Pháp luật về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình sự ở việt nam hiện nay

phòng, chống, trong đó, tăng cường ký kết ĐƯQT, hoàn thiện pháp luật trong nước,triển khai toàn diện các hình thức HTQT trong PCTP, qua đó tăng cường tính hiệulực của pháp luật, nâng cao

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

O VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Phạm Văn Công

PHÁP LUẬT VỀ HỢP TÁC QUỐC TẾ TRONG LĨNH VỰC TỐ TỤNG HÌNH

SỰ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

GS, TS NGUYỄN NGỌC ANH

HÀ NỘI - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả đề cập trong Luận án là trung thực, có nguồn gốc trích dẫn rõ ràng và chính xác.

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

NGƯỜI CAM ĐOAN

Phạm Văn Công

BẢNG CÁC TỪ, NGỮ VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN

BLHS Bộ luật hình sự

BLTTHS Bộ luật tố tụng hình sự

CAND Công an nhân dân

CHXHCN Cộng hòa xã hội chủ nghĩa

ĐƯQT Điều ước quốc tế

HTQT Hợp tác quốc tế

PCTP Phòng, chống tội phạm

TANDTC Tòa án nhân dân tối cao

TNHS Trách nhiệm hình sự

TTHS Tố tụng hình sự

TTTPHS Tư ng ợ ư h về hình sự

VKSND Viện kiểm sát nhân dân

VKSNDTC Viện kiểm sát nhân dân tối cao

XHCN Xã hội chủ nghĩa

DANH MỤC CÁC BẢNG SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN

Bảng 1 Bảng danh mục điều ước quốc tế đa hư ng về ư ng ợ ư

pháp về hình sự, dẫn độ, chuyển giao người bị kết án mà Việt Nam là thành viên

Bảng 2 Bảng danh mục điều ước quốc tế song hư ng về ư ng ợ ư

pháp về hình sự, dẫn độ, chuyển giao người bị kết án mà Việt Nam đã ký kết

Bảng 3 Bảng danh mục điều ước quốc tế đa hư ng mà Việt Nam là

thành viên có bảo lưu hoặc tuyên bố, không áp dụng trực tiếp Bảng 4 Bảng phân tích theo khu vực và quốc gia có ký kết điều ước

quốc tế với Việt Nam về ư ng ợ ư h về hình sự, dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành hình phạt tù

Bảng 5 Danh mục các văn bản quy phạm pháp luật ong nước làm c

sở pháp lý cho hợp tác quốc tế ong lĩnh vực tố tụng hình sự Bảng 6 Bảng thống kê trình tự, thủ tục các hoạ động hợp tác quốc tế

ong lĩnh vực tố tụng hình sự và mối quan hệ phối hợp giữa

c c c quan có hẩm quyền Bảng 7 Bảng thống kê số lượng yêu cầu ư ng ợ ư h về hình sự Bảng 8 Bảng thống kê các yêu cầu dẫn độ

Bảng 9 Bảng thống kê các yêu cầu chuyển giao người đang chấp hành

hình phạt tù Bảng 10 Biểu tổng hợp số lượng, tình hình thực hiện hồ s yêu cầu và

thực hiện hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự theo thời gian Bảng 11 Bảng phân tích một số vụ việc điển hình.

Bảng 12 Dự thảo Hiệ định mẫu về dẫn độ của Việt Nam

Bảng 13 Dự thảo Hiệ định mẫu về ư ng ợ ư h về hình sự của

Việt Nam Bảng 14 Dự thảo Hiệ định mẫu về chuyển giao người đang chấp hành

án phạt tù của Việt Nam

MỤC LỤC

Trang

1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan đến luận n 10

1.3 Đ nh gi ình hình nghiên cứu liên quan đến đề ài luận n 22

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT VỀ HỢP TÁC QUỐC

TẾ TRONG LĨNH VỰC TỐ TỤNG HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM VÀ MỘT

SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

2.1 Những vấn đề lý luận về h luậ về hợ c quốc ế ong lĩnh vực ố

ụng hình sự ở Việ Nam

2.2 Ph luậ của nước ngoài về hợ c quốc ế ong lĩnh vực ố ụng hình

sự và mộ số kinh nghiệm có hể vận dụng ở Việ Nam

Chương 3 QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ HỢP TÁC QUỐC TẾ TRONG LĨNH

VỰC TỐ TỤNG HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH

3.1 Kh i lược c c giai đoạn lịch sử của h luậ về hợ c quốc ế ong

lĩnh vực ố ụng hình sự ở Việ Nam

3.2 Quy định h luậ về hợ c quốc ế ong lĩnh vực ố ụng hình sự ở

Việ Nam

3.3 Thực ạng thi hành h luậ về hợ c quốc ế ong lĩnh vực ố ụng

hình sự ở Việ Nam hời gian qua

3.4 Nhận xé , đ nh gi chung

Chương 4 HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC

HIỆN PHÁP LUẬT VỀ HỢP TÁC QUỐC TẾ TRONG LĨNH VỰC TỐ

TỤNG HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM

4.1 Dự b o ình hình

4.2 Phư ng hướng, quan điểm của Đảng và Nhà nước a về hoàn hiện h

luậ về hợ c quốc ế ong lĩnh vực ố ụng hình sự

4.3 Giải h gó hần hoàn hiện h luậ về hợ c quốc ế ong lĩnh

vực ố ụng hình sự và nâng cao hiệu quả hực hiện h luậ

KẾT LUẬN

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

252554717175

92

103

122122129130149

MỞ ĐẦU

0 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu luận án

Trong những năm qua, tình hình quốc tế, khu vực có nhiều diễn biến phức tạp,nhanh chóng, khó dự báo; các yếu tố an ninh phi truyền thống trở thành thách thứcngày càng lớn cho an ninh, trật tự ở mỗi quốc gia trên thế giới và trên phạm vi toàncầu Các vấn đề xuyên quốc gia đã trở thành quan tâm chung của cả cộng đồng quốc

tế vì không một quốc gia đơn lẻ nào có thể giải quyết được; toàn cầu hóa làm giatăng tính tùy thuộc, ảnh hưởng đến trạng thái ổn định, phát triển ở mỗi quốc gia,khu vực Tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia có diễn biến ngày càng phức tạp, gâyhậu quả rất lớn, phạm vi rộng hơn với phương thức, thủ đoạn phạm tội ngày càngtinh vi với nhiều loại tội phạm xuyên quốc gia gồm tổ chức đưa người di cư bất hợppháp, mua bán người, tội phạm về ma túy, rửa tiền, khủng bố quốc tế, tội phạm sửdụng công nghệ cao, lừa đảo chiếm đoạt tài sản xuyên quốc gia… Nghiên cứu củaLiên hợp quốc cho thấy, chỉ riêng thị trường bất hợp pháp hàng năm của hoạt độngphạm tội có tổ chức xuyên quốc gia ước đạt khoảng 1,6 - 2,2 nghìn tỷ đô la Mỹ, ởkhu vực Đông Nam Á là khoảng 100 tỷ đô la Mỹ [82, tr.3], lớn hơn tổng sản phẩmquốc dân của nhiều quốc gia vừa và nhỏ Việc này đòi hỏi các quốc gia phải phốihợp, giúp đỡ lẫn nhau để phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử và thực thi công lý đốivới vụ việc, cá nhân, tổ chức phạm tội xuyên quốc gia, trong đó có hợp tác quốc tế(HTQT) trong tố tụng hình sự (TTHS) bằng nhiều hình thức, nội dung theo các camkết quốc tế Để bảo đảm lợi ích của quốc gia - dân tộc, thể hiện sự tận tâm thực hiệnhiệu quả các cam kết quốc tế, các quốc gia nỗ lực hoàn thiện hệ thống pháp luậttrong nước, bố trí nguồn lực hợp lý tổ chức triển khai hiệu quả các điều ước quốc tế(ĐƯQT) đã ký kết, gia nhập tăng cường phòng, chống tội phạm (PCTP)

0 Việt Nam, tình hình tội phạm xuyên quốc gia cũng không ngoài quy luật ởthế giới, với diễn biến phức tạp hơn, xu hướng gia tăng về tính chất, mức độ nguyhiểm và phương thức, thủ đoạn phạm tội; có nhiều đối tượng phạm tội ở Việt Nam

bỏ trốn ra nước ngoài, hoặc phạm tội ở nước ngoài bỏ trốn vào Việt Nam để lẩn trốnhoặc tiếp tục phạm tội Tình hình nêu trên đòi hỏi phải có nhiều giải pháp

phòng, chống, trong đó, tăng cường ký kết ĐƯQT, hoàn thiện pháp luật trong nước,triển khai toàn diện các hình thức HTQT trong PCTP, qua đó tăng cường tính hiệulực của pháp luật, nâng cao hiệu quả PCTP; góp phần nâng cao vai trò, vị thế củaquốc gia trên trường quốc tế.

Pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam được quy định trong Bộluật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2003 và năm 2015, Luật TTTP năm 2007, cácluật khác liên quan; các ĐƯQT mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa (CHXHCN)Việt Nam là thành viên Các quy định về HTQT trong TTHS có ý nghĩa quan trọng

về chính trị xã hội và đối ngoại, tạo cơ sở pháp lý cho các cơ quan chức năng củaViệt Nam hợp tác với các cơ quan tương ứng của nước ngoài thực hiện các hoạtđộng HTQT trong TTHS góp phần nâng cao hiệu quả PCTP, đồng thời, phục vụtích cực chiến lược của Đảng và Nhà nước ta trong giai đoạn hiện nay nhằm tăngcường hội nhập quốc tế sâu rộng trên mọi lĩnh vực với thế giới Đến tháng 8/2019,Việt Nam đã là thành viên của 22 ĐƯQT đa phương, ký kết 28 ĐƯQT song phương

về tương trợ tư pháp về hình sự (TTTPHS), ký kết 23 ĐƯQT song phương, 22ĐƯQT đa phương về dẫn độ, 17 ĐƯQT song phương và đa phương về hợp táctrong chuyển giao người bị kết án phạt tù (xem Bảng 1) Các ĐƯQT này điều chỉnhquan hệ HTQT giữa Việt Nam và các nước trong điều tra, truy tố, xét xử và hợp táctrong một số hoạt động HTQT khác trong các giai đoạn TTHS đối với các tội phạm

có tổ chức, xuyên quốc gia… Hệ thống các quy định pháp luật điều chỉnh HTQTtrong lĩnh vực TTHS cũng dần được xây dựng và từng bước hoàn thiện Hiến phápnăm 2013, BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), BLTTHS năm 2015, Luậttương trợ tư pháp (TTTP) năm 2007 quy định về HTQT trong các hoạt động TTHS

cụ thể, bao quát được những hoạt động chủ yếu trong giai đoạn khởi tố, điều tra,truy tố, xét xử các vụ án hình sự Nhờ đó, đến tháng 6/2019, theo tổng kết thực tiễn,Việt Nam đã tiếp nhận và xử lý hàng nghìn lượt hồ sơ, công văn liên quan đến yêucầu TTTPHS do nước ngoài chuyển đến; gửi gần 1.200 lượt hồ sơ, công văn liênquan đến TTTPHS đề nghị phía nước ngoài hỗ trợ thực hiện, trong đó 90% yêu cầuliên quan đến các nước đã ký Hiệp định với Việt Nam (xem Bảng 7) Việt Nam đãlập và chuyển 35 hồ sơ yêu cầu dẫn độ đối tượng từ nước ngoài về Việt Nam, đã có

kết quả đối với 07 yêu cầu được chấp nhận và đã dẫn độ về Việt Nam; 04 yêu cầu bịphía nước ngoài từ chối; tiếp nhận và giải quyết 23 yêu cầu dẫn độ đối tượng từ ViệtNam ra nước ngoài với tổng số 73,5% số lượng yêu cầu nhận và gửi theo nguyêntắc có đi có lại; tiếp nhận 61 hồ sơ yêu cầu chuyển giao phạm nhân cho phía nướcngoài (đã chuyển giao cho nước ngoài 16 đối tượng), 07 đối tượng đang chờ quyếtđịnh để chuyển giao; tiếp nhận 16 yêu cầu của nước ngoài đề nghị chuyển công dânViệt Nam đang chấp hành án phạt tù ở nước ngoài về Việt Nam tiếp tục thi hành án;

đã tiếp nhận 04 đối tượng; 23,3% tổng số yêu cầu thực hiện theo nguyên tắc có đi

có lại [29]

Tuy nhiên, thực tiễn thực hiện các quy định của pháp luật về HTQT trong lĩnhvực TTHS ở Việt Nam cho thấy, vì là vấn đề chưa có nhiều kinh nghiệm thực tiễnnên đã bộc lộ nhiều khó khăn, bất cập, vướng mắc làm giảm hiệu quả thực hiệnHTQT trong lĩnh vực TTHS ở nước ta; cùng đó, vì tính chất phức tạp, đa dạng nênchưa có nhiều nghiên cứu, tổng kết toàn diện, có hệ thống trên bình diện đa ngành

để đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật TTHS và nâng cao hiệu quảhoạt động HTQT trong lĩnh vực TTHS

Trên bình diện lý luận, mặc dù đã có một số công trình khoa học đã công bốliên quan đến pháp luật về HTQT trong các lĩnh vực cụ thể của hoạt động TTHSnhư dẫn độ, TTTPHS, chuyển giao người bị kết án phạt tù, HTQT PCTP nhưng domục đích, phương pháp tiếp cận chuyên ngành khác nhau nên cho đến nay vẫn chưa

có công trình khoa học nào nghiên cứu về pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS

5888 Việt Nam Trong điều kiện đó, nghiên cứu sinh lựa chọn vấn đề: “Pháp luật về

hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận

án tiến sĩ luật học, chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự mang tính cấp thiết

TTHS và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật trong lĩnh vực này ở nước ta thời gian tới.

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nêu trên, luận án đặt ra và giải quyết những nhiệm vụ cụthể sau:

5888 Khái quát tổng quan tình hình nghiên cứu ở ngoài nước và trongnước có liên quan đến đề tài luận án; qua đó, xác định những nội dung lý luận vàthực tiễn cần tiếp tục đi sâu nghiên cứu;

5889 Nghiên cứu dưới góc độ lý luận để xây dựng khái niệm, đặc điểm,xác định phạm vi, đối tượng điều chỉnh, các nguyên tắc của pháp luật về HTQTtrong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam;

5890 Khái quát lịch sử hình thành, phát triển của pháp luật về HTQTtrong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam; phân tích, đánh giá quy định hiện hành của phápluật về HTQT trong lĩnh vực TTHS; có so sánh, đối chiếu với các quy định tươngứng của các ĐƯQT về PCTP mà Việt Nam là thành viên và kinh nghiệm pháp luậtcủa một số nước về HTQT trong TTHS; đánh giá thực tiễn thực hiện pháp luật vềHTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam; làm rõ những vướng mắc, bất cập trongpháp luật

và thực hiện pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam và chỉ ra những nguyên nhân của những hạn chế, bất cập đó;

23 Trên cơ sở tổng hợp kết quả nghiên cứu, dự báo tình hình và các yếu tố tácđộng đến pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS, đề xuất các giải pháp địnhhướng góp phần hoàn thiện pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS và nâng caohiệu quả thực hiện pháp luật trong lĩnh vực này ở Việt Nam thời gian tới

5J888 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hệ thống quy định pháp luật về HTQTtrong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam: trên phương diện lý luận, đó là việc nghiên cứu

cơ sở lý luận của pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS; phương diện pháp luậtthực định, theo đó là nghiên cứu quy định của pháp luật về HTQT trong lĩnh vựcTTHS ở Việt Nam và so sánh với pháp luật của 06 quốc gia đại diện cho các hệ

thống pháp luật điển hình trên thế giới; phương diện thực thi pháp luật, cụ thể lànghiên cứu thực tiễn tổ chức thi hành các quy định của pháp luật về HTQT tronglĩnh vực TTHS trên lãnh thổ Việt Nam.

