DỤNG cụ GIA CÔNG cơ KHÍ

Chìa vặn được thiết kế để đo độ xiết chặt của đai ốc là chìa vặn đo lực xoắn, không phải là chìa vặn... Công thức để tính lực xoắn của khớp nối hoặc phần nối thêm Khớp nối và các bộ phận

DỤNG CỤ GIA CÔNG CƠ KHÍ

1 Các loại đục

Đục nguội được dùng để cất kim loại trong các công việc như phá tán ri-vê

và tách đai ốc

CÁCH SỬ DỤNG ĐÚNG

Thông thường người sử dụng cầm đục giữa ngón tay cái và ngón tay trỏ

và cầm cách đầu đục khỏang 1 inch (2,54 cm) Giữ đục bằng một lực cô’định nhưng hơi lỏng tay để làm giảm lực đánh vào tay trong trường hợpđục chệch

LƯU Ý: Luôn đeo kính bảo hộ khi sử dụng đục

Đục cắt bất cứ kim loại nào mềm hơn nó Luôn sử dụng đục đúng kích cỡvới loại công việc và sử dụng búa nặng tương ứng với từng loại đục; đụccàng to, búa phải càng nặng

ĐỤC NGUỘI

Đục nguội (Hình 40) là một trong những loại thông dụng nhâ’t Lưỡi cắtthường hơi lồi như trong hình 41 Điều này tạo cho phần trung tâm chịu

nhiều lực va đập nhất, và vì thế bảo vệ những góc yếu hơn Thông thườnglưỡi cắt có góc từ 60° đến 70°.

Hình 47 – Hình dáng đúng của lưỡi đục nguội

CÁC LOẠI ĐỤC NGUỘI ĐẶC BIỆT

Đục xoi (Hình 42) được dùng để đục rãnh, khe hẹp, và các góc vuông.

Đục lòng máng được dùng để đục rãnh hình bán nguyệt và đẽo bên trongcác góc có mối hàn

Đục hình thoi được dùng để đục những khe hình chữ V và các góc vuông

2 Tại sao lực xoắn lại quan trọng khi dùng các dụng cụ vặn?

Lực xoắn của bù-loong được dựa trên khái niệm sau: để bù-loong được giữchặt, nó phải được xiết đủ chặt để tải trọng của nó luôn lớn hơn tải trọngthực mà nó phải chịu

Bù-loong bị xiết quá chặt sẽ bị “căng” cho đến khi ren bị hỏng hoặc các

bộ phận bị oằn hoặc lệch

Bù-loong bị xiết chưa chặt tạo ra lực “trượt” giữa các bộ phận do những

bộ phận này luôn có khuynh hướng tách rời nhau

Hơn 90% lực tác động được dùng để vượt qua lực ma sát, nhưng con sốphần trăm này còn tùy vào loại đai ốc và bù-loong Ngoài ra, còn các yếu

tố như chất liệu của vật được giữ chặt với nhau, vị trí lắp, hoặc độ trơncủa đai ốc và bù-loong Tóm lại, lực xoắn thay đổi tùy vào loại công việc

và đó là lí do tại sao lực xoắn cố định được ghi trong các sổ tay kĩ thuật

Cuô’i quyển sách này cũng có một bảng lực xoắn đối với các loại đai ốc vàbù-loong

3 Chọn chìa vặn đo lực xoắn

Chọn kích cỡ và thang độ thích hợp rất quan trọng đối với việc đem lại kếtquả chính xác Cách tốt nhất là chọn chìa vặn có thang độ lớn sao choviệc đang làm nằm trong khoảng giữa của hai đầu thang độ

Ví dụ, nếu chọn loại chìa vặn 600 pounds-foot (814 Newton-met), sẽ thíchhợp nhất cho mọi công việc trong khoảng 150 đến 450 pounds-foot (203đến 610 Newton- met) và đem lại kết quả chính xác nhấtẽ Cách sử dụngchìa văn do lực xoắn

