người đó cũng có quả tim đang đập và dòng máu đang chảy… một thành viên của tập thể thực hiện các chức năng của xã hội, một người chủ gia đình mà sự tồn tại của họ là sự thiêng liêng và cuối cùng điều quan trọng nhất họ là công dân của nhà nước đó” [12, tr.93]

Là sản phẩm của tự nhiên nên trước hết, con người nói chung và NPT nói riêng mang các đặc tính tự nhiên, đặc tính sinh học Vì là một thực thể sinh học nên con người mang các đặc tính của sinh vật Những đặc tính sinh vật đó quyết định sự hình thành những hiện tượng, quá trình tâm lý của con người Mặt khác, để tồn tại được đòi hỏi con người phải có quá trình lao động sản xuất của cải vật chât để phục vụ nhu cầu sinh học của mình như ăn, uống, nghỉ ngơi, sinh hoạt Đồng thời, trong bất kỳ xã hội nào, con người không bao giờ tách rời riêng lẻ mà luôn luôn có quan hệ với nhau Mối quan hệ này không đơn thuần là mối quan hệ giữa ca nhân với cá nhân mà còn

là quan hệ giữa cá nhân với tập thể, với cộng đồng, giữa các thế hệ nối tiếp nhau trong tiến trình lịch sử xã hội Chính những mối quan hệ xã hội đa dạng đó mà toàn bộ đời sống sinh hoạt cá nhân, kinh nghiệm sống và cách thức đối nhân xử thế của mỗi người được định hình Tất cả những đặc điểm tâm, sinh lý cùng với những biểu hiện các quan hệ liên quan đến một con người, thể hiện bản chất riêng của họ, hợp thành nhân

thân của người đó

Về nhân thân NPT, vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau của các nhà khoa học, điển hình như:

- Theo GS.TS Võ Khánh Vinh thì: “Nhân thân người phạm tội là tổng thể tất

cả các dấu hiệu, đặc điểm có ý nghĩa về mặt xã hội, trong sự kết hợp với điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài ảnh hưởng đến hành vi phạm tội của người đó”[43, tr.131]

- Theo GS.TS Đỗ Ngọc Quang thì:“Nhân thân người phạm tội là tổng hợp những đặc điểm, những dấu hiệu, mối quan hệ xã hội về một con người chứa đựng phẩm chất cá nhân tiêu cực trong nhân cách dẫn đến hành vi phạm tội”

- Theo PGS.TS Kiều Đình Thụ thì:“Nhân thân người phạm tội là tổng hợp tất

cả những khía cạnh xã hội đặc trưng của người phạm tội tạo thành cá nhân, có ý nghĩa giải quyết đúng đắn vấn đề trách nhiệm hình sự”

- Theo PGS TS Phạm Văn Tỉnh thì:“Nhân thân người phạm tội là tổng hòa các yếu tố, các đặc điểm riêng biệt của người phạm tội ở một địa bàn hành chính – lãnh thổ nhất định, trong một khoảng thời gian nhất định về các mặt tâm-sinh lý-xã hội, nhân khẩu-nhân chủng học, dân tộc học và pháp lý, những cái có ý nghĩa, có giá trị thiết thực cho việc xác định nguyên nhân, điều kiện của tội phạm để có giải pháp phòng ngừa tội phạm phù hợp” [27, Tr 212- 222]

Mặc dù còn có những cách hiểu khác nhau về nhân thân NPT nhưng qua nghiên cứu, học viên nhận thấy rằng: Về cơ bản, các nhà nghiên cứu đã thống nhất chỉ ra những vấn đề cốt lõi của khái niệm nhân thân NPT đó là:

- Nhân thân NPTlà tổng hợp tất cả các yếu tố, đặc điểm đặc trưng của người phạm tội Đó là những yếu tố, đặc điểm về mặt tâm-sinh lý-xã hội, nhân khẩu-nhân chủng học, dân tộc học và pháp lý

- Những đặc điểm đó trong sự kết hợp với điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài dẫn đến hành vi phạm tội của người đó Do đó, khi tác động vào các đặc điểm đó trong mối quan hệ với sự kết hợp với các điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài sẽ ngăn chặn hành vi phạm tội, qua đó góp phần kéo giảm THTP trên thực tế

Từ những phân tích nêu trên, có thể rút ra khái niệm nhân thân người phạm

tội như sau:

Nhân thân người phạm tội là tổng hòa tất cả các dấu hiệu, đặc điểm có ý nghĩa

về mặt xã hội, trong sự kết hợp với điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài ảnh hưởng đến hành vi phạm tội của người đó, có giá trị cho việc xác định nguyên nhân, điều kiện của tội phạm để có giải pháp phòng ngừa tội phạm phù hợp

Như vậy, có thể thấy rằng, khi đề cập đến nhân thân của NPTlà nói đến tổng hòa các dấu hiệu, đặc điểm của cá nhân của con người thực hiện tội phạm Đó là những đặc điểm, dấu hiệu thể hiện bản chất của con người nói chung tham gia các mối quan hệ xã hội, đồng thời còn chứa đựng những phẩm chất tiêu cực Những phẩm chất tiêu cực này được thể hiện trong một hệ thống những đặc điểm và dấu hiệu: đạo đức, tâm lý, quan điểm, sự kích động, mục đích, động cơ, niềm tin, hy vọng, lý trí, xúc cảm… Chính những phẩm chất tiêu cực này là tiền đề cho việc thực hiện tội phạm

của người phạm tội

1.1.2 Ý nghĩa của việc nghiên cứu các đặc điểm nhân thân người phạm tội

Nhân thân NPT là vấn đề quan trọng được nhiều ngành khoa học xã hội như khoa học về luật hình sự, luật tố tụng hình sự, khoa học về điều tra tội phạm, tâm lý học tư pháp, tội phạm học Mỗi ngành khoa học đều có mục đích, nhiệm vụ và phạm

vi nghiên cứu khác nhau, cho nên khi nghiên cứu về nhân thân NPTthì mỗi ngành khoa học có mục đích, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu, hướng tiếp và ý nghĩa khác nhau Trong phạm vi Luận văn này, học viên xin đề cập đến các ý nghĩa sau:

- Nghiên cứu nhân thân NPT là nền tảng xác định nguyên nhân và điều kiện

thống gồm nhiều bộ phận cấu thành nó” [43] Theo đó, “không thể nhận thức, hiểu

biết được các nguyên nhân và điều kiện đó nếu thiếu việc cân nhắc nhân thân người phạm tội” [44, tr 127]

Khoa học Tội phạm học đã chỉ ra rằng: Nguyên nhân và điều kiện của THTP

có mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố chủ quan của NPT như: Các đặc điểm về tâm, sinh lý, thói quen, sở thích với các yếu tố thuộc môi trường bên ngoài làm phát sinh tội phạm Trong đó, những yếu tố thuộc về mặt chủ quan bao gồm những lệch lạc về nhu cầu và cách thức để thỏa mãn nhu cầu sẽ là động cơ thúc đẩy việc thực hiện tội phạm Yếu tố chủ quan khác đó là ý thức pháp luật kém, không tôn trọng pháp luật, không thừa nhận giá trị xã hội đích thực của pháp luật, từ đó dẫn đến việc thực hiện tội phạm Mặt khách quan bên ngoài được hiểu là những hoàn cảnh, tình huống thuận lợi cho việc thực hiện tội phạm, có thể là hoàn cảnh kéo dài (hoàn cảnh khó khăn của gia đình), hay một sự kiện có tính chất tạm thời, hay cử chỉ, hành vi của chính nạn nhân gây ra Các nguyên nhân và điều kiện đó trong sự tương tác qua lại lẫn nhau đã tham gia vào quá trình hình thành các đặc điểm tâm lý, đạo đức của cá nhân, quyết định động cơ và sự quyết tâm thực hiện tội phạm Chính vì vậy nghiên cứu nhân thân NPT sẽ cho thấy những điều kiện, hoàn cảnh tiêu cực từ môi trường tác động như thế nào đến sự hình thành nhân cách, đạo đức, đến quá trình động cơ hóa hành vi phạm tội đó chính là nguyên nhân, điều kiện phát sinh tội phạm

- Nghiên cứu nhân thân NPT đảm bảo tính chính xác của hoạt động định tội,

Nhân thân của NPT có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc xác định trách nhiệm hình sự của người phạm tội Nhiều đặc điểm nhân thân NPT như phạm tội lần đầu, có tiền án, tiền sự, tái phạm, tái phạm nguy hiểm, phạm tội có tính chất chuyên nghiệp, phạm tội có tính côn đồ, hung hãn, là người chưa thành niên có ảnh hưởng

đến mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội được quy định trong bộ luật hình sự Trên cơ sở phân tích, làm rõ các đặc điểm nhân thân này, cho phép xác định tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội để có thể quyết định được loại hình phạt và mức hình phạt tương xứng Đặc biệt khi áp dụng các chế định giảm nhẹ trách nhiệm hình sự như áp dụng hình phạt nhẹ hơn khung thấp nhất điều luật quy định, quyết định cho hưởng án treo, miễn chấp hành hình phạt thì ngoài việc phân tích các đặc điểm nhân thân được quy định trong bộ luật hình sự, để đảm bảo phát huy tính hiệu quả cao của chế định này, đòi hỏi cần phải phân tích làm rõ nhiều đặc điểm nhân thân khác của NPT như thói quen, khí chất, quan điểm sống, quan điểm

về đạo đức, những bệnh thần kinh, bệnh tâm thần, sự bất ổn về tâm lý, về tính cách, phẩm chất Tất cả những đặc điểm này cho phép suy đoán về khả năng tự cải tạo của những người này để có thể áp dụng chế định vừa đảm bảo vừa phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, vừa đảm bảo ngăn ngừa tái phạm cũng như phù hợp với đặc điểm nhân thân của người phạm tội, với chính sách nhân đạo của nhà nước