3.2 Phạm vi nghiên cứu

23 Về không gian: Luận án nghiên cứu pháp luật Việt Nam (gồm pháp luậttrong nước và pháp luật quốc tế có hiệu lực với Việt Nam) về HTQT trong lĩnh vựcTTHS; thực tiễn thực hiện các quy định của pháp luật Việt Nam về HTQT trongTTHS ở Việt Nam (tập trung vào thực tiễn thực hiện chức năng của các cơ quanđiều tra, cơ quan chức năng thuộc Bộ Công an, VKSNDTC, TANDTC, Bộ Ngoạigiao trên lãnh thổ Việt Nam)

5888 Về thời gian: Số liệu, thực tiễn thi hành pháp luật về HTQT trong lĩnh vực

TTHS được luận án trích dẫn, viện dẫn từ năm 2008 (thời gian có hiệu lực củaBLTTHS năm 2003) đến tháng 8/2019; riêng phần khái lược các giai đoạn lịch sửquy định của pháp luật TTHS Việt Nam được nghiên cứu từ năm 1945 đến nay

4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp luận

Luận án được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhànước ta về các lĩnh vực đối ngoại, HTQT; xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật;đấu tranh phòng, chống tội phạm

-4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu luận án, nghiên cứu sinh sử dụng phương phápnghiên cứu cụ thể như sau:

23 Phương pháp tiếp cận liên ngành, đa ngành được sử dụng trong Chương 1

và Chương 2 của luận án, trong đó, vận dụng những tri thức khoa học thuộc chuyênngành luật quốc tế, khoa học chính trị và quan hệ quốc tế để bổ sung, phân tích, làm

rõ hơn những khái niệm, đặc điểm và quan hệ giữa các quốc gia, ĐƯQT và phápluật trong nước có liên quan đến những vấn đề phức tạp mới nảy sinh trong bốicảnh toàn cầu hóa, vượt ra ngoài lãnh thổ quốc gia, HTQT trong lĩnh vực TTHS

5888 Phương pháp phân tích, tổng hợp, phân tích quy phạm pháp luật,pháp luật so sánh được sử dụng trong tất cả các chương của Luận án, nhằm trìnhbày, làm rõ các quan điểm, quan niệm về HTQT trong lĩnh vực TTHS, pháp luật vềHTQT trong

lĩnh vực TTHS; pháp luật của một số nước, ĐƯQT về nội dung này Trên cơ sở đó,khái quát lại để phân tích, rút ra bản chất của các hiện tượng, các quan điểm, quyđịnh và hoạt động thực tiễn của vấn đề và quy định của pháp luật về vấn đề đó(Chương 1, Chương 2), từ đó rút ra các đánh giá, kết luận, kiến nghị và giải phápphù hợp nhằm hoàn thiện pháp luật TTHS Việt Nam về HTQT (Chương 4)

23 Phương pháp thống kê, tổng hợp được sử dụng để làm rõ thực tiễn thựchiện các quy định của BLTTHS về HTQT trong TTHS ở Việt Nam thời gian qua;khái quát quá trình hình thành và phát triển của pháp luật Việt Nam về HTQT trongTTHS (Chương 1, Chương 2)

24 Phương pháp tiếp cận hệ thống: Được sử dụng trong toàn bộ các chươngcủa luận án nhằm tìm hiểu, phân tích một cách toàn diện các khía cạnh của vấn đềnghiên cứu

25 Phương pháp khảo sát thực tiễn để tập hợp các hồ sơ, tài liệu, nghiên cứu các

bài báo, thông tin phỏng vấn chuyên đề trên mạng Internet về các hoạt động HTQTtrong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam thời gian qua Phương pháp này được sử dụng đểtìm hiểu về nhận thức, quan điểm của các cán bộ thực tiễn, nhà lập pháp, thực thipháp luật và kể cả bộ phận quần chúng nhân dân về HTQT trong TTHS ở Việt Nam(Chương 3 và Chương 4)

5888 Phương pháp nghiên cứu điển hình: Nghiên cứu một số vụ việc điểnhình về giải quyết, xử lý yêu cầu TTTPHS, dẫn độ, chuyển giao người đang chấphành án phạt tù đã thực hiện nhờ sự phối hợp, giúp đỡ, hỗ trợ giữa cơ quan có thẩmquyền của Việt Nam và một số quốc gia trên trên thế giới; tổng hợp, nghiên cứu các

hồ sơ ủy thác tư pháp về hình sự, hồ sơ về dẫn độ, hồ sơ về chuyển giao người bịkết án phạt tù, hồ sơ truy nã tội phạm lẩn trốn ra nước ngoài, hồ sơ bắt giữ và bàngiao đối tượng lẩn trốn vào Việt Nam để khái quát thực trạng thực hiện ĐƯQT về

6

23 Phương pháp dự báo khoa học: Được sử dụng để dự báo về tình hình diễnbiến tội phạm có yếu tố nước ngoài trong thời gian tới và xu hướng phát triển, hoànthiện pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS của cộng đồng quốc tế và của ViệtNam, trên cơ sở đó, đề xuất phương hướng hoàn thiện các quy định của BLTTHS

và một số giải pháp khác có liên quan góp phần hoàn thiện quy định của pháp luật

về HTQT trong lĩnh vực TTHS (Chương 4)

5888 Phương pháp tư vấn chuyên gia: Xin ý kiến và nghiên cứu ý kiến của tập thể,

cá nhân, các chuyên gia, cán bộ trực tiếp làm công tác có liên quan tại Bộ Công an,

Bộ Ngoại giao, Bộ Tư pháp, VKSNDTC, TANDTC trong quá trình thực hiện luậnán; tổng hợp và phân tích nội dung các tham luận, trao đổi ý kiến với các chuyêngia, các cán bộ hoạt động thực tiễn tại các hội thảo, hội nghị tổng kết có liên quanđến đề tài luận án mà nghiên cứu sinh được tham gia; tổng hợp, phân tích để từ đótìm hiểu những vấn đề về nhận thức, quan điểm của các nhà lập pháp, cán bộ thựcthi pháp luật về HTQT trong TTHS (được sử dụng ở Chương 2 và Chương 3 củaluận án)

5J Những kết luận, kết quả mới của luận án

Là công trình nghiên cứu có hệ thống và tương đối toàn diện về pháp luật vềHTQT trong lĩnh vực TTHS Việt Nam nên các kết quả nghiên cứu của luận án cónhững kết luận, kết quả mới, cụ thể là:

23 Nghiên cứu dưới góc độ lý luận luật hình sự và tố tụng hình sự, kết hợp vớiphương pháp tiếp cận liên ngành, xuyên ngành, luận án đã xây dựng và làm rõ kháiniệm, đặc điểm, vai trò của pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam,

cụ thể là pháp luật về TTTPHS, dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành án phạt

tù và các hoạt động khác có liên quan; làm rõ một số yếu tố cơ bản tác động đếnpháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam;

5888 Khái quát các giai đoạn lịch sử hình thành, phát triển của pháp luật

về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam; từ đó, xác định xu hướng, nhu cầuhoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật trong HTQT tronglĩnh vực TTHS ở Việt Nam;

23 Phân tích, đánh giá khái quát pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ViệtNam, trong đó chú trọng làm rõ nguyên tắc, thẩm quyền, chủ thể, trình tự, thủ tục,đối tượng áp dụng trong từng giai đoạn TTHS, có so sánh, đối chiếu với các quyđịnh tương ứng của các ĐƯQT về PCTP mà Việt Nam là thành viên; tham khảokinh nghiệm pháp luật của một số nước về HTQT trong lĩnh vực TTHS;

5888 Đánh giá đúng thực trạng thực hiện các quy định về HTQT trong lĩnh vực

TTHS ở Việt Nam trong những năm qua; chỉ ra những vướng mắc, bất cập trongcác quy định về HTQT trong hoạt động TTHS ở Việt Nam và làm rõ những nguyênnhân của những hạn chế, bất cập đó;

23 Đề xuất được các giải pháp khả thi góp phần hoàn thiện pháp luật về HTQTtrong lĩnh vực TTHS và nâng cao hiệu quả đấu tranh PCTP đáp ứng yêu cầu củatình hình mới; các giải pháp này bảo đảm tính hệ thống, được phân tích theo cáctiêu chí của luận án và có tính khả thi nếu được ứng dụng trong thực tiễn

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

5888 Về lý luận: Luận án góp phần từng bước hoàn thiện lý luận pháp luật

về HTQT trong lĩnh vực TTHS của Việt Nam nói chung; trong đó, có sử dụngphương pháp tiếp cận liên ngành, đa ngành để làm rõ vị trí, vai trò, đặc điểm,nguyên tắc pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS áp dụng với các loại tội phạmxuyên quốc gia liên quan đến Việt Nam

5889 Về thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận án có thể được dùng làmtài liệu tham khảo, nghiên cứu cơ bản với những số liệu, tài liệu thu thập được từcác cơ quan thực thi pháp luật, phản ánh thực tiễn thực thi pháp luật về HTQT tronglĩnh vực TTHS ở Việt Nam, bao gồm: Quá trình đàm phán, hướng dẫn, thực hiệnĐƯQT; thực thi pháp luật Việt Nam trong TTTPHS, dẫn độ, chuyển giao ngườiđang chấp hành án phạt tù và các hoạt động HTQT khác; đề xuất xây dựng các dự

án luật liên quan đến chủ đề nghiên cứu

Với những kết quả như trên, luận án có thể được dùng làm tài liệu giảng dạy,học tập, nghiên cứu chuyên ngành ở các cơ sở đào tạo ở Việt Nam về chuyên ngànhLuật hình sự, TTHS