Có thể kéo hoặc đẩy chìa vặn đo lực xoắn Dùng một lực cố định

Nếu bị kẹt trong lúc xiết, vặn ngược nút đai và xiết lại với lực tác dụngđều lên tay cầm Xem chỉ số lực xoắn trong lúc vặn chìa

Đối với loại chìa vặn kêu “clíc”, sẽ nghe thây tiếng “clíc” khi không còn lựccăng lên chìa vặn đo lực được định trước

Khi xiết đai ốc hoặc bù-loong có ren bị hỏng hoặc bị tắc, cần lưu ý xemlàm thế nào để vặn chìa đo lực qua những khoảng ren đó Sau đó cộngthêm lực xoắn vào chỉ số từ chìa vặn

Cầm chìa vặn cẩn thận vì đây là dụng cụ đo tinh vi Nếu làm rơi chìa vặn,phải kiểm tra lại độ chính xác trước khi sử dụng Cất chìa vặn vào hộp bảo

vệ khi không sử dụng

Kiểm tra độ chính xác của chìa vặn đo lực xoắn

Để kiểm tra độ chính xác của chìa vặn đo lực xoắn, làm như sau:

Treo chìa vặn lên một đai ốc cố định (xem hình 39)

Chĩnh kim chỉ về số 0 (như vậy sẽ bù trừ cho độ nặng của chìa vặn)

Treo một khối có độ nặng đã xác định (như cục cân) tại bất cứ khoảngcách nào đã xác định tính từ tâm của đai ốc.

Trọng lượng (tính bằng pound) được nhân với khoảng cách từ A đến B(tính bằng foot) sẽ cho kết quả lực xoắn (tính bằng pounds-foot hoặcNewton-mét) Kết quả này phải khớp với chĩ số được báo trên chìa vặn

Kiểm tra độ chính xác của chìa vặn đo iực xoắn

Ví dụ từ hình vẽ: 50 lbs X 2 ft = 100 ld-ft

22,7 kg x9,81 = 222 N;

222 N X 0,6 m = 133 N-m)

LƯU Ý: 9,81 là thừa số chỉ trọng lực

Nên nhớ có thể thay vào công thức trên bất cứ trọng lượng và khoảngcách nào.

Luôn kiểm tra chìa vặn trong phạm vi thường được sử dụng nhất

4 Chìa vặn đo lực xoắn

LOẠI CỒ ĐAU BÁNH CÓC Hình 35 – Chìa vặn đo lực xoắn

Lực xoắn khác với lực căng Lực xoắn liên quan đến việc vặn xoay và được

đo bằng pounds (Ibs.)-foot (ft.) (Newton (N.)-mét (m) Lực cầng liên quanđến việc kéo và được đo bằng pounds (Newton) Chìa vặn được thiết kế để

đo độ xiết chặt của đai ốc là chìa vặn đo lực xoắn, không phải là chìa vặn

Hình 37- Các đơn vị do lực xoắn

Nếu chiều dài cánh tay đòn được đo bằng inch (hoặc milimet) và lực được

đo bằng pound (hoặc Newton), thì lực xoắn phát sinh được tính bằngpound-inch (hoặc Nevvton- milimet) Nếu chiều dài cánh tay đòn được đobằng foot (hoặc mét) thì kết quả của phép tính là pound-foot (hoặcNewton-mét) Xem Hình 37

Pound-inch = pound-foot X 1 2 Nevvton-milimét = Newton-mét X 1000Pound-foot = pound-inch : 12 Newton-mét = Nevvton-milimét : 1000

Đa số các chìa vặn đo lực xoắn có bộ phận tín hiệu có thể được định trướcphần lực theo ý muốn Khi bạn tác động lực bằng với lực đã định, bộ phậnnày sẽ báo tín hiệu

Công thức để tính lực xoắn của khớp nối hoặc phần nối thêm

Khớp nối và các bộ phận gắn thêm có thể dùng kèm với chìa vặn đo lựcxoắn để với tới những chỗ khó thao tác