- Nghiên cứu nhân thân NPT tạo cơ sở cho việc xây dựng, triển khai các biện

pháp giáo dục, cải tạo người phạm tội

Quá trình giáo dục, cải tạo NPT là quá trình áp dụng các biện pháp cụ thể, thông qua đó giúp những người đã thực hiện các hành vi phạm tội có thể loại bỏ được những đặc điểm nhân thân xấu, những đặc điểm nhân thân có vai trò tác động thức đẩy việc phát sinh ý định phạm tội, thúc đẩy việc thực hiện tội phạm Đây là một quá trình khó khăn, phức tạp, bởi nhiều đặc điểm nhân thân của con người được hình thành trong quá trình lâu dài, trong những điều kiện, hoàn cảnh đặc thù và rất khó thay đổi như: lòng thù hận, sự chống đối, sự bất cần, sự vô kỷ luật, tính ích kỷ, tính côn đồ, sự hung hãn… Để làm thay đổi những đặc điểm nhân thân này đòi hỏi cần phản phân tích kỹ các đặc điểm nhân thân của từ NPT, phải hiểu rõ quá trình hình thành các đặc điểm nhân thân đó thì mới có thể đưa ra các biện pháp thích hợp nhằm tác động hiệu quả đến từng cá nhân để dần làm thay đổi các đặc điểm nhân thân của

họ Nghiên cứu các đặc điểm nhân thân NPT sẽ góp phần quan trọng trong việc lựa

chọn các biện pháp giáo dục, cải tạo NPT một cách hiệu quả

- Nghiên cứu nhân thân NPT có ý nghĩa quan trọng trong dự báo về tội phạm

và phòng ngừa tội phạm

Nghiên cứu nhân thân của NPT giúp hiểu rõ mức độ phổ biến, tính đa dạng của các loại nhân thân NPT khác nhau, các đặc điểm nhân thân của nhiều tầng lớp dân cư, khu vực lãnh thổ khác nhau trong mối liên hệ tác động qua lại giữa các thiết chế trong hệ thống các quan hệ xã hội phức tạp, từ đó có thể phân loại tội phạm, NPTtheo từng nhóm, từng loại có những đặc điểm nhân thân giống nhau và xác định nguyên nhân, điều kiện của từng nhóm, loại tội phạm, của từng người phạm tội, để phục vụ cho công tác phòng ngừa theo từng nhóm, loại tội phạm và NPT nhằm làm

kéo giảm tình trạng tội phạm trong xã hội

Nghiên cứu làm rõ các nguyên nhân dẫn đến sự hình thành các đặc điểm nhân thân xấu, tiêu cực, sai lệch của NPT sẽ giúp cho việc đề ra các giải pháp, biện pháp phù hợp nhằm tác động loại bỏ dần dần các đặc điểm nhân thân xấu, tiêu cực, góp phần hình thành các đặc điểm nhân thân tích cực, nhân thân tốt và qua đó làm chuyển

biến NPTtrở thành người có ích cho xã hội

Từ những phân tích nêu trên, có thể kết luận rằng: Nghiên cứu nhân thân NPT thực chất là nghiên cứu những nguyên nhân và điều kiện trong quá trình hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực, nhân thân xấu của NPT, từ đó đưa ra các giải pháp, kiến nghị nhằm hạn chế và tiến tới đẩy lùi tội phạm, đáp ứng yêu cầu của cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm, góp phần giữ gìn an ninh trật tự, an toàn xã hội và phồn

vinh đất nước

1.2 Các đặc điểm nhân thân của người phạm tội

Trong Tội phạm học, các đặc điểm nhân thân NPT thường được chia thành: đặc điểm về mặt xã hội - nhân khẩu; đặc điểm về đạo đức - tâm lý và đặc điểm pháp

lý hình sự Các nhóm đặc điểm này có mối quan hệ biện chứng với nhau, có sự tác động qua lại, ảnh hưởng đến quá trình hình thành nhân thân của NPT, cụ thể như sau:

1.2.1 Nhóm đặc điểm về mặt xã hội - nhân khẩu

Các đặc điểm về mặt xã hội - nhân khẩu của nhân thân NPT bao gồm: giới

tính, độ tuổi, trình độ học vấn, nghề nghiệp, hoàn cảnh gia đình, nơi cư trú… của người phạm tội Việc làm sáng tỏ những đặc điểm đó cho phép chúng ta biết được một số mối liên hệ và sự phụ thuộc của chúng có ý nghĩa đối với việc phòng ngừa, biết được tình huống và hoàn cảnh ảnh hưởng đến sự hình thành định hướng giá trị

không đúng đắn của NPT

- Đặc điểm về giới tính: Khi nghiên cứu giới tính người phạm tội, tội phạm học tập trung làm rõ tỷ trọng và mối tương quan giữa những NPTthuộc giới tính khác nhau trong tổng số chung Qua đó sẽ thấy được yếu tố giới tính có ảnh hưởng như thế nào đến việc thực hiện tội phạm cũng như việc áp dụng các biện pháp giáo dục, cải tạo và phòng ngừa tội phạm Những kết quả nghiên cứu của các nhà Tội phạm học cho thấy nam giới một số loại tội phạm chủ yếu chỉ do nam giới thực hiện, hoặc chỉ

do nữ giới thực hiện; nữ giới lại có nhiều thuận lợi khi thực hiện và che dấu tội phạm hơn nam giới Ngoài ra, trong thời gian gần đây với sự cởi mở của xã hội làm cho

hiện tội phạm có hành vi và thủ đoạn phạm tội mang tính đặc thù như cố ý gây thương tích, giết người do ghen tuông tình ái, xâm hại tình dục đối với trẻ em Đây là những vấn đề cần được chú ý trong thời gian tới để có biện pháp phòng ngừa phù hợp

- Đặc điểm về độ tuổi: Trình độ học vấn là một trong những đặc điểm về mặt

xã hội – nhân khẩu của NPT có ảnh hưởng sâu sắc đến nhận thức, đến hành vi ứng

xử của con người trong các mối quan hệ xã hội và trong quá trình thực hiện tội phạm

Độ tuổi của NPT thường được chia làm nhiều nhóm với những đặc trưng riêng gắn với tâm lý lứa tuổi Đa số các quan điểm hiện nay chia người phạm tội theo lứa tuổi

ra làm bốn nhóm lứa tuổi sau: Nhóm từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi; nhóm từ đủ 18 đến dưới 30 tuổi; nhóm từ đủ 30 đến dưới 45 tuổi; nhóm trên 45 tuổi với các đặc điểm riêng như sau: Những người từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi có đặc điểm tâm lý và nhận thức chưa đầy đủ, còn thiếu kinh nghiệm trong xử lý tình huống trong cuộc sống, họ

là những người rất dễ bị dụ dỗ, lôi kéo và chịu ảnh hưởng nặng nhất của những yếu

1 LGBT hoặc là GLBT là tên viết tắt của Cộng đồng những người đồng tính luyến ái

nữ (Lesbian), đồng tính luyến ái nam (Gay), song tính luyến ái (Bisexual) và Hoán tính hay còn gọi

là Người chuyển giới (Transgender);

tố tiêu cực của môi trường sống bên ngoài Những người trong độ tuổi từ 18 đến dưới

30 tuổi là những người đã hoàn thiện về mặt tâm sinh lý, tuy nhiên lứa tuổi này đang trong giai đoạn định hướng nghề nghiệp, tạo lập cuộc sống riêng nên sự diễn biến tâm lý vô cùng phức tạp và cũng dễ bị ảnh hưởng của những yếu tố, hiện tượng tiêu cực bên ngoài môi trường sống Những người nằm trong nhóm tuổi từ đủ 30 đến dưới

45 tuổi là lứa tuổi đã hoàn toàn chín chắn về mặt suy nghĩ cũng như tâm sinh lý, cuộc sống đã đi vào ổn định và đa số đã lập gia đình, làm cha, làm mẹ, nghề nghiệp của họ

đã được ổn định nên cũng ít chịu ảnh hưởng của những nhân tố tiêu cực từ cuộc sống bên ngoài so với hai nhóm tuổi trước Lứa tuổi trên 45 là độ tuổi đã có sức ỳ trong suy nghĩ và hành động Những người trong độ tuổi này thường an phận, chấp nhận cuộc sống hiện tại, ngại thay đổi nhưng vô cùng tham vọng, nhưng diễn biến tâm lý lại biến đổi theo chiều hướng tiêu cực như bảo thủ, chậm tiến