7 Bố cục của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và các phụ lục, luận

án được cấu trúc thành 4 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu;

Chương 2 Những vấn đề lý luận về pháp luật về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình sự ở Việt Nam và một số nước trên thế giới;

Chương 3 Quy định pháp luật về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình

sự ở Việt Nam và thực tiễn thi hành;

Chương 4 Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình sự ở Việt Nam

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan đến luận án

Để phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài luận án, căn cứ vào nội dung của cáccông trình, tài liệu khoa học đã công bố, nghiên cứu sinh đã sưu tầm, nghiên cứucác công trình, tài liệu ở nước ngoài liên quan trực tiếp đến đề tài luận án, cụ thểnhư sau:

23 Christine Jojarth (2009), Crime, War, and Global Trafficking: Designing International Cooperation, Cambridge University Press, UK [85] Cuốn sách

nghiên cứu lý luận và thực tiễn liên quan đến việc lựa chọn mô hình, phạm vi vàmức độ ràng buộc trong thiết kế hình thức HTQT giữa các chủ thể quan hệ quốc tế(quốc gia, tổ chức quốc tế) trong PCTP xuyên quốc gia từ năm 1988 đến 2009.Dùng các phương pháp tiếp cận liên ngành kinh tế, pháp luật quốc tế, pháp luật hình

sự, pháp luật so sánh để lý giải việc các quốc gia lựa chọn hình thức HTQT, mức độràng buộc pháp lý khác nhau nhằm thúc đẩy HTQT trong PCTP xuyên quốc gia -vấn đề quan tâm chung của nhân loại trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày nay Mặc dùkhông đề cập đến tình hình Việt Nam, nhưng đây là công trình có thể tham khảotrong việc nghiên cứu các tiêu chí đánh giá mức độ hiệu quả, hợp lý của các hìnhthức HTQT PCTP, trong đó có pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS, nhất là sựlựa chọn và thống nhất hình thức pháp lý, mức độ ràng buộc pháp lý trong nước vàquốc tế để các cơ quan chức năng tiến hành hoạt động HTQT PCTP

- Gert Vermeulen, Wendy De Bondt and Charlotte Ryckman (Ed.) (2012),

Rethinking international cooperation in criminal matters in the EU: Moving beyond actors, bringing logic back, footed in reality [89] Với 767 trang, cuốn tài liệu phân

tích hệ thống pháp luật về hợp tác tư pháp hình sự ở Liên minh châu Âu (EU), xácđịnh những vấn đề hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện, tăng cườngHTQT trong tư pháp hình sự trong và ngoài EU Cuốn sách cung cấp nhiều nộidung hữu ích trong việc nghiên cứu so sánh quy phạm pháp luật, thực tiễn HTQT,

các biện pháp thúc đẩy hơn nữa HTQT trong lĩnh vực TTHS, trong đó, có giải pháp sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện pháp luật về HTQT trong TTHS ở EU.

5888 The United Nations Office on Drugs and Crimes (2006), Legislative guide for the implementation of the United Nations Convention against Corruption,

United Nations, New York [95] Trong tài liệu tham khảo này, các chuyên gia luậthọc của Liên hợp quốc đã bình luận và khuyến nghị những vấn đề kỹ thuật về việcthực thi Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC), trong đó cóviệc giải thích các yêu cầu, khuyến nghị, nghĩa vụ của các quốc gia thành viên vềviệc thực thi các quy định về HTQT Mặc dù đây là những quan điểm mang tínhchất khuyến nghị, không bắt buộc nhưng là tài liệu tham khảo có giá trị về lý luận

và thực tiễn, tiêu chuẩn, yêu cầu của Công ước trong hoàn thiện nội luật của quốcgia thành viên, quy định về TTTPHS, dẫn độ, các hoạt động khác trong HTQTPCTP tham nhũng

23 The United Nations Office on Drugs and Crime (2012), Manual on Mutual Legal Assistance and Extradition, New York, USA [96] Bản hướng dẫn nhằm giải

thích và cung cấp các khuyến nghị thực tiễn cho việc thực hiện quy định của Côngước của Liên hợp quốc về chống tội phạm xuyên quốc gia (UNTOC), tập trung vàocác yêu cầu, tiêu chuẩn, nội dung khuyến nghị, bắt buộc phải nội luật hóa các quyđịnh về HTQT trong tư pháp hình sự, gồm TTTPHS và dẫn độ Bên cạnh đó, tàiliệu giới thiệu một số trường phái chính, quan niệm của các hệ thống pháp luật trênthế giới về HTQT trong các hoạt động phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử tội phạm

có tổ chức xuyên quốc gia; vai trò của các ĐƯQT, các tổ chức quốc tế có liên quantrong việc thực hiện HTQT PCTP nói chung, TTTPHS và dẫn độ nói riêng Điềunày cho thấy vai trò quan trọng của pháp luật về hai hình thức HTQT trong TTHStrong PCTP xuyên quốc gia nói chung, trong lĩnh vực TTHS nói riêng

5888 Frank G Shanty (ed.) (2008), Organized Crime: From Trafficking

to Terrorism, Volume One, ABC-CLIO, Inc [87] Đây là tài liệu mang tính tổng hợp, nghiên cứu và phân tích những nhóm tội phạm có tổ chức lớn trên thế giới, các

vấn đề lý luận, cơ sở pháp lý quốc tế và một số quốc gia trong phòng, chống hìnhthức phạm tội đặc biệt nguy hiểm này; trong đó, nhấn mạnh những nỗ lực của cộngđồng

quốc tế, đại diện tiêu biểu là Liên hợp quốc, trong việc thúc đẩy HTQT về hỗ trợ kỹthuật, cung cấp kinh nghiệm xây dựng pháp luật, thực thi pháp luật trong nước vàcác ĐƯQT về TTTPHS và dẫn độ.

23 Prof Dr John A.E Vervaele (2016) “International coopeartion in theinvestigation and prosecution of environmental crime: Problems and challenges for

the legislative and judicial authorities”, Law Review Vol.VI, issue 2,

July-December 2016 [88] Bài viết nghiên cứu về ảnh hưởng của pháp luật quốc tế vềmôi trường đối với pháp luật và thực tiễn HTQT trong thực thi pháp luật hình sự,nhất là trong bảo vệ môi trường, điều tra, truy tố tội phạm về môi trường; đề xuấtmột số giải pháp đối với các quốc gia và cộng đồng quốc tế

Theo tác giả, với pháp luật trong nước, HTQT nên được tiến hành trong tất cảcác giai đoạn của quá trình thực thi pháp luật về bảo vệ môi trường, kết hợp HTQTtrong lĩnh vực tư pháp và HTQT trong lĩnh vực quản lý hành chính nhà nước; tăngcường phối hợp, sử dụng hiệu quả các cơ chế HTQT được quy định trong cácĐƯQT liên quan về chia sẻ thông tin, hỗ trợ kỹ thuật; tăng tính liên thông của quátrình thực thi pháp luật hình sự và hành chính

5888 M Cherif Bassiouni (1992), Policy considerations on inter-state cooperation in criminal matters, Pace International Law Review, Volume 4, Issue

1, Article 5, pp.123-145 [84] Bài viết thống kê, phân tích một số nội dung, hình

thức HTQT

giữa các quốc gia trong điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự trên phạm vitoàn cầu, trong đó, phân tích nội dung, yêu cầu, vai trò của các ĐƯQT về nội luậthóa, xác định thẩm quyền quốc gia để tạo cơ sở pháp lý cho HTQT PCTP Tuynhiên, bài viết được công bố đã lâu, chưa bao quát và cập nhật được sự phát triểncủa pháp luật quốc tế về lĩnh vực này trong thời gian hiện nay

23 Thomas Risse-Kappen (1999), Bringing transnational relations back in: Non-state actors, domestic structures and international institutions, Cambridge

University Press, UK [97] Cuốn sách chuyên khảo nghiên cứu về những yếu tốtrong nước và quốc tế có tính xuyên quốc gia và nhân tố xuyên quốc gia tác độnglàm thay đổi chính sách đối ngoại (chủ yếu của một nhà nước hoặc một thể chế nhấtđịnh) trong một số lĩnh vực nhất định (bao gồm kinh tế, môi trường, an ninh quốc tế

và bảo vệ quyền con người) Tác giả nhấn mạnh, chính sách đối ngoại, HTQT phụthuộc chính vào mối quan hệ giữa các chủ thể chính là nhà nước và các tổ chức liênchính phủ hoặc mối quan hệ giữa các chủ thể (bao gồm tổ chức, cá nhân) mang tínhđại diện cho quyền lực nhà nước Tuy nhiên, trong thế giới hiện đại, cần lưu ý xemxét thỏa đáng vai trò, đóng góp của các chủ thể ngoài nhà nước có tác động ngàycàng quan trọng, nhất là trong quá trình thể chế hóa quốc tế, quy định trong các hiệpđịnh song phương, đa phương hoặc tổ chức quốc tế mà quốc gia là thành viên.