Hình 38- Tính lực xoắn trên khớp nối

Khi dùng khớp nối với chìa vặn đo lực xoắn, chiều dài để tính lực là tổngcủa chiều dài cánh tay đòn (L) cộng với chiều dài của khớp nối (A) nhưtrong Hình 38 Để tính chỉ số lực xoắn, dùng công thức sau:

Ta = lực xoắn ở CUÔÌ khớp nối

Tvv = chỉ số lực xoắn của chìa vặn

L = chiều dài cánh tay đòn của chìa vặn đo lực xoắn

A = chiều dài của khớp nối

Công thức:

Ta = Tw X JL+A L

5 DÙNG LOẠI CHÌA VẶN NÀO?

Sau khi giới thiệu nhiều loại chìa vặn như trên, bạn có thể tự hỏi làm thếnào để chọn đúng loại chìa vặn cho công việc đang làm Phải chọn cờ-lê,

mỏ lết, chìa vặn có đầu tiếp nối, chìa vặn hình hộp hoặc chìa liên hợp?Việc chọn này được đúc kết từ kinh nghiệm thực tế, tuy vậy cũng có vàinguyên tắc dễ nhớ và rất hữu ích sau đây:

Trước hết, xác định loại đai ốc hoặc đinh vít được dùng thiết kế theo in-sơ(inch) hay hệ mét Loại đai ốc, đinh vít theo in-sơ (inch) có gạch hoặc códấu trên đầu hoặc đai ốc Loại theo hệ mét có ghi số trên đầu hoặc đai ốc.Xem bảng lực xoắn ở cuối quyển sách này để có thông tin thích hợp

Sau đó xem xét loại công việc sắp làm, địa điểm và số lượng đai ốc, đinhvít để chọn chìa vặn.

Thông thường, nếu phải xử lí nhiều đai ốc, nên dùng loại có đầu tiếp nối

Ví dụ, khi tháo đầu hình trụ ra khỏi động cơ, trước tiên dùng chìa vặn cótay cầm có bản lề (bẻ cong tay cầm ở góc khoảng 90° để tăng lực đònbẩy) làm lỏng đai ốc Sau khi đai ốc được làm lỏng, tay cầm có bản lềđược xếp trả về vị trí thẳng đứng và dùng ngón tay để vặn

Nếu động cơ được lắp vào máy và có đủ khoảng không, dùng tay cầm tốcđộ; sau đó ghép các đầu nối vào tay cầm tốc độ và vặn đai ốc

Để thay thế và xiết đai ốc, dùng các loại chìa vặn theo trình tự ngược lại

Đối với công việc tháo và lắp các bình chứa dầu của động cơ, chụp bánhrăng định giờ, chụp bộ truyền động, loại chìa vặn thích hợp là dùng đầutiếp nối và tay cầm tốc độ, vì loại chìa vặn này không đòi hỏi tốn nhiềulực

Có nhiều loại đai ốc, đặc biệt là những loại trên các ống xả Đối vớinhững loại này dùng chìa vặn liên hợp một đầu hình hộp và một đầu cờ-ỉê

chọn đúng loại chìa vặn thích hợp cho công việc không có gì là khó khăn.

Kĩ thuật viên giỏi là người có thể dùng “đầu” của mình cũng giỏi như đôitay – người có thể kếp hợp tốt trí tuệ và cơ bắp

Hình 34 – Dùng cả hai tay sẽ tiết kiệm được phân nửa thời gian

Ví dụ, để thay thế các đai ốc bạn sẽ nhận ra rằng nếu bạn dùng cả hai taythay vì một, thì bặn sẽ tiết kiệm được phân nửa thời gian (Hình 34) Điềunày giống như là học đánh máy – người mới bắt đầu sẽ đánh với hai ngónnhưng người có kinh nghiệm sẽ dùng cả mười ngón Đây chĩ là vấn đềluyện tập