Với các đặc điểm riêng của từng lứa tuổi đó, Tội phạm học nghiên cứu tác động của từng lứa tuổi trong việc hình thành các đặc điểm nhân thân xấu, có vai trò quan trọng trong cơ chế hành vi phạm tội; làm rõ vai trò của độ tuổi trong việc lựa chọn phương thức, thủ đoạn thực hiện tội phạm Bên cạnh đó, khoa học Tội phạm học cũng tiến hành nghiên cứu để xác định được hai vấn đề quan trọng đó là lứa tuổi nào phạm tội nhiều nhất, lứa tuổi nào phạm một số tội chủ yếu, trong cơ chế hình thành hành vi phạm tội giữa các lứa tuổi có gì khác nhau, vai trò của từng lứa tuổi ra làm sao Đây là cơ sở quan trọng trong việc xây dựng các biện pháp phòng ngừa THTP cho toàn xã hội

- Đặc điểm về trình độ học vấn

Trình độ học vấn ảnh hưởng sâu sắc đến nhận thức, đến hành vi ứng xử của con người trong các mối quan hệ xã hội nói chung và hành vi phạm tội nói riêng Tội phạm học nghiên cứu làm rõ tỷ trọng, mối tương quan giữa những NPT có trình độ học vấn khác nhau trong tổng số NPT, qua đó làm rõ ảnh hưởng của học vấn đến việc thực hiện tội phạm, vai trò của nó trong giáo dục, cải tạo NPT Căn cứ vào trình độ học vấn, NPT có thể được chia thành 05 nhóm: Người không biết chữ; Người có trình

độ tiểu học; Người có trình độ trung học cơ sở; người có trình độ trung học phổ thông;

người có trình độ cao đẳng trở lên

- Đặc điểm về địa vị xã hội và nghề nghiệp: Khi nghiên cứu đặc điểm về địa

vị xã hội và nghề nghiệp của NPT sẽ cho biết được nhóm người làm việc ở những ngành, lĩnh vực nào trong xã hội dễ thực hiện tội phạm và loại tội phạm họ thực hiện [43, tr.145], từ đó có biện pháp phòng ngừa phù hợp Bởi nghề nghiệp và địa vị xã hội quan hệ mật thiết với việc hình thành và phát triển nhân cách con người Đặc điểm về địa vị xã hội và nghề nghiệp của những người thực hiện tội phạm cho biết được ở những điều kiện và nhóm xã hội nào, ở những lĩnh vực nào của hoạt động sống, loại tội phạm này hay tội phạm khác được thực hiện; biết được những nhân tố phạm tội đặc trưng cho những nhóm NPT khác nhau, những ngành khác nhau của nền kinh tế

Thực tiễn nhân thân NPTcho thấy rằng: Nghề nghiệp ổn định, thu nhập cao, địa vị xã hội cao sẽ ít tác động làm phát sinh các đặc điểm nhân thân tiêu cực của NPT Ngược lại, nghề nghiệp có điều kiện làm việc nặng nhọc, thu nhập thấp, bấp bênh hoặc thậm chí là thất nghiệp đều được coi là những yếu tố tác động lớn đến việc hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực của con người Bên cạnh đó, người

có nghề nghiệp ổn định, thu nhập tốt nhưng công tác quản lý bị buông lỏng, thiếu kiểm tra, giám sát cũng sẽ dễ dàng tác động đến sự hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực, như lòng tham, sự ích kỷ, vụ lợi, hám danh, hám lợi

- Đặc điểm về hoàn cảnh gia đình: Hoàn cảnh gia đình có tác động rất lớn đến

sự hình thành các đặc điểm nhân thân của NPT Dưới tác động của các yếu tố tiêu cực khác, các khiếm khuyết của gia đình sẽ ảnh hưởng đến quá trình hình thành các đặc điểm nhân thân xấu của con người và trong những tình huống, điều kiện thuận lợi sẽ dễ dàng phát sinh hành vi phạm tội Phần lớn NPT thường rơi vào những gia đình khiếm khuyết (thiếu cha, thiếu mẹ, hoặc thiếu cả cha lẫn mẹ), gia đình đông con, gia đình có kinh tế khó khăn, gia đình có người vi phạm pháp luật, gia đình bạo hành Do đó, Tội phạm học nghiên cứu làm rõ hoàn cảnh gia đình mà NPT đã sống, đang sống và ảnh hưởng, tác động của yếu tố gia đình đến quá trình thực hiện tội phạm cũng như vai trò của gia đình đối với quá trình giáo dục, cải tạo người phạm

tội, từ đó thực hiện các biện pháp phòng ngừa THTP một cách hiệu quả hơn

- Đặc điểm về nơi cư trú: Nơi cư trú của NPT là nơi mà người đó thường xuyên sinh sống, đó có thể là nơi thường trú hoặc nơi tạm trú Xét về khía cạnh tội phạm học, nơi cư trú là môi trường của sự hình thành và phát triển nhân cách cá nhân con người, nó thể hiện quá trình xã hội hóa của cá nhân, xác định vai trò, vị trí của mỗi

cá nhân trong môi trường lớn Vì trong môi trường nơi cư trú, con người sẽ giao lưu với nhiều mối quan hệ đang xen lẫn nhau như bạn bè, gia đình, tình cảm, công việc trong đời sống hàng ngày và do đó sẽ chịu ảnh hưởng không nhỏ bởi những đặc điểm riêng về kinh tế, văn hóa, giáo dục, đạo đức, thuần phong, mỹ tục, truyền thống, tác động của hương ước, lệ làng… Nghiên cứu về nơi cư trú của NPT sẽ cho thấy sự tác động mạnh mẽ của nơi cư trú đến quá trình hình thành hành vi tội phạm Điều này có

ý nghĩa trong hoạt động dự báo và phòng ngừa THTP

1.2.2 Các đặc điểm về đạo đức - tâm lý

Những đặc điểm đạo đức - tâm lý đóng vai trò quan trọng trong sự hình thành động cơ và trong sự lựa chọn phương án hành vi phạm tội trong những tình huống nhất định [45, tr.136] Những đặc điểm đạo đức - tâm lý của nhân thân NPT bao gồm:

- Đặc điểm về nhu cầu, hứng thú

Nhu cầu của con người được hình thành và phát triển trong những điều kiện

xã hội lịch sử nhất định, trong quá trình hoạt động của mỗi cá nhân nó vừa mang tính

cơ động lại vừa có tính bền vững, ổn định Có những nhu cầu phong phú, lành mạnh đồng thời cũng có những nhu cầu lệch chuẩn

Khi nghiên cứu về đặc điểm nhu cầu của NPT thì Tội phạm học nhận thấy có

sự hạn hẹp của các nhu cầu, sự mất cân đối trong hệ thống nhu cầu, thường tập trung vào một số nhu cầu thực dụng và cực đoan, chẳng hạn như nhu cầu sử dụng ma túy, thỏa mãn tình dục dẫn đến phương thức thỏa mãn trái pháp luật hình sự

Hứng thú có vai trò quan trọng trong cơ chế hình thành hành vi phạm tội, nó tác động trực tiếp đến quá trình hình thành động cơ và mục đích của việc thực hiện hành vi phạm tội, nó tạo ra sự say mê, cuốn hút cao độ đối với cá nhân trong việc thực hiện những hành vi chống đối xã hội Những người thực hiện hành vi phạm tội

thường thiên về những hứng thú thấp kém, những khoái cảm vật chất, hưởng thụ, thậm chí có sự lệch chuẩn nghiêm trọng trong những đam mê, hấp dẫn của bản thân NPT thường bị lôi cuốn, bị hấp dẫn bởi những hành vi và suy nghĩ lệch chuẩn, đi ngược lại với những chuẫn mực, đạo đức xã hội Với những nhóm tội khác nhau thì biểu hiện của sự hứng thú của NPT cũng khác nhau

Từ các khía cạnh đó, Tội phạm học tập trung làm rõ sự ảnh hưởng của nhu cầu, hứng thú đối với việc làm phát sinh động cơ, mục đích phạm tội và sự ảnh hưởng của nhu cầu, hứng thú lên hành vi và việc xử sự của con người khi nó không được thỏa mãn, để tạo cơ sở định hướng xây dựng các biện pháp phòng ngừa THTP một cách chủ động và hiệu quả

- Đặc điểm về định hướng giá trị:

Đặc điểm về định hướng giá trị thể hiện những đánh giá của cá nhân về các nhóm giá trị trong cuộc sống Các nhóm giá trị này được thể hiện một cách cụ thể như giữa vật chất-tinh thần, cá nhân-tập thể, nội dung - hình thức, truyền thông - hiện đại, dân tộc – quốc tế Khi nghiên cứu về định hướng giá trị của người phạm tội, tội phạm học nhận thấy NPT có sự đánh giá không đúng, có sự nhầm lẫn giữa các giá trị

xã hội Mất cân đối trong hệ thống các giá trị, NPT thường chỉ tập trung và chú trọng vào những giá trị trước mắt, giá trị thực dụng Luôn đặt lợi ích cá nhân lên trên các nhóm lợi ích khác Giữa nhu cầu, cách thỏa mãn nhu cầu, định hướng giá trị cùng với tình hình tội phạm có một mối liên hệ chặc chẽ với nhau, cùng với nhu cầu, hứng thú được coi là hệ thống động lực của nhân cách