5888 Sonny Shiu-Hing Lo (2009), The Politics of Cross-border Crime in Greater China: Case Studies of Mainland China, Hong Kong, and Ma Cao, An East Gate Book, M E Sharpe, Inc [94] Đây là sách tham khảo trên góc độ tội phạm

học, luật quốc tế và chính trị học để phân tích lý luận và thực tiễn tình trạng tộiphạm có tổ chức xuyên quốc gia, tình hình hợp tác liên chính phủ, hợp tác ở mức độtiểu khu vực trong PCTP có tổ chức xuyên quốc gia liên quan đến Trung Quốc lụcđịa, đặc khu hành chính Hồng Kông và Ma Cao; trong đó phân tích chuyên sâu trênbình

diện chính trị, luật học về những khó khăn, vướng mắc trong hợp tác xuyên biêngiới để phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm xuyên biên giới trên địa bàn Trung Quốc,đặc khu hành chính Hồng Kông và Ma Cao

- Anne-Marie Slaughter, Andrew S Tulumello, Stean Wood (1998),

International law and international relations theory: A new generation of interdisciplinary scholarship, American Journal of International Law, July, pp.367-

397 [79] Bài tạp chí khái quát tổng quan mối quan hệ giữa thành tựu học thuật củahai chuyên ngành, việc sử dụng hoặc phân tích các thuật ngữ, khái niệm của nhau

mà còn khái quát thực tiễn các luật gia quốc tế sử dụng các học thuyết của chuyênngành quan hệ quốc tế; ứng dụng các học thuyết của quan hệ quốc tế trong pháp luậtquốc tế; khái quát cách thức các học giả pháp lý sử dụng phương pháp tiếp cậnmang tính đa ngành trong nghiên cứu lý luận, thực tiễn pháp lý; sử dụng khoa họcpháp lý để phân tích, luận giải hành vi của các quốc gia trong quan hệ quốc tế

23 Neil Boister and Robert J Currie (ed.) 2015 Routledge Handbook of Transnational Criminal Law Routledge Oxford UK Cuốn sách chuyên khảo về

pháp luật hình sự xuyên quốc gia, bàn luận về các vấn đề pháp luật hình sự, TTHS

để giải quyết vấn đề tội phạm xuyên quốc gia Các tác giả luận giải những vấn đề lýluận, gồm các khái niệm liên quan đến tội phạm xuyên quốc gia dưới cách tiếp cậnliên ngành, đa ngành, trong đó có lấy chuyên ngành luật hình sự, TTHS làm cơ sở.Cuốn sách có giá trị tham khảo trong quá trình nghiên cứu so sánh pháp luật một sốnước mà không đi sâu nghiên cứu về pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ởViệt Nam [92].

5888 Channing May (2017), Transnational Crime and the Developing World, Global Financial Integrity [82] Tài liệu nghiên cứu tội phạm xuyên quốc gia

theo hướng tiếp cận ngành kinh tế; trong đó nhận định, tội phạm xuyên quốc gia là

“một

ngành công nghiệp” bất hợp pháp có tăng trưởng và lợi nhuận rất lớn; lợi ích vậtchất và tài chính là động cơ chủ yếu để các đối tượng hoạt động phạm tội xuyênquốc gia Mặc dù HTQT được triển khai với hình thức đa dạng, có phạm vi rộngkhắp ở cấp độ toàn cầu, khu vực và song phương cùng với sự tăng cường PCTP ởtừng quốc gia thời gian qua nhưng thực tiễn cho thấy vẫn cần nâng cao tính hiệu quảcủa HTQT để triệt tiêu động cơ và tài sản do phạm tội mà có Để làm được điều đó,các quốc gia cần xây dựng hệ thống trao đổi, chia sẻ thông tin nhanh, chính xác, kịpthời, đầy đủ đối với mọi loại tội phạm xuyên quốc gia; phối hợp công - tư hiệu quảgiữa các cơ quan chức năng quản lý các ngành thuế, chứng khoán, bất động sản…

và các công ty, tập đoàn hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng, tài chính

1.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước

23nước ta, cho đến nay đã có một số công trình nghiên cứu về pháp luật vềTTTP hình sự, dẫn độ, HTQT trong chuyển giao người bị kết án phạt tù hoặc HTQTPCTP, trong đó có thể kể đến các công trình chủ yếu sau:

5888 TS Đặng Xuân Khang 2012 Phòng, chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia trong thời kỳ hội nhập quốc tế, Sách chuyên khảo, NXB CAND, Hà Nội [54] Cuốn sách gồm 215 trang, trình bày một cách có hệ thống và tương đối

toàn diện về

PCTP có tổ chức xuyên quốc gia trong thời kỳ hội nhập quốc tế Trong các giảipháp nâng cao hiệu quả PCTP có tổ chức xuyên quốc gia, theo tác giả cần xây dựng

14

liên quan đến Việt Nam Nội dung của cuốn sách được nghiên cứu sinh tham khảo

để bổ sung lý luận về tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia liên quan đến Việt Nam

và yêu cầu trong bắt, giữ đối tượng và yêu cầu dẫn độ

23 Đại học Luật Hà Nội 2012 Giáo trình Luật quốc tế, NXB CAND, Hà Nội

[38] Chương XIV phân tích về luật quốc tế về hợp tác đấu tranh PCTP, trong đó,phân tích khái quát HTQT đấu tranh PCTP, TTTPHS và dẫn độ theo luật quốc tếhiện đại, HTQT đấu tranh phòng chống tội phạm có tính chất quốc tế Giáo trìnhmới chỉ đề cập những vấn đề lý luận, một số khái niệm, nguyên tắc cơ bản giúpnghiên cứu sinh có thể vận dụng, nghiên cứu những vấn đề cơ bản về lý luận HTQTtrong đấu tranh PCTP theo tiếp cận ngành Luật quốc tế ở Việt Nam Giáo trìnhkhông phân tích sâu về quan hệ, hình thức, nội dung và quan trọng hơn, là biện phápthực thi pháp luật TTHS để hợp tác, hỗ trợ, giúp đỡ cơ quan có thẩm quyền củanước khác trong điều tra, xử lý tội phạm có liên quan đến Việt Nam

5888 Học viện Ngoại giao.2008 Lý luận quan hệ quốc tế (sách tham khảo), Hà Nội [48] Cuốn sách tham khảo lựa chọn, tổng hợp tài liệu biên dịch một

số bài báo tạp chí của một số nhà nghiên cứu lý luận quan hệ quốc tế nổi tiếng trênthế giới, phân tích một số vấn đề cơ bản về quan hệ chính trị giữa các quốc gia trongquan hệ

quốc tế, sự phụ thuộc lẫn nhau, tác động, gây ảnh hưởng lẫn nhau giữa các quốc giatrong quan hệ quốc tế, trong đó, có việc phối hợp lập chương trình nghị sự của các

tổ chức quốc tế hoặc diễn đàn quốc tế, khu vực, đặc biệt trong hợp tác giải quyết cácvấn đề toàn cầu, trong đó có tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm quốc tế

23 PGS, TS Nguyễn Ngọc Anh (chủ biên), ThS Nguyễn Việt Hồng và CN

Phạm Văn Công.2006 Dẫn độ - Những vấn đề lý luận và thực tiễn, NXB CAND,

Hà Nội [1] Đây là công trình nghiên cứu chuyên khảo tương đối toàn diện về dẫn

độ ở Việt Nam tại thời điểm nghiên cứu Theo đó, bằng việc sử dụng phương phápnghiên cứu so sánh với pháp luật một số quốc gia và tổ chức quốc tế, khái quát lýluận và thực tiễn dẫn độ ở Việt Nam, cuốn tài liệu chuyên khảo đã phân tích làm rõkhái niệm, đặc điểm, nguyên tắc, trình tự, thủ tục, phạm vi, đối tượng dẫn độ theopháp luật Việt Nam, phân biệt dẫn độ với các hình thức HTQT khác trong quá trình

điều tra, xét xử và thi hành án hình sự đối với tội phạm có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam.