6 CHÌA VẶN ĐIỀU CHỈNH

Loại chìa này (Hình 32) dùng cho các vít không đầu hoặc các bộ phận cókhoét loe miệng Đa số có dạng hình chữ L và có sáu cạnh

Đây là loại chìa vặn được sử dụng để làm nhiều loại công việc một cách

dễ dàng và nhanh chóng Hình 31 minh họa một chìa vặn có đầu tiếp nối

12 chấu loại mới, một tay cầm xoay hình chữ T, một tay quay tô’c độ, mộtkhớp vạn năng và một tay cầm bánh cóc Ngoài ra còn có những bộ phậnkhác và tay cầm hình chữ L Được ghép theo nhiều cách khác nhau, loạichìa vặn này có thể được dùng để làm nhiều loại công việc khác nhau.Những đầu nối to hơn thường được thiết kế dưới dạng 6 châu

Để sử dụng chìa vặn có đầu tiếp nối với tay cầm bánh cóc, chọn cỡ đầutiếp nối vừa với đai ốc, ghép đầu nối này vào tay cầm bánh cóc và sau đóđặt lên đai ốc

Bên trong phần đầu của tay cầm bánh cóc là một con cóc (hoặc còn gọi làcon chó) khớp vào những răng của bánh cóc Khi kéo tay cầm theo mộthướng, bộ phận con cóc sẽ giữ những răng của bánh cóc và xoay phầnđầu tiếp nối Khi di chuyển tay cầm theo hướng ngược lại, bộ phận conchó trượt trên các răng, cho phép phần tay cầm được quay ngược lại màkhông xoay phần đầu tiếp nối (Hình 31) Đó là lí do giải thích tại sao taycầm bánh cóc có thể thao tác nhanh chóng: phần đầu tiếp nối không phảirời đai ốc và không phải kẹp lại lần thứ hai Phần tay cầm bánh cóc đượcxoay theo một hướng để xiết chặt đai ốc và xoay theo hướng ngược lại đểtháo đai ốc

Hình 31 – Chìa vặn có đầu tiếp nối và tay cầm

Một bộ phận thường được dùng kèm với phần tay cầm để chuyển hướngcủa bánh cóc (xem hình 31) Đối với một số loại chìa vặn có đầu tiếp nốỆi,

có một con bẩy nhỏ sẽ nhảy về phía phải khi bánh cóc được xoay ngược

chiều kim đồng hồ để xiết chặt đai ốc Khi tháo đai ốc, con bẩy sẽ đượcbắn về phía trái và bánh cóc sẽ xoay theo chiều kim đồng hồể

Lí do khiến cho chìa vặn có đầu tiếp nối loại mới thích ứng được với nhiềuloại công việc đó là hàng loạt các phụ kiện kèm theo những bộ đầu tiếpnối và tay cầm bánh cóc

Phụ kiện tay cầm có bản lề rất tiện dụng Để tháo lỏng một đai ốc đã đượcxiết chặt, tay cầm có thể được bẻ ngoặt một góc và nhờ đó tạo lực đònbẩy lớn nhất Sau đó, khi đai ốc được làm lỏng ở mức có thể vặn được dễdàng, tay cầm có thể được xếp lại ở vị trí thẳng đứng và vặn nhanh đểtháo đai ốc ra khỏi đinh vít hoặc chốt

Một bộ phận khác nữa là tay cầm trượt Phần đầu có thể được định vị tạiđoạn giữa hoặc đoạn đầu của tay cầm Bộ phận trượt và cán nối thêm sẽtạo thành chữ T

Cần quay tốc độ rất tiện cho một sô” công việc như tháo hoặc xiết ốc bìnhchứa dầu Tay cầm tốc độ được sử dụng như khoan tay của thợ mộc Loạichìa vặn này giúp xử lí các đai ốc nhanh chóng sau khi đã được nới lỏngbằng chìa vặn tay cầm trượt hoặc tay cầm bánh cóc