- Đặc điểm về ý thức đạo đức, ý thức pháp luật

Đối với yếu tố đạo đức, NPT có sự hạn chế trọng việc tiếp cận các giá trị đạo đức NPT có những quan niệm, đánh giá riêng biệt về nội dung của những giá trị đạo đức, quan niệm của họ về điều thiện-ác, tốt-xấu, chính-tà có sự sai lệch so với những chuẫn mực chung của đời sống xã hội, họ thường có xu hướng phủ định những điều thiện, cái tốt, cái lương thiện Thực tiễn cho thấy sự hiểu biết của họ về giá trị đạo đức là không đầy đủ, thiếu chiều sâu, vì vậy làm cho họ dễ dàng hơn trong việc lựa chọn cho mình xử sự chống đối xã hội

Trong ý thức pháp luật, NPT thường có xu hướng chống đối xã hội, chống đối

pháp luật hoặc ở mức độ thấp là sự coi thường pháp luật

1.2.3 Đặc điểm pháp lý hình sự

Nhóm đặc điểm này là một trong những dấu hiệu thể hiện tính chất nguy hiểm của tội phạm được quy định trong Bộ luật hình sự và thái độ, ý thức pháp luật của người phạm tội, có ý nghĩa trong việc định tội và quyết định hình phạt Điều này có vai trò quan trọng đối với công tác phòng ngừa THTP bởi việc định tội, quyết định hình phạt một cách đúng đắn, nghiêm minh, có tình, có lý sẽ giúp ngăn ngừa tình trạng tái phạm cũng như tác dụng răn đe chung đối với xã hội, qua đó ngăn ngừa việc người khác khác phạm tội

- Động cơ và mục đích: Động cơ phạm tội là trạng thái tâm lý bên trong thúc đẩy hoạt động, làm tăng thêm tính tích cực ở chủ thể khi thực hiện hành vi phạm tội Mục đích phạm tội là cái mà NPTnhằm đạt được bằng hành vi phạm tội Việc lựa chọn mục đích là do động cơ quyết định, động cơ hướng thái độ của chủ thể vào những mục đích nhất định Như vậy, mục đích của hành vi phạm tội thường không

do điều kiện khách quan mà do chủ thể định ra và được nhận thức như là yếu tố cần thiết và có khả năng thực hiện trong điều kiện nhất định Động cơ phạm tội thường xuất phát từ những nhu cầu nhỏ nhen, hẹp hòi hoặc đố kị, thực dụng, suy thoái…

- Hình thức phạm tội: Nghiên cứu về hình thức phạm tội là nghiên cứu xem tội phạm do một người hay do nhiều người cùng gây ra Nếu tội phạm chỉ do một cá nhân thực hiện mà không có sự giúp sức của bất kỳ người nào khác thì đó là tội phạm riêng lẻ Nếu có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm thì đó là đồng phạm Nếu tội phạm được thực hiện là đồng phạm thì đó là đồng phạm đơn giản hay đồng phạm phức tạp? Đồng phạm có thông mưu trước hay không có thông mưu trước? Nếu là đồng phạm thì vai trò của mỗi người trong khi thực hiện hành vi phạm tội như thế nào để từ đó xác định tính chất, mức độ tham gia của họ trong vụ án, xác định hình phạt chính xác với mức độ tham gia của mỗi người

- Phạm tội lần đầu, tái phạm, tái phạm nguy hiểm: Việc nghiên cứu xem người

thực hiện hành vi phạm tội lần đầu hay tái phạm, tái phạm nguy hiểm có ý nghĩa quan

trọng trong việc xem xét trách nhiệm hình sự, quyết định hình phạt đối với người phạm tội

tội, chúng ta không thể bỏ qua vấn đề tiền án, tiền sự của người thực hiện hành vi phạm tội Tiền án, tiền sự là cụm từ mà không ai muốn nó xuất hiện trên nhân thân của mình, bởi nó như một vết tích ảnh hưởng đến lý lịch của bản thân, ảnh hưởng đến công việc sau này, cũng như là một yếu tố có thể ảnh hưởng đến việc bị truy cứu hay không truy cứu trách nhiệm hình sự của một người trong vụ việc hình sự

- Tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội: Nghiên cứu

về tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội là việc làm cần thiết

để có thể đánh giá đầy đủ, chính xác về hành vi phạm tội Tính chất nguy hiểm cho

xã hội của hành vi nghĩa là xem xét hành vi ấy đã xâm hại hoặc đe dọa xâm hại quan

hệ xã hội nào, khách thể nào, có tính chất, tầm quan trọng ra sao? Người thực hiện hành vi phạm tội có mang tính chất chuyên nghiệp, côn đồ hay không? Mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi nghĩa là hành vi ấy gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại ở mức độ nào…

Tóm lại, đặc điểm của nhân thân NPT bao gồm 03 nhóm đặc điểm cơ bản là: Đặc điểm về mặt xã hội - nhân khẩu, đặc điểm về đạo đức - tâm lý và đặc điểm pháp

lý hình sự Mỗi nhóm đặc điểm thể hiện khía cạnh khác nhau của nhân thân NPT Các đặc điểm này không tách rời nhau mà luôn gắn liền với từng cá nhân con người, chúng có mối liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau tạo thành nhân cách tiêu cực của cá nhân người phạm tội

1.3 Các yếu tố tác động đến việc hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu

cực ở người phạm tội

Các đặc điểm về nhân thân con người được hình thành qua quá trình tương tác lâu dài giữa thực thể đó với môi trường bên ngoài trong quá trình nhận thức thế giới khách quan Trong quá trình tương tác đó, những yếu tố tích cực của môi trường sống

sẽ có những tác động tốt đối với con người, hình thành những đặc điểm nhân thân tốt

và ngược lại Nếu mang trong mình những đặc điểm nhân thân xấu, con người khi

gặp được điều kiện, hoàn cảnh cụ thể sẽ làm phát sinh tội phạm Do vậy, nghiên cứu quá trình hình thành các đặc điểm nhân thân xấu của NPTchúng ta không thể bỏ qua vai trò quan trọng của các yếu tố khách quan từ môi trường bên ngoài và các yêu tố

chủ quan của người phạm tội

1.3.1 Các yếu tố khách quan ảnh hưởng đến việc hình thành nhân thân tiêu cực của người phạm tội

Một là, yếu tố thuộc về môi trường gia đình

Gia đình là một hình thức tổ chức đời sống cộng đồng của con người, một thiết chế văn hóa – xã hội đặc thù, được hình thành, tồn tại và phát triển trên cơ sở của quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống, quan hệ nuôi dưỡng và giáo dục… giữa các thành viên Gia đình cũng là môi trường quan trọng hình thành, nuôi dưỡng và giáo dục nhân cách của con người nếu môi trường gia đình không an toàn, không lành mạnh, thì chính những yếu tố tiêu cực trong môi trường sẽ tác động, làm hình thành những đặc điểm nhân thân tiêu cưc, nhân cách lệch lạc và chính những đặc điểm tiêu cực và lệch lạc này khi gặp tình huống, điều kiện thuận lợi sẽ làm phát sinh hành vi

phạm tội, nhất là lứa tổi thanh thiếu niên Có thể kể đến một số kiểu gia đình sau đây:

- Gia đình quá nuông chiều con cái: Hiện nay do sự bùng nổ của khoa học

công nghệ, thời đại công nghệ 4.0 của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4, cùng với sự phát triển của kinh tế-xã hội, thì đời sống con người đã được nâng cao nhưng lại có sự nghịch lý so với trước đây đó là nhiều gia đình có điều kiện kinh tế (gia đình giàu có) nhưng lại sinh rất ít con và rất nuông chiều con cái Mọi yêu cầu của con cái thì ngay lập tức được đáp ứng và được thỏa mãn, kể cả những đòi hỏi không phù hợp với lứa tuổi cũng như chuẩn mực của xã hội Sự nuông chiều thái quá của cha mẹ đã

vô tình hình thành ở những đưa con thân yêu của họ tính ích kỷ, lười nhác, dựa dẫm

và vô trách nhiệm, luôn đòi hỏi được phục vụ, được hưởng thụ… Rồi đến một lúc nào đó khi lợi ích cá nhân bị ảnh hưởng, tác động theo hướng bất lợi và nhu cầu

không được thỏa mãn thì những người trẻ này rất dễ đi vào con đường phạm tội

- Gia đình không hạnh phúc: Ngày nay, với những biến đổi của nền kinh tế

hàng hóa và cơ chế thị trường văn hóa gia đình đang có biểu hiện xuống cấp vì những

tác động xấu của đời sống xã hội Với ảnh hưởng của mặt trái nền kinh tế thị trường

và hội nhập quốc tế đã kích thích nhu cầu ham muốn vật chất, ít chú trọng đời sống tình cảm tinh thần, tình trạng xung đột gia đình dẫn đến đổ vỡ và ly hôn ngày càng gia tăng, làm cho gia đình không được bền vững Những gia đình không hạnh phúc thường có đặc điểm: cha, mẹ không hòa thuận, thường cãi nhau, đánh nhau; cha mẹ

ly thân hoặc đã ly hôn, con cái phải sống chung với cha dượng hay mẹ ghẻ Bên cạnh đó còn có nhiều trường hợp cha, mẹ mất sớm hoặc bỏ rơi con cái… Những đứa trẻ trưởng thành trong những gia đình kiểu này thường mang tâm lý dẫn đến việc con cái bị bỏ rơi, thiếu sự dạy dỗ và tình thương của cha mẹ, không được dạy dỗ và chăm sóc chu đáo trẻ sẽ có tâm lý lệch lạc, tự do ngang bướng, bất cần Chúng dễ dàng