5888 PGS, TS Nguyễn Ngọc Anh (chủ biên) 2007 Hợp tác quốc tế phòng, chống tội phạm của lực lượng Cảnh sát nhân dân Việt Nam, Sách chuyên khảo, NXB Tư pháp, Hà Nội [2] Đây là công trình nghiên cứu chuyên khảo đầu

tiên phân tích một cách có hệ thống và tương đối toàn diện về HTQT PCTP do lựclượng Cảnh sát nhân dân Việt Nam tiến hành; làm rõ khái niệm HTQT PCTP,nguyên tắc, hình thức, nội dung, thẩm quyền, phân công phối hợp giữa các lựclượng trong ngành Công an và các cơ quan hữu quan thực hiện các hoạt độngHTQT PCTP; khái quát

thực tiễn HTQT PCTP của lực lượng Cảnh sát nhân dân Việt Nam, trong đó có kháiquát kết quả HTQT trong lĩnh vực TTHS, nhất là trong giai đoạn điều tra vụ án hình

sự, như: TTTPHS, dẫn độ

- PGS, TS Nguyễn Ngọc Anh (chủ biên), Nguyễn Văn Mạnh, Phạm Văn

Công 2009 Tương trợ tư pháp về hình sự - Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Sách

chuyên khảo, NXB CAND, Hà Nội [6] Tài liệu chuyên khảo phân tích một số vấn

đề lý luận và thực tiễn TTTPHS ở Việt Nam, theo đó, đã làm rõ khái niệm, nguyêntắc, phạm vi, đối tượng, thẩm quyền, trình tự, thủ tục các hoạt động TTTPHS; kháiquát thực tiễn thực hiện của cơ quan chức năng Việt Nam thời gian qua Trên cơ sở

đó, đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động TTTPHS Tuynhiên, công trình này được thực hiện trong thời gian đã lâu, không khái quát đầy đủhoạt động HTQT trong TTHS, chưa bao quát phạm vi hoạt động dẫn độ và thực tiễnHTQT trong các vụ việc chuyển giao, tiếp nhận vật chứng, hồ sơ, tài liệu, chứng cứ,tiền có liên quan đến vụ án hình sự Mặc dù vậy, phương pháp tiếp cận giải quyếtvấn đề lý luận và nghiên cứu thực tiễn của tài liệu này có giá trị tham khảo

23 Dương Minh Hào, Nguyễn Quốc Tuấn, Nguyễn Tiến Đạt 2009 Các loại tội phạm xuyên quốc gia, NXB CAND, Hà Nội [45] Cuốn sách đề cập đến một số vấn đề về tội phạm xuyên quốc gia theo quan điểm của các nhà nghiên cứu pháp

luật hình sự, TTHS của Trung Quốc, gồm: Khái niệm, các nhóm tội phạm xuyênquốc gia Cuốn sách dành một chương (Chương 16) để phân tích về hợp tác TTHSđối với những vụ án phạm tội xuyên quốc gia, trong đó, phân tích một số hình thức

16

thể như: Chuyển hồ sơ vụ án để truy cứu TNHS, công nhận và cho thi hành bản ánhoặc quyết định về hình sự của tòa án nước ngoài, thay đổi cơ quan quản lý thi hành

án hình sự, chấp hành bản án của tòa án nước ngoài

5888 GS, TS Nguyễn Ngọc Anh, Phạm Văn Công, Nguyễn Thị Thu Hương.2012

Hợp tác quốc tế trong chuyển giao người bị kết án phạt tù, NXB CAND, Hà Nội

23 Đây là cuốn sách chuyên khảo phân tích về lý luận và thực tiễn HTQT trongchuyển giao người bị kết án phạt tù giữa Việt Nam và các quốc gia Về mặt lý luận,cuốn sách cung cấp khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc và các nội dung cụ thể HTQTtrong một trong các nội dung của HTQT trong TTHS Cuốn sách cũng cung cấpthực tiễn tình hình và giải pháp nâng cao hiệu quả HTQT trong hoạt động cụ thểnày

5888 PGS, TS Trần Phương Đạt (chủ biên), ThS Nguyễn Đức

Phúc.2010 Hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự Việt Nam, Sách tham khảo, NXB

CAND, Hà Nội

5889 Trên cơ sở phương pháp tiếp cận của lực lượng thực thi pháp luật, các tác giả

đã phân tích một số vấn đề lý luận và thực tiễn HTQT trong TTHS ở Việt Nam giaiđoạn trước năm 2006 Đây là tài liệu có một số nội dung liên quan, giúp ích choviệc nghiên cứu luận án trong việc khái quát quá trình phát triển của hoạt độngHTQT trong TTHS ở Việt Nam, tham khảo quan điểm về khái niệm, hình thức, nộidung của HTQT trong TTHS ở nước ta Tuy nhiên, do việc nghiên cứu đã lâu, tàiliệu này chưa cập nhật được kết quả thực hiện những quy định của Luật TTTP năm

2007, quá trình sửa đổi, bổ sung BLTTHS năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009)

và BLTTHS năm 2003, nhất là những quy định của Hiến pháp năm 2013 về ký kết,thực hiện ĐƯQT, những quy định về bảo đảm quyền con người, quyền cơ bản củacông dân

5888 GS, TS Nguyễn Ngọc Anh, Luật sư, TS Phan Trung Hoài (đồng

chủ biên).2018 Bình luận khoa học Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, NXB Chính

trị quốc gia sự thật, Hà Nội [23] Đây là công trình khoa học có bình luận rất côngphu, toàn diện về các quy định của BLTTHS năm 2015, trong đó, Phần thứ tám,Chương XXXV (những quy định chung), Chương XXXVI (một số hoạt động

17

HTQT trong TTHS được quy định trong hai chương Các bình luận khoa học này cógiá trị tham khảo cao, góp phần thống nhất nhận thức pháp luật cho hoạt độngnghiên cứu khoa học và hướng dẫn thực tiễn Nghiên cứu sinh tiếp thu nhiều bìnhluận và nhận định khoa học về một số khái niệm cơ bản, phạm vi, nguyên tắc, cáchoạt động HTQT trong TTHS được trình bày trong công trình này.

23 GS, TS Nguyễn Ngọc Anh (chủ biên).2014 Tuyển tập các văn kiện pháp

lý quốc tế có liên quan đến phòng, chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia mà Việt Nam đã ký kết hoặc tham gia, 2 tập, NXB Lao động, Hà Nội Tài liệu cung cấp bản dịch tiếng Việt các văn kiện ĐƯQT có liên quan HTQT PCTP [19].

24 GS, TS Nguyễn Ngọc Anh (chủ biên).2014 Sổ tay công tác dẫn độ, Sách

tham khảo, NXB Lao động, Hà Nội [18] Cuốn sách gồm 151 trang, viết dưới dạngbình luận, hướng dẫn thực thi pháp luật về trình tự, thủ tục dẫn độ trong thực tiễncông tác của Bộ Công an và các cơ quan liên quan thực hiện yêu cầu dẫn độ củanước ngoài và yêu cầu dẫn độ của Việt Nam ra nước ngoài Nội dung của Sổ tay cógiá trị tham khảo về cơ sở pháp lý và trình tự, thủ tục dẫn độ theo chức năng của lựclượng CAND

25 GS, TS Nguyễn Ngọc Anh (chủ biên).2016 Đàm phán, ký kết Hiệp định

về dẫn độ - Thực tiễn kinh nghiệm, Sách tham khảo, NXB Lao động, Hà Nội [21].

Cuốn sách tham khảo này gồm 2 phần, 580 trang Cuốn sách là tài liệu có giá trịtham khảo cao khi phân tích về quá trình đàm phán, ký kết, nội dung và những chúdẫn cần thiết khi thực hiện các hiệp định song phương về dẫn độ của Việt Nam vớicác nước

26 PGS, TS Nguyễn Hoàng Giáp (Chủ biên).2013 Một số vấn đề chính trị quốc tế trong giai đoạn hiện nay, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội [42] Cuốn sách

trên cơ sở tiếp cận chính trị học, luận giải các vấn đề cơ bản về chính trị quốc tế,mối quan hệ chính trị quốc tế hiện nay, nhất là phân tích làm rõ về chủ thể chủ yếucủa quan hệ chính trị quốc tế và cũng là chủ thể chủ yếu của pháp luật quốc tế (quốcgia, tổ chức quốc tế, vùng lãnh thổ có chủ quyền), chủ thể khác có liên quan (các tổchức phi chính phủ, công ty đa quốc gia, các phong trào chính trị quốc tế), đặcđiểm, quan hệ quốc tế, các vấn đề ảnh hưởng đến quan hệ quốc tế như: Toàn cầuhóa, các vấn đề an ninh phi truyền thống, chủ nghĩa khủng bố, tội phạm xuyên quốc

gia… Sách cũng phân tích khái quát cơ sở hình thành, quan điểm, đường lối và chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nước ta trong giai đoạn hiện nay.