Khớp nối vạn năng rất tiện cho việc xử lí các đai ốc tại những vị trí màchìa vặn thẳng không dùng được Khớp nối vạn năng cho phép thao tácvới chìa vặn được giữ ở các góc độ khác nhau so với đầu tiếp nối Điều nàygiúp ích rất nhiều khi làm việc ở những nơi chật hẹp

Những chìa vặn có đầu tiếp nối loại lớn cũng có thêm những đầu tiếp nốisâu để dùng cho bugi và đai ốc nằm sâu trên bù-loong

Một phụ kiện khác là tay cầm cho phép đo lực kéo trên chìa vặn (loại này

sẽ được trình bày tiếp theo sau đây)

Giữ tất cả các đầu tiếp nối không dính bụi và mạt giũa Thường xuyên rửabằng chất làm sạch và thoa một ít dầu lên tất cả các khớp nôi và bánhcóc

Không dùng các đầu nối cho các dụng cụ điện; chỉ dùng những loại chịu

va đập cho các dụng cụ điện Có thể phân biệt các đầu tiếp nối căn cứ vào

độ nhẩn của bề mặt: các đầu tiếp nối để dùng tay được tráng crôm và cácđầu tiếp nối chịu và đập tráng oxít đen

8 CHÌA VẶN ỐNG

Hình 30- Chìa vặn hình ống

Chìa vặn hình ống (Hình 30) tương tự như chìa vặn hình hộp nhưng cóphần hở cho phép trượt theo các ống dẫn Khi sử dụng chìa vặn loại này,chĩ kéo về hướng của mũi tên được vẽ như trong Hình 30 để tránh làmngoác phần hở

thời được dùng để tháo và xiết đai o’c với góc xoay tối thiểu là 15°, so vớigóc xoay 30° hoặc 60° của cờ-lê Cũng có các chìa vặn hình hộp lớn hơnđối với loại 6 chấu, tuy nhiên chĩ nên dùng chìa vặn 6 chấu đối với nhữngvật chịu được lực xoắn lớn vì nó có diện tiếp xúc lớn, và giảm đi hư hỏngđối với vật hoặc dụng cụ.

Một số chìa vặn hình hộp được thiết kế với góc chéo ở một hoặc hai đầu(Hình 29) Điều này giúp cho tay người sử dụng thoải mái hơn và bảo vệcác khớp tay

Chìa vặn kết hợp giữa một đầu cờ-lê và một đầu hình hộp (Hình 29) có thểgiúp thực hiện việc tháo lắp đai ốc và bù loong nhanh chóng hơn Đầuhình hộp được dùng để nới lỏng đai ốc, còn đầu cờ-lê được dùng để thaotác nhanh hơn trong khoảng thời gian còn lại

10 Mỏ lết

Mỏ-lết (Hình 25) có một má trượt được di chuyển bằng một vít điều chĩnh.Loại chìa vặn này không phải được dùng để thay cho cờ-lê, trừ trường hợpgặp phải loại đai ốc hoặc bù-loong có kích cỡ khác thường Loại chìa vặnnày giúp cho người sử dụng không phải mang theo nhiều cờ-lê cùng lúc.

Mỏ-lết không được chế tạo dành cho công việc nặng vì vậy sử dụng mỏ-lếtvới lực thích hợp

Hình 26 – Cách sử dụng dúng mỏ-lết (thao tác xiết dai ốc)

Luôn ghi nhớ 3 điểm quan trọng sau:

Luôn đặt mỏ-lết lên trên đai ốc để lực kéo sẽ tác dụng lên phần má cốđịnh của mỏ-lết (Hình 26) Phần má này có thể chịu nhiều lực.

Sau khi đặt mỏ-lết lên đai ốc, xiết đai ốc điều chĩnh để mỏ-lết bám khítvào đai ốc Nếu không đai ốc sẽ bị làm tròn đầu

Giữ sạch mỏ-lết Thỉnh thoảng rửa mỏ-lết bằng dầu rửa và thoa một ít dầuvào vít chỉnh và phần trượt