phạm tội khi bị rủ rê, lôi kéo

- Gia đình giáo dục con cái không đúng cách:Có những gia đình bố mẹ thiếu

hiểu biết hoặc không kiềm chế được nên khi trẻ có lỗi, cha mẹ đã buồn bực và sử dụng đòn, roi để phạt con Nhiều đứa trẻ nghĩ cha mẹ làm vậy vì không còn yêu thương, che chắn và bảo vệ mình nữa Điều đó khiến trẻ bị khủng hoảng về tâm lý,

tự ti, khó hòa nhập, trẻ trở lên hung hãn, lì lợm, xa lánh mọi người và căm ghét gia đình Trong hoàn cảnh đó trẻ dễ bị kẻ xấu lôi kéo, lợi dụng, khống chế thực hiện

những hành vi trái pháp luật Ngược lại, có những gia đình nuông chiều con cái quá mức Sự nuông chiều,cha mẹ bao bọc mọi việc khiến trẻ hình thành tính ỷ lại, dựa

dẫm, sống ích kỷ, lười nhác, không ý thức về trách nhiệm, quen được phục vụ, hưởng thụ Đến một lúc nào đó, khi gia đình không thỏa mãn được hoặc không có điều kiện phục vụ thì con cái trở nên bất mãn, thậm chí thù ghét bố mẹ, chúng thường bỏ nhà

đi bụi, tụ tập với bạn bè hư Nhiều trẻ trộm cắp tài sản của chính bố mẹ mình hoặc của người khác để thỏa mãn những nhu cầu không chính đáng như đua đòi ăn diện,

đánh bạc, hút chích…

- Gia đình thiếu sự quan tâm chăm sóc, giáo dục con cái: Vì hoàn cảnh gia

đình kinh tế quá khó khăn mà chỉ chú tâm vào cuộc sống mưu sinh hàng này, không

có thời gian quan tâm, dạy dỗ, uốn nắng kịp thời cho con cái Cũng có những gia đình

có điều kiện kinh tế khá giả, nhưng vì mãi mê kiếm tiền, cha mẹ đi sớm về trễ, phó

mặt con cái cho nhà trường, cho người giúp việc, con cái muốn làm gì thì làm miễn

có nhiều tiền cho con là được Mặc khác, trên thực tế cũng có nhiều trường hợp cha,

mẹ chưa có phương pháp đúng đắn trong việc giáo dục con cái hoặc ỷ lại cho nhà nhà trường Vì vậy, có trường hợp con cái bỏ học thời gian dài, đi chơi qua đêm, nghiện hút, kết bè, kết phái, đánh nhau gây thương tích… thậm chí còn phạm tội mà cha, mẹ không hay biết, chỉ khi con bị bắt tạm giam mới biết con mình đã phạm tội

- Gia đình có thân nhân vi phạm pháp luật, phạm tội: Những ảnh hưởng từ việc gia đình có ông bà, bố mẹ, anh chị em thường xuyên có những hành vi vi phạm pháp luật hoặc phạm tội sẽ dẫn tới các em có nhận thức, tâm lý coi thường pháp luật, chà đạp lên các giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp, côc cằn, lì lợm và coi thường tính mạng, sức khỏe của người khác Không có sự quản lý, giám sát của gia đình cùng với

những điều kiện, hoàn cảnh tiêu cực, họ sẽ dễ dàng thực hiện hành vi phạm tội

Hai là, yếu tố thuộc về môi trường nhà trường

Môi trường nhà trường hay nói cách khác là môi trường giáo dục giữ vai trò trò quan trọng trong việc phát triển và hình thành nhân cách của con người Nếu môi trường giáo dục tốt thì sẽ hình thành ở người học những phẩm chất, nhân cách con người tốt Ngược lại, quá trình phát triển và hình thành nhân cách của người học theo chiều hướng tiêu cực nếu môi trường nhà trường có những hạn chế, bất cập như sau:

- Nhà trường chưa chú trọng giáo dục đạo đức, nhân cách, hiểu biết pháp luật

và kỹ năng sống

Hiện nay, nhiều trường học chỉ coi trọng giáo dục kiến thức giao khoa, mà xem nhẹ việc giáo dục đạo đức, lối sống, kỹ năng xử lý tình huống trong cuộc sống, cũng như văn hóa ứng xử cho các cháu học sinh Sự xem nhẹ thậm chí coi thường công tác giáo dục tư tưởng, đạo đức, lối sống, nhân cách, phẩm chất đạo đức cho học sinh đã để lại nhiều hậu quả nặng nề cho việc hoàn thiện, và phát triển nhân cách của hoc sinh như: Nhận thức sai lệch về giá trị cuộc sống, đạo đức học đường xuống cấp nghiêm trọng, bạo lực học đường, coi trọng giá trị đồng tiền, xem thường lời dạy của thầy cô giáo… dễ đưa các em đi vào con đường vi phạm pháp luật

- Việc quản lý học sinh, sinh viên còn lỏng lẻo, chưa có sự phối hợp chặt chẽ

giữa nhà trường với gia đình

Việc thường xuyên bỏ học, trốn học, thích đua đòi, ham mê ăn chơi, nghiện rượu bia, thuốc lá, thậm chí nghiện ma túy… đang có chiều hướng gia tăng trong giới học sinh, sinh viên Tuy nhiên, thầy cô, nhà trường không kịp thời để uốn nắn, chỉnh đốn các em, chưa thực hiện được những giải pháp hữu hiệu trong quản lý, giáo dục

và giúp đỡ những học sinh chưa ngoan, học sinh cá biệt Điều này không chỉ tạo ra khoảng trống trong quản lý, giáo dục của nhà trường đối với học sinh vi phạm mà còn làm phát sinh tâm lý tiêu cực, sự chán nãn, bất cần, sự căm hận, căm ghét, thậm chí hình thành ý định trả thù Những đặc điểm tâm lý này dễ làm phát sinh thêm tội

phạm trong môi trường học đường nói riêng và tình hình tội phạm nói chung

Ba là, yếu tố thuộc về môi trường sống

Môi trường sống là môi trường nơi cá nhân cư trú, sinh sống, có vai trò rất lớn trong việc hình thành và phát triển nhận thức, lối sống cũng như những phẩm chất đạo đức cá nhân Cá nhân được sống trong môi trường lành mạnh, an toàn, mọi người biết quan tâm, giúp đỡ lẫn nhau, chí thú làm ăn, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật

sẽ hình thành, phát triển nhân cách một cách đúng đắn Ngược lại, môi trường chứa đựng nhiều nhân tố tiêu cực như có người sống bê tha, tệ nạn xã hội, phạm tội… là môi trường xấu, tiềm ẩn nguy cơ lôi kéo, tác động đến những người thiếu bản lĩnh,

dễ sa ngã trước cái xấu, cái tiêu cực của đời sống xã hội, từ đó có thể dẫn đến việc

hình thành và phát triển nhân cách lệch lạc của cá nhân

Ngoài ra, việc giao lưu với bạn bè ở cùng khu vực sinh sống cũng có ảnh hưởng vô cùng quan trọng trong việc hình thành nhân cách, các đặc điểm nhân thân tiêu cực của con người Bởi lẽ, bạn bè đồng trang lứa thì có những suy nghĩ, cách nhìn nhận, quan điểm, thái độ, tâm sinh lý lứa tuổi giống nhau Nếu kết bạn với người tốt thì trẻ sẽ hình thành các đặc điểm nhân thân tích cực như chăm học, biết quan tâm chia sẻ, lễ phép, có đạo đức, tôn trọng người khác, tôn trọng pháp luật… Ngược lại, trẻ dễ bị ảnh hưởng và học theo các thói hư, tật xấu từ bạn bè, dẫ đến hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực, như thói ăn chơi đua đòi, ích kỷ, vô phép, không vâng lời, chống đối, hút chích, nghiện ma túy… Biểu hiện tiêu cực về lối sống, tâm lý đó

khiến những đứa trẻ chơi với nhóm bạn bè xấu dễ đi vào con đường phạm tội

Bốn là, yếu tố thuộc về môi trường nơi làm việc

Cũng giống như môi trường nơi sinh sống, môi trường nơi làm việc, đồng nghiệp, quan hệ giữa cấp trên, cấp dưới… cũng có ảnh hưởng rất lớn trong việc hình thành đặc điểm nhân thân của con người Nếu môi trường làm việc thoải mái, được

sự đãi ngộ thỏa đáng, đồng nghiệp gần gũi, quan tâm chia sẻ, giúp đỡ nhau trong công việc, quan hệ giữa cấp lãnh đạo, cấp nhân viên hài hòa, đảm bảo quyền lợi chính trị cho mọi người… sẽ tạo cho người lao động tâm lý thoải mái, hăng say làm việc, cống hiến… Ngược lại môi trường làm việc căng thẳng, đố kỵ, đấu đá, tranh chức tranh quyền, miệt thị, khinh khi… sẽ dẫn đến tâm lý chán nản, bất mãn, coi thường lợi ích của người khác Làm việc trong một môi trường tiêu cực này sẽ phát sinh nhiều đặc điểm nhân thân tiêu cực như: tham lam, căm ghét, thù hận, đề cao lợi ích bản thân, tìm mọi cách để triệt hạ đồng nghiệp thậm chí bằng phương thức vi phạm pháp luật