5888 GS, TS Nguyễn Ngọc Anh (chủ biên) 2013 Công ước chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia và sự tham gia của Việt Nam, Tài liệu tập huấn

chuyên sâu,

NXB Lao động, Hà Nội [16] Cuốn tài liệu phân tích bối cảnh ra đời, nội dung cơbản của UNTOC và Nghị định thư về phòng ngừa, trừng trị, trấn áp tội buôn bánngười, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em bổ sung Công ước này (UNTIP); một số vấn đề

lý luận, pháp lý và thực tiễn đặt ra với việc Việt Nam thực thi Công ước và Nghịđịnh thư này Ở phần phụ lục, cuốn tài liệu giới thiệu danh mục các câu hỏi tự đánhgiá việc thực thi Công ước và Nghị định thư do Ban thư ký Công ước soạn thảo,gồm hệ thống các vấn đề cần làm rõ để hỗ trợ các quốc gia thành viên đánh giá hiệuquả việc thực thi hai văn kiện pháp lý quốc tế quan trọng này

5889 PGS, TS Nguyễn Ngọc Chí (Chủ biên) 2013 Những vấn đề lý luận, thực tiễn về Luật hình sự quốc tế (tái bản lần thứ nhất có sửa chữa, bổ sung),

5890 Ngô Hữu Phước 2012 Dẫn độ trong luật quốc tế và pháp luật Việt Nam, Luận án tiến sĩ luật học (chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự), trường đại học luật Thành phố Hồ Chí Minh [61] Đây là công trình nghiên cứu

tương đối có hệ thống quy định về dẫn độ trong pháp luật Việt Nam và các hiệpđịnh TTTP, hiệp định dẫn độ và các ĐƯQT của Liên hợp quốc, ASEAN về đấutranh PCTP mà Việt Nam là thành viên; nghiên cứu so sánh pháp luật quốc tế vàpháp luật Việt Nam về dẫn độ, đề xuất một số giải pháp trên bình diện chính trị,ngoại giao, pháp luật để hoàn thiện các quy định pháp luật trong nước về dẫn độ

5891 Nguyễn Thành Long 2006 Chế định hợp tác quốc tế trong luật tố tụng hình sự Việt Nam, luận văn thạc sĩ luật học (chuyên ngành Luật hình sự), khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội [56] Luận văn phân tích cơ sở lý luận và

19

những quy định của pháp luật TTHS về HTQT, trong đó, đã phân tích khái niệmHTQT, các hình thức HTQT trong TTHS; khái quát sự hình thành và phát triển cácquy định của pháp luật TTHS về HTQT ở Việt Nam, viện dẫn một số quy định củapháp luật về HTQT của một số nước trên thế giới (Liên bang Nga, Cộng hòa Pháp,Nhật Bản, Đại hàn Dân quốc, Vương quốc Thái Lan), phân tích các quy phạm phápluật về HTQT trong TTHS trong BLTTHS năm 2003 và đề xuất một số giải phápnâng cao hiệu quả thực hiện các quy định của pháp luật TTHS về HTQT.

Lê Hồng Hải 2015 Luận án tiến sĩ luật học: “Hoạt động hợp tác quốc tế của lực lượng Cảnh sát nhân dân Việt Nam với lực lượng Cảnh sát các nước ASEAN trong đấu tranh phòng, chống tội phạm”, Học viện CSND, Hà Nội [44].

Luận án gồm 3 chương, 168 trang, là công trình nghiên cứu có hệ thống và tươngđối toàn diện về HTQT của lực lượng Cảnh sát Việt Nam và lực lượng Cảnh sát cácnước ASEAN trong đấu tranh PCTP Trong đó, tác giả đã phân tích một số nội dungliên quan đến dẫn độ, TTTPHS với tính chất là hình thức hợp tác hữu hiệu giữa lựclượng Cảnh sát các quốc gia ASEAN Tài liệu tham khảo để tìm hiểu nội dungHTQT trong các hoạt động dẫn độ, TTTPHS giữa Việt Nam với các nước ASEAN

Nguyễn Thị Quế Thu 2017 Luận án tiến sĩ luật học: “Áp dụng điều ước quốc

tế về phòng, chống tội phạm theo chức năng của lực lượng Công an nhân dân

Việt Nam”, Học viện CSND, Hà Nội [65] Luận án phân tích những vấn đề chung

về ĐƯQT, áp dụng ĐƯQT về PCTP của lực lượng CAND Việt Nam; qua đó; đềxuất 06 giải pháp cụ góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện ĐƯQT

PGS, TS Nguyễn Ngọc Chí (chủ biên) 2014 Giáo trình luật tố tụng hình sự Việt Nam, NXB đại học Quốc gia Hà Nội [34], có nội dung chương 19 phân tích cơ

bản về HTQT trong luật TTHS; trong đó, khái quát các quy phạm về HTQT tronglĩnh vực tư pháp hình sự của nước Việt Nam từ năm 1975 đến trước năm 2003, cácquy định về HTQT trong lĩnh vực tư pháp hình sự của BLTTHS năm 2003 và giớithiệu một số quy định trong pháp luật TTHS của một số nước trên thế giới vềHTQT Đây là tài liệu có thể tham khảo về luật thực định của Việt Nam và một sốnước về quy định của pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS

Trường đại học Luật Hà Nội 2006 Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt

Nam, NXB Tư pháp, Hà Nội Giáo trình dành Chương XVII để phân tích những nội

dung cơ bản về HTQT trong TTHS Tuy nhiên, các nội dung phân tích mới chỉ dừng lại ở quy định trong BLTTHS năm 2003.

Vương Dật Châu (chủ biên) 1999 An ninh quốc tế trong thời đại toàn cầu hóa, NXB Nhân dân Thượng Hải, Trung Quốc (bản dịch tiếng Việt được xuất bản

bởi NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004) Cuốn sách tổng hợp, khái quát lý luậncủa các nghiên cứu liên quan đến vấn đề toàn cầu hóa và an ninh quốc tế, đồng thờixem xét những tác động của nó với Trung Quốc Trong đó, các tác giả nhấn mạnhmang đến những lợi ích to lớn nhưng đồng thời gây ra những thử thách cho từngquốc gia và cả xã hội loài người An ninh quốc gia và an ninh quốc tế có mối quan

hệ hữu cơ, ràng buộc, chi phối nhau, khái niệm an ninh phi truyền thống xuất phát

từ bối cảnh toàn cầu hóa Toàn cầu hóa cũng làm vấn đề an ninh của nước khácngày càng là vấn đề an ninh của quốc gia mình, cũng như trên khu vực và toàn cầu[75, tr.31-39] Tội phạm xuyên quốc gia, khủng bố quốc tế, các vấn đề về môitrường, xung đột đối kháng ở một số địa điểm trên thế giới, di dân tự do là nhữngvấn đề toàn cầu đó

Thời gian qua ở nước ta, nhiều bài viết tạp chí có nội dung liên quan đã đượccông bố, trong đó có những tác giả và bài viết như: Nguyễn Giang Nam 2008 “Dẫn

độ theo pháp luật tố tụng hình sự hiện hành”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 4 [59]; Dương Tuyết Miên 2006 “Vấn đề dẫn độ tội phạm”, Tạp chí Tòa án nhân dân (TAND), số 5 [58]; Mai Thanh Hiếu 2004 “Vấn đề dẫn độ theo BLTTHS Việt Nam năm 2003”, Tạp chí Luật học, số đặc san về BLTTHS năm 2003 [50]; Nguyễn

Khắc Hải 2013 “Hợp tác quốc tế trong đấu tranh phòng, chống mua bán người tại

Việt Nam hiện nay”, Tạp chí khoa học đại học Quốc gia Hà Nội, Luật học, Tập 29,

số 1 [43]; Nguyễn Thị Phương Hoa 2011 “Vấn đề chuyển giao người đang chấp

hành án phạt tù theo Luật TTTP Việt Nam”, Tạp chí Luật học, số 4 [46]; Nguyễn

Thành Long 2007 “Về các quy định về hợp tác quốc tế trong Luật tố tụng hình sự

Việt Nam trước pháp điển hóa lần thứ hai (1945-2003)”, Tạp chí khoa học đại học Quốc gia Hà Nội, Kinh tế - Luật, Tập XXIII, số 1 [57]; Nguyễn Văn Hùng 2014.