Năm là, yếu tố thuộc về môi trường kinh tế - xã hội vĩ mô

Bên cạnh sự phát triển không ngừng của xa hội, những thành tựu to lớn mà nền kinh tế thị trường mang lại như đời sống vật chất và tinh thần của người dân không ngừng được nâng cao thì mặt trái của nó cũng có những tác, dễ làm cho con người trở lên sa ngã, biến chất, suy thoái về đạo đức xã hội Những yếu tố tiêu cực

đó có thể nhận diện sau đây:

- Sự phân hóa giàu nghèo, tình trạng thất nghiệp, thiếu việc làm

Đây là một trong những yếu tố tác động mạnh mẽ đến quá trình hình thành nhân cách tiêu cực ở người phạm tội Kinh tế khó khăn, thu nhập bấp bênh, không ổn định dễ làm cho con người rơi vào trạng thái bi quan, chán nản, bế tắt, bị thôi thúc

phải kiếm tiền nên dễ đi vào con đường phạm tội

- Những hạn chế trong quản lí kinh tế – văn hóa - xã hội

Công tác quản lý của nhà nước trên lĩnh vực văn hóa – xã hội còn rất nhiều hạn chế Các văn hóa phẩm đồi trụy, bạo lực… có thể tìm mua một cách dễ dàng Các

cơ quan nhà nước chưa quản lý internet một cách chặt chẽ Các đoạn clip, phim ảnh, độc hại khác đã được sự trợ giúp của các trang mạng xã hội đang lan truyền với tốc

độ nhanh chóng trong đời sống của giới trẻ hiện nay Một bộ phận giới trẻ đã bị ảnh hưởng bởi các tính chất bạo lực, đồi trụy trong các sản phẩm này để rồi nhận thức và ứng xử bị lệch lạc Điều này đã làm cho quan hệ xã hội của nhóm người này trở nên phức tạp hơn và từ đó dễ làm bộc phát hành vi phạm tội

- Tệ nạn xã hội

Tệ nạn xã hội, các loại hình văn hóa đa màu sắc du nhập vào, trái với thuần phong mỹ tục nhưng lại được giới trẻ đón nhận mà chưa được sự kiểm soát chặt chẽ của cơ quan chức năng đã tác động xấu đến nhận thức và hành động của một bộ phận thanh, thiếu niên Sự nuông chiều, đáp ứng vật chất quá mức cho con cái một cách vô điều kiện của gia đình, sự giàu lên một cách nhanh chóng của một bộ phận dân cư do được đền bù đất đai, đất cạnh các dự án tăng giá một bộ phận không nhỏ những người như trên đã sử dụng đồng tiền một cách phung phí, ăn chơi đua đòi thích thể

hiện bản thân Không ít đối tượng phạm tội do muốn thể hiện bản lĩnh với người khác

- Sự xuống cấp, suy thoái về đạo đức, tuyệt đối hóa giá trị đồng tiền

Nền kinh tế thị trường với quá trình lưu thông, trao đổi hàng hóa đã làm nổi lên vai trò, vị trí, tác động của tiền tệ, từ đó tạo ra những tư tưởng sai lệch giá trị đồng tiền Xã hội tồn tại quan niệm ai có tiền là có quyền lực và có thể dựa vào quyền lực này để chiếm hữu những thứ người ta cần Từ quan niệm như vậy, người ta hướng tới việc kiếm tiền bằng mọi cách kể cả việc phải trà đạp lên những giá trị đạo đức và khuôn khổ pháp luật Vì đồng tiền mà một số người sẵn sàng thực hiện các hành vi

vô đạo đức như đánh chửi cả bố mẹ những giá trị truyền thống gia đình bị đảo lộn,

không ít trường hợp vì tiền mà phạm tội

1.3.2 Yếu tố thuộc về chủ quan

Bên cạnh các yếu tố khách quan như đã phân tích nêu trên, nhân thân tiêu cực

của NPTcòn bị tác động bởi các yếu tố chủ quan Theo đó, “quá trình hình thành các đặc điểm nhân thân xấu phụ thuộc vào nhận thức chủ quan cũng như đặc điểm tâm

lý của từng cá nhân cụ thể” [28, tr 43-51] Điều này lý giải cho sự khác nhau của

việc nhiều cá nhân sống trong cùng điều kiện, hoàn cảnh nhưng có người phạm tội,

có người không Các yếu tố chủ quan thuộc về NPT bao gồm:

- Sai lệch về sở thích: Sở thích là những hoạt động thường xuyên, một thói

quen đem lại cho con người niềm vui, phấn khởi trong cuộc sống Những người có những sở thích lành mạnh như đọc sách, chơi thể thao, tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao cùng với các yếu tố tích cực khác sẽ hình thành ở người đó nhân cách đúng đắn và có được quá trình phát triển nhân cách đầy đủ Nhưng ở những người có thói quen, sở thích tiêu cực như ăn chơi xa đọa, tụ tập ăn nhậu, nghiện rượu, nghiện games, nghiện chất kích thích, những sở thích có nội dung bạo lực, đồi trụy… sẽ hình thành ở cá nhân đó nhân cách lệch lạc như: thực dụng, coi trọng vật chất, lừa lọc, hưởng thụ, sống nhanh, sống buông thả, ích kỉ, coi thường các giá trị đạo đức, con người, coi thường pháp luật Những người có sở thích tiêu cực này khi gặp những hoàn cảnh, tình huống thuận lợi cụ thể sẽ bị kích thích, hưng phấn mất kiềm chế, kiểm

soát hành vi của mình dễ dấn đến hành vi phạm tội

- Sai lệch về nhu cầu, cách thức thỏa mãn nhu cầu: Nhu cầu là một hiện tượng

tâm lý, là những mong muốn, đòi hỏi, nguyện vọng của con người về những giá trị vật chất lẫn tinh thần để sinh tồn Tùy theo mức độ nhận thức, môi trường sống, những đặc điểm tâm sinh lý mà mỗi người có những nhu cầu khác nhau và cách thức đáp ứng nhu cầu cũng khác nhau Nhu cầu chi phối mạnh mẽ đến đời sống tâm lý nói chung và đến động cơ, mục đích hình thành hành vi của con người nói riêng Vì muốn thỏa mãn các nhu cầu sai lệch như thỏa mãn cái tôi cá nhân, thích bạo lực, nghiện bia rượu, game, thích thể hiện bản lĩnh nên khi gặp điệu kiện, hoàn cảnh tiêu tiêu cực họ

đã không do dự thực hiện tội phạm

- Sai lệch về ý thức đạo đức và pháp luật: Trong xã hội hiện nay, một bộ phận

người dân đã biến dạng về nhân cách, suy thoái về đạo đức Những người này thường

có thái độ coi thường, ý thức lệch lạc, chống đối lại pháp luật, chống đối lại các giá trị đạo đức tốt đẹp của dân tộc Không ít các thanh thiếu niên sống trong các gia đình đầy đủ, được cha mẹ đáp ứng mọi nhu cầu dẫn đến hình thành một số nhân cách tiêu cực như: ỷ lại, lười lao động, thích hưởng thụ, tham lam, ích kỷ, thiếu ý thức vươn lên, thường có thái độ kiêu căng, coi thường người khác, phân biệt trong đối xử với bạn bè Cùng với đó, các em sống trong điều kiện gia đình gặp nhiều khó khăn, hoàn

cảnh thiếu thốn lại có những biểu hiện mặc cảm, tự ti, bi quan, chán nản, căm hận số phận và muốn trả thù đời nên thực hiện những hành vi gây tổn hại cho sức khỏe, tính

mạng, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người khác

Sai lệch trong ý thức pháp luật cũng là một trong những yếu tố tác động trong

cơ chế làm phát sinh tội phạm Mỗi cá nhân đều có quan điểm, thái độ, nhận thức riêng đối với pháp luật, thực tiễn áp dụng pháp luật, đối với cơ quan bản vệ pháp luật… NPT thường là không có kiến thức hoặc hiểu biết rất ít, hiểu biết mơ hồ về pháp luật (đa số NPT có trình độ học vấn thấp); có thái độ thờ ơ, coi thường pháp luật

và các cơ quan bảo vệ pháp luật; có xu hướng chống đối pháp luật và các cơ quan bảo

vệ pháp luật (đặc biệt là các trường hợp tái phạm, tái phạm nguy hiểm) họ đặt nhu cầu, sở thích cá nhân là trên hết và sẵn sàng chà đạp lên những giá trị đạo đức, coi thường pháp luật để thỏa mãn nhu cầu của mình dù biết hành vi của mình là trái pháp luật sẽ bị xã hội lên án và bị sự trừng trị của pháp luật

Tiểu kết Chương 1

Trong chương 1 của Luận văn, học viên đã nghiên cứu, thống nhất nhận thức

về một số vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến nhân thân người phạm tội, bao gồm: Khái niệm, đặc điểm nhân thân người phạm tội, ý nghĩa của việc nghiên cứu và quá trình hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực của người phạm tội Những nhận thức này là cơ sở để học viên nghiên cứu, làm rõ thực trạng các đặc điểm nhân thân

và nguyên nhân hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực của NPT trên địa bàn

huyện Củ Chi, TP.HCM ở nội dung tiếp theo của Luận văn

Chương 2 THỰC TRẠNG NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN

CỦ CHI, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH, GIAI ĐOẠN TỪ NĂM 2014 ĐẾN

nhân dân và đã đem lại sự phát triển mọi mặt cho huyện Củ Chi về các mặt kinh tế,

văn hóa, xã hội, giáo dục, cụ thể như sau:

Với hệ thống cơ sở hạ tầng được quan tâm đầu tư đồng bộ, huyện Củ Chi đang

có sức hút đối với giới đầu tư trong và ngoài nước Củ Chi hiện đã có 4 khu, 3 cụm công nghiệp phân bố đều khắp trên địa bàn, đồng thời trở thành trung tâm phát triển nông nghiệp chất lượng cao của thành phố, với chủ trương tăng cường sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP; ứng dụng nông nghiệp công nghệ cao để khắc phục những bất lợi của thời tiết Tổng giá trị sản xuất nông nghiệp đạt khoảng 7.700 tỷ đồng

Với việc duy trì mức tăng giá trị sản xuất, phát triển nông nghiệp bền vững, xóa đói, giảm nghèo, tạo ra việc làm, phát triển sản xuất tại địa phương, diện mạo Củ Chi đã có nhiều thay đổi vượt bậc Nhiều khu đô thị, khu dân cư mới được hình thành thu hút lượng lớn dân cư đến sinh sống và làm việc Toàn huyện Củ Chỉ có 20 xã và

1 thị trấn trong đó 100% các xã đạt 19/19 tiêu chí về xây dựng nông thôn mới Địa

phương không còn hộ đói; tiêu chí hộ nghèo dưới 16 triệu đồng/hộ/năm còn 3,75% Thu nhập bình quân hộ gia đình tại các xã đạt 40,5 triệu đồng/người/năm, phấn đấu đến năm 2020 tăng lên 60 triệu đồng/người/năm Hệ thống các cơ sở giáo dục trên địa bàn huyện Củ Chi đã cơ bản đáp ứng được yêu cầu học tập, đào tạo nghề cho học sinh và người dân nơi đây với 99 trường và 2 đơn vị trực thuộc công lập và tư nhân

ở các cấp từ mầm non đến trung học phổ thông và giáo dục nghề nghiệp [16]

Theo Báo cáo chính trị tại Đại hội đại biểu Đảng bộ huyện Củ Chi lần thứ XI (nhiệm kỳ 2015 -2020) cho thấy: Bên cạnh những kết quả nổi bật như kinh tế duy trì tốc độ tăng trưởng ổn định, mức tăng trưởng nhanh; thu ngân sách hằng năm đều đạt

và vượt chỉ tiên Thành phố giao; đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân không ngừng được nâng lên; cơ cấu kinh tế chuyển dịch tích cực và đúng hướng; quản lý Nhà nước trên lĩnh vực đất đai, tài nguyên – môi trường đạt được nhiều kết quả tích cực; quy hoạch và phát triển đô thị có nhiều chuyển biến tích cực, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa…, thì huyện Củ Chi cũng đang phải đối mặt với rất nhiều

khó khăn, thách thức, đó là: “…khủng hoảng kinh tế thế giới và suy giảm kinh tế trong nước; tác động tiêu cực của mặt trái kinh tế thị trường; quá trình đô thị hóa nhanh;

hạ tầng kinh tế - xã hội chưa đáp ứng yêu cầu phát triển của huyện; nguồn nhân lực

có trình độ chuyên môn còn thấp; tội phạm và tệ nạn xã hội ngày càng diễn biến phức tạp” [16] Đánh giá này của Đảng bộ huyện Củ Chi cho thấy, mặc dù đã đạt được

những thành tựu quan trọng về phát triển kinh tế - xã hội nhưng THTP trên địa bàn này vẫn diễn biến phức tạp, khó lường Điều này sẽ gây ảnh hưởng đến tình hình an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội và sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương

Vì vậy, để tìm ra những biện pháp nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa tội phạm nói chung và phòng ngừa THTP từ góc độ nhân thân NPTđòi hỏi cần tiến hành nghiên cứu, làm sáng tỏ thực trạng THTP trên địa bàn này

2.1.2 Khái quát về tình hình tội phạm trên địa bàn huyện Củ Chi

Để làm sáng tỏ thực trạng mức độ, cơ cấu, diễn biến, tính chất của THTP xảy

ra trên địa bàn huyện Củ Chi trong thời gian qua, học viên đã tiến hành nghiên cứu, khảo sát, đánh giá những số liệu báo cáo thống kê và những hồ sơ án hình sự cụ thể

được các cơ quan tiến hành tố tụng ở huyện Củ Chi và Tp Hồ Chí Minh phát hiện,

xử lý trong thời gian từ năm 2014 đến năm 2018 và thu được kết quả như sau:

số bị cáo giảm 78,15% so với năm 2014 Năm 2018 có mức giảm về số vụ là 2,94%

và mức giảm về số bị cáo là 29,18% so với năm 2014

Như vậy, có thể kết luận rằng, THTP trên địa bàn huyện Củ Chi trong 5 năm qua có xu hướng tăng, giảm hàng năm không ổn định theo diễn biến giảm trong 4 năm đầu và tăng vào năm cuối của thời gian khảo sát Trong đó, mức giảm hàng năm không đều và sự tăng đột biến trở lại về số vụ và người phạm tội trong năm 2018 Điều này cho thấy rằng các giải pháp phòng ngừa THTP trên địa bàn huyện Củ Chi thời gian qua đã phát huy được hiệu quả trong kiểm soát, khống chế THTP tuy nhiên chưa giữ được sự ổn định, đòi hỏi cần phải áp dụng các biện pháp phòng ngừa hiệu quả hơn mới có thể ngăn chặn tội phạm xảy ra

- Về cơ số tội phạm, theo số liệu thống kê tại Bảng phụ lục 2.2, với đơn vị dân

cư là 10.000 người trong độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thì cơ số tội phạm trên địa bàn huyện Củ Chi trong 5 năm qua trung bình ở mức 8.64 Trong đó, khi xem xét cơ

số tội phạm hàng năm thì thấy rằng: Năm 2014 có cơ số tội phạm cao nhất ở mức 10.97, các năm tiếp theo lần lượt ở các mức là: 9.8 (năm 2015), 8.96 (năm 2016), 7.39 (năm 2017) và 9.29 (năm 2018) Các số liệu này phần nào cho thấy hiệu quả

phòng ngừa THTP trên địa bàn huyện Củ Chi trong 5 năm qua vẫn còn những hạn chế nhất định khi số người trong độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự có xu hướng tăng

và cơ số tội phạm cũng có xu hướng tăng trong năm 2018

- Về cơ cấu

Thống kê tại Bảng phụ lục 2.3 cho thấy trong thời gian từ năm 2014 đến năm

2018, đã có tổng số 1095 tội phạm được đưa ra xét xử Trong đó, nhóm các tội phạm

xâm phạm sở hữu xảy ra nhiều nhất với 635 vụ,chiếm 58,36% trong tổng số vụ được đưa ra xét xử với các tội danh như trộm cắp, cướp giật, cướp, lừa đảo, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, hủy hoại tài sản Các tội phạm về ma túy cũng chiếm số lượng lớn với tổng số 308 vụ, chiếm 28,13% Tiếp đến là các tội xâm phạm trật tự công cộng với 157 vụ (chiếm 14,34%), các tội xâm phạm tính mạng sức khỏe, danh

dự, nhân phẩm với 95 vụ (chiếm 8,68%), còn lại là 100 vụ (chiếm 9,13%) thuộc nhóm các phạm xâm phạm trật tự quản lý hành chính, kinh tế và các tội phạm khác

Về cơ cấu THTP theo các loại tội phạm, với Bảng phụ lục 2.4 có thể thấy rằng:

Trong thời gian từ năm 2014 đến năm 2018 có tổng số 730 tội phạm ít nghiêm trọng

đã được đưa ra xét xử tương ứng với tỷ lệ 66.67% tổng số tội phạm đã đưa ra xét xử, tội phạm nghiêm trọng là 274 vụ (tỷ lệ 25,02%), tội phạm rất nghiêm trọng là 43 vụ (4,29%), còn lại là 44 tội phạm đặc biệt nghiêm trọng (4,02%) Kết quả này cho thấy: THTP các tội phạm có tính chất, mức độ ít nghiêm trọng và nghiêm trọng xảy ra phổ biến trên địa bàn huyện Củ Chi Các tội phạm rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng vẫn xảy ra nhưng chiếm tỷ lệ không đáng kể, tuy nhiên vẫn cần có biện pháp phòng ngừa phù hợp để kéo giảm hoàn toàn các loại tội phạm này

Về cơ cấu THTP theo địa giới hành chính của huyện Củ Chi, theo Bảng phụ lục

2.5 thì tội phạm xảy ra trên tất cả các địa bàn của huyện Củ Chi, trong đó địa bàn có mức độ xảy ra tội phạm cao nhất là xã Trung An với tổng số 62 vụ, chiếm 5.6%, Tân Thạnh Tây là địa bàn có mức độ thấp nhất là với tổng số 39 vụ, chiếm tỷ lệ 3.5%

Đối chiếu với diện tích và vị trí địa lý của các đơn vị hành chính này cho thấy: Các địa bàn có diện tích rộng, có các khu, cụm công nghiệp, giáp ranh với các địa phương khác có mức độ THTP xảy ra phổ biến hơn Ngược lại, các xã có diện tích

nhỏ và không giáp ranh với các địa phương khác thì có mức độ THTP thấp nhất Điều này chứng tỏ rằng ở các địa bàn có diện tích rộng và có vị trí giáp ranh thì sẽ có mức

độ phạm tội cao hơn

Về cơ cấu THTP trên địa bàn huyện Củ Chi theo địa điểm, thời gian gây án,

qua khảo sát ý kiến các cán bộ công tác tại Cơ quan điều tra Công an huyện Củ Chi cho thấy, các tội phạm xảy ra ở tất cả các xã, thị trấn thuộc địa bàn huyện Củ Chi và địa điểm thường xảy ra theo từng nhóm tội phạm là: Nhóm tội xâm phạm sở hữu thường xảy ra ở các nơi vắng vẻ, ít lại và thường diễn ra vào lúc trời tối Nhóm tội xâm phạm trật tự công cộng, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và

ma túy thường diễn ra ở nơi công cộng bất kể thời gian nào

Về cơ cấu theo đặc điểm nhân thân người phạm tội, thì qua các Biểu phụ lục

2.1, 2.2, 2.3, 2.4, 2.5 có thể thấy rằng: NPT chủ yếu là nam giới, độ tuổi từ 18 đến dưới 30 chiếm đa số, đa số không có việc làm ổn định, thất nghiệp, trình độ học vấn thấp, chưa có tiền án, tiền sự

- Về tính chất

Trên cơ sở tham khảo ý kiến của 30 cán bộ thuộc Cơ quan điều tra Công an huyện Củ Chi về tính chất của THTP trên địa bàn huyện Củ Chi trong thời gian qua,

có thể thấy rằng: Với vị tri giáp ranh với các tỉnh, thành phố khác nên nhiều đối tượng

đã lợi dụng đặc điểm này để thực hiện hàng loạt các vụ cướp giật, cướp đối với người

đi đường ở các khu vực giáp ranh nhằm dễ dàng trốn tránh sự truy xét của các cơ quan có thảm quyền huyện Củ Chi Ngoài ra, theo số liệu thống kê tại Bảng phụ lục 2.1, có thể thấy rằng số lượng bị cáo luôn nhiều hơn số vụ Như vậy, có thể kết luận, tội phạm trên địa bàn huyện Củ Chi không chỉ mang tính đơn lẻ mà còn có nhiều trường hợp đồng phạm Trong đó, có vụ án thuộc trường hợp đồng phạm giản đơn cũng có vụ án thuộc trường hợp đồng phạm có tổ chức, tập trung ở nhóm tội phạm xâm phạm sở hữu có tính chiếm đoạt như trộm cắp, cướp giật, lừa đảo, tội phạm ma túy, tội phạm về kinh tế, gây ra tâm lý lo lắng, bức xúc trong quần chúng nhân dân

Theo các báo cáo tổng kết hằng năm của Công an huyện Củ Chi trong thời gian từ năm 2014 đến năm 2018, cho thấy: Số vụ phạm pháp hình sự (trừ các vụ án

vi phạm quy định về phương tiện giao thông đường bộ) đã gây ra thiệt hại tài sản trị giá khoảng 26,588 tỷ đồng, làm chết 46 người, bị thương 126 người Các thiệt hại này chủ yếu do nhóm các loại tội phạm sau gây ra, bao gồm: Tội phạm xâm phạm quyền sở hữu; Tội phạm về kinh tế Cá biệt hơn là các thiệt hại về danh dự, tinh thần của các nạn nhân trong các vụ án Hiếp dâm trẻ em đã gây nhiều bức xúc trong quần chúng nhân dân Có thể thấy rằng, những số liệu phân tích trên đây đã phần nào đã nói lên hậu quả thiệt hại do các tội phạm gây ra trong thời gian qua ở huyện Củ Chi

là tương đối nghiêm trọng Không chỉ là thiệt hại về vật chất mà nhiều tội phạm trên địa bàn còn có những thiệt hại phi vật chất, không có thể bù đắp hay khôi phục được Đây là những tác hại cho an ninh, trật tự, an toàn xã hội và từng cá nhân, tổ chức trên địa bàn huyện Củ Chi

Với những diễn biến phức tạp của THTP trên địa bàn huyện Củ Chi như đã nêu trên phần nào cho thấy rằng: Các biện pháp phòng ngừa THTP đã tiến hành vẫn chưa đạt được hiệu quả như mong muốn và do đó cần phải được quan tâm nghiên cứu

để tìm ra các giải pháp nhằm nâng cao hơn nữa hiệu quả phòng ngừa THTP trong thời gian tới Theo đó, khi tiến hành xây dựng và triển khai các biện pháp tác động vào các nguyên nhân, điều kiện của THTP thì cần có sự quan tâm đúng mức đến đặc điểm nhân thân NPT bởi đây là yếu tố có liên quan trực tiếp đến nguyên nhân, điều kiện của THTP trên địa bàn huyện Củ Chi trong thời gian vừa qua

2.2 Đặc điểm nhân thân người phạm tội trên địa bàn huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn năm 2014-2018

Để đánh giá thực trạng nhân thân NPT trên địa bàn huyện Củ Chi, TP.HCM trong thời gian từ năm 2014 đến năm 2018, học viên đã tiến hành phân tích, tổng hợp các thông tin có liên quan thu được từ thống kê của các cơ quan tiến hành tố tụng trên địa bàn này kết hợp việc nghiên cứu điển hình với 200 bản án hình sự với 238 bị cáo

và thu được kết quả như sau:

2.2.1 Thực trạng đặc điểm về mặt xã hội-nhân khẩu

2.2.1.1 Giới tính của người phạm tội

Theo thống kê TAND huyện Củ Chi tại Bảng phụ lục 2.6 thì: Trong thời gian

từ năm 2014 đến năm 2018 cho thấy có tổng số 1554 NPT giới tính nam, tức là gấp 12,1 lần so với tỷ lệ NPT là nữ với 128 NPT Tỷ lệ nam giới phạm tội hàng năm trên địa bàn huyện Củ Chi luôn cao hơn hẳn so với nữ giới Thống kê cho thấy NPT nam giới thường phạm các tội xâm phạm sở hữu, các tội phạm về ma túy, chống người thi hành công vụ, vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ Trong mỗi nhóm nam giới giới khác nhau về nơi ở, nghề nghiệp cũng như địa vị xã hội thì hình thức phạm tội cũng khác nhau và thường đóng vai trò người chủ mưu, thực hành trong các vụ án có đồng phạm

NPT là nữ giới trên địa bàn huyện Củ Chi thường thực hiện tội phạm đơn lẻ, nếu có tổ chức thì chỉ là đồng phạm giữ vai trò thứ yếu Họ thường phạm các lừa đảo, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, mua bán trái phép chất ma túy, cố ý gây thương tích (do ghen tuông tình ái) hoặc trộm cắp tài sản Điển hình như vụ án sau:

Lúc 08 giờ 20 phút ngày 19/7/2018, Trương Thị H điều khiển xe gắn máy biển

số 50Y-6007 đến chợ Sáng thuộc ấp Bến Than, xã Tân Thạnh Đông, huyện Củ Chi

để xe 2 bên ngoài rồi đi vào trong chợ phát hiện bà Dương Thị L bán hàng trầu cau

có để túi xách màu đỏ tím đựng tiền bên cạnh Lợi dụng lúc bà L bán hàng cho khách,

H lén lấy túi xách của bà L (bên trong có số tiền 2.230.000 đồng) rồi bỏ đi thì bị người dân phát hiện bắt giữ giao Công an xử lý Tại Bản kết luận định giá tài sản số: 163/KL-HĐĐGTS ngày 30/7/2018 của Hội đồng định giá trong tố tụng hình sự huyện Củ Chi, kết luận: 01 (một) túi xách bằng vải màu đỏ tím kích thước 20cm x 20cm trị giá 8.000 đồng Tổng giá trị tài sản bị cáo chiếm đoạt là 2.238.000 đồng Trương Thị H bị xử

phạt 09 tháng tù [Bản án 144/2018/HS-ST ngày 30/8/2018 của TAND huyện Củ Chi]

2.2.1.2 Độ tuổi của người phạm tội

Theo thống kê TAND huyện Củ Chi tại Bảng phụ lục 2.7 cho thấy: Trong thời gian từ năm 2014 đến năm 2018, NPT ở nhóm từ đủ 18 tuổi đến dưới 30 tuổi chiếm

đa số với tổng số 973 người (tương đương 57,73%) Theo thực tiễn xét xử của TAND huyện Củ Chi thì người trong lứa tuổi này có xu hướng thực hiện hành vi phạm tội ở tất cả các loại tội phạm Nhóm NPT trong lứa tuổi từ 30 đến dưới 60 tuổi khá cao với tổng số 531 người (tương đương 31,57%) Loại tội phạm phổ biến do nhóm NPT