“Quan hệ hợp tác chống cướp biển của Triều Nguyễn với Nhà Thanh về vấn đề lãnh

hải giai đoạn 1802-1885”, Tạp chí Nhân lực Khoa học xã hội,

số 3(10) [51] Bên cạnh đó, một số bài viết liên quan đến HTQT trong TTHS đượcxuất bản trong Tạp chí Kiểm sát số 24 (tháng 12/2014), trong đó có các bài viết củacác tác giả Trần Công Phàn, Lê Tiến, Mai Thế Bày, Vũ Quốc Thắng, Trần ThếQuân, Ngô Thị Quỳnh Anh, Kiều Phương Liên [73] về kết quả thực hiện một sốhoạt động hợp tác quốc tế trong TTHS, TTTPHS, dẫn độ, chuyển giao người đangchấp hành án phạt tù, tìm hiểu pháp luật về TTTP hình sự của một số nước và kinhnghiệm cho Việt Nam Tuy nhiên, các bài viết mới phân tích một số khía cạnh củapháp luật thực định Việt Nam và khái quát một số kết quả thực hiện công tácTTTPHS ở nước ta thời gian qua.

Trong các bài viết khoa học, đáng chú ý có bài viết nghiên cứu của GS, TS

Nguyễn Ngọc Anh, Hợp tác quốc tế về TTHS trong bối cảnh hội nhập quốc tế, Tạp chí TAND, số 02/2008 [4]; Hoàn thiện chế định hợp tác quốc tế trong tố tụng hình

sự đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, Tạp chí Kiểm sát (VKSNDTC), Số chuyên đề:

“Sửa đổi, bổ sung BLTTHS năm 2003 đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp”, số 4/2012

[13]; Những quy định mới về hợp tác quốc tế trong BLTTHS năm 2015, Tạp chí Kiểm sát, số 13/2016 [22] Mới đây, còn có một số bài viết có nội dung tương tự,

như: Nguyễn Ngọc Chí 2018 “Hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự đáp ứng yêu

cầu toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế”, Tạp chí Khoa học đại học quốc gia Hà Nội, tập 34, số 2, tr.1-13 [36]; Nguyễn Ngọc Chí 2018 “Hợp tác quốc tế và những vấn

đề đặt ra khi thi hành Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015”, Tạp chí Khoa học đại học quốc gia Hà Nội, Tập 34, số 1, tr.1-12 [35] Các bài báo này đề cập một số cơ sở lí

luận, thực tiễn sửa đổi, bổ sung BLTTHS năm 2003, nội dung chính của BLTTHSnăm 2015 về HTQT trong TTHS, một số giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt độngHTQT trong TTHS trong điều kiện toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế ở Việt Nam Tuynhiên, bài viết phân tích hoạt động và quy định của pháp luật về ba hình thứcHTQT, gồm: dẫn độ, TTTPHS, chuyển giao người đang chấp hành hình phạt tù ởViệt Nam

1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Qua nghiên cứu các công trình có liên quan đến nội dung của luận án ở cảtrong và ở nước ngoài đã đề cập ở trên cho phép đưa ra nhận xét, đánh giá như sau:

1.3.1 Về những kết quả nghiên cứu đã đạt được

Các công trình nghiên cứu công bố trước đây, trên cơ sở các phương pháp tiếpcận khoa học về luật quốc tế, luật hình sự, tội phạm học đã luận giải một số khíacạnh lý luận, thực tiễn thực hiện quy định pháp luật TTHS ở Việt Nam về một sốhoạt động cụ thể HTQT;

Các công trình nghiên cứu tập trung phân tích cơ sở pháp lý quốc tế là cácĐƯQT đa phương, song phương và khái quát được một số kết quả triển khai cácĐƯQT quan trọng có phạm vi điều chỉnh HTQT trong PCTP, trong đó, có quy định

về tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia, một số hoạt động cụ thể của HTQT trongTTHS, qua đó, nhiều tác giả đưa ra các bình luận, đánh giá về những tích cực, hạnchế của hoạt động HTQT trong lĩnh vực TTHS thời gian qua và đề xuất một số giảipháp nhằm nâng cao hiệu quả HTQT trong TTHS trong thời gian tới;

Một số kết quả nghiên cứu của các công trình đã công bố có ý nghĩa thamkhảo đối với Nghiên cứu sinh khi xây dựng khái niệm pháp luật về HTQT trong lĩnhvực TTHS; khái niệm, nguyên tắc, phạm vi, nội dung, thẩm quyền, trình tự, thủ tục

về dẫn độ, TTTPHS, chuyển giao người đang chấp hành hình phạt tù; cơ sở pháp lýquốc tế, pháp luật của một số quốc gia, pháp luật Việt Nam về HTQT trong TTHS

và kết quả thực hiện một số hoạt động cụ thể trong lĩnh vực này

1.3.2 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án

Từ phân tích tổng quan nêu trên, vấn đề đặt ra cho việc nghiên cứu luận án làNghiên cứu sâu, phân tích lý luận cơ bản về pháp luật về HTQT trong lĩnh vựcTTHS ở Việt Nam hiện nay, làm rõ hơn đặc điểm, vai trò, đối tượng và phươngpháp điều chỉnh của vấn đề này nhất là trên cơ sở vận dụng phương pháp nghiêncứu liên ngành; (2) Phân tích, so sánh, đối chiếu làm rõ pháp luật thực định của ViệtNam, pháp luật quốc tế, pháp luật của một số nước về HTQT trong lĩnh vực TTHSnhằm làm rõ cơ sở lý luận phục vụ cho việc đề xuất phương hướng hoàn thiện cácquy định có liên quan ở trong nước, tập trung vào các quy định có liên quan củaBLHS, BLTTHS, Luật TTTP; (3) Nghiên cứu, đánh giá thực tiễn thi hành các quyđịnh về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam theo quy định của BLTTHS năm

2015, Luật TTTP năm 2007 mà cụ thể là các hoạt động TTTPHS, dẫn độ, làm rõ cơ

sở thực tiễn phục vụ cho việc đề xuất phương hướng hoàn thiện các quy định có liên

quan của pháp luật Việt Nam; (4) Đề xuất phương hướng, giải pháp cụ thể góp phầnhoàn thiện pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS đáp ứng yêu cầu đặt ra trongcông tác PCTP, hoàn thiện pháp luật, cải cách tư pháp và tăng cường hội nhập quốc

tế ở nước ta trong tình hình mới

Tiểu kết Chương 1

Pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS có vai trò, ý nghĩa quan trọng, tạo cơ

sở pháp lý để hiện thực hóa việc hỗ trợ, giúp đỡ và phối hợp giữa các cơ quan cóthẩm quyền tiến hành TTHS của các quốc gia và tổ chức quốc tế Vì thế, vấn đề nàyđang được quan tâm nghiên cứu, tổng kết thực tiễn trên nhiều khía cạnh và phươngpháp tiếp cận khoa học Trên cơ sở nghiên cứu tổng quan tình hình nghiên cứu ởtrong nước và ở nước ngoài có liên quan đến đề tài nghiên cứu, Chương 1 của luận

án đã tổng hợp, phân tích các công trình nghiên cứu, tài liệu, bài viết khoa học ởngoài nước có liên quan trực tiếp đến đề tài luận án; các tài liệu sách chuyên khảo,công trình tài liệu, báo cáo, luận văn thạc sĩ, luận án, đề tài nghiên cứu ở trong nước

để xác định những vấn đề đã được nghiên cứu, công bố trước đây Trên cơ sở đó,xác định những vấn đề luận án có thể kế thừa, những vấn đề và phương pháp tiếpcận được sử dụng để tiếp tục nghiên cứu sâu hơn Qua đó, khẳng định nghiên cứuvấn đề pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam vẫn đáp ứng tính thời

sự, còn nhiều khía cạnh và nội dung cần nghiên cứu chuyên sâu, làm rõ hơn, nhất lànghiên cứu trên phạm vi toàn bộ và tổng thể các hoạt động trong tất cả các giai đoạncủa TTHS ở Việt Nam Điều này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh hội nhậpquốc tế sâu rộng như ngày nay ở Việt Nam, cũng như việc tích cực, chủ động triểnkhai có hiệu quả chính sách đối ngoại của Việt Nam là bạn, đối tác tin cậy, thànhviên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT VỀ HỢP TÁC QUỐC TẾ TRONG LĨNH VỰC TỐ TỤNG HÌNH SỰ Ở VIỆT

NAM VÀ MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

2.1 Những vấn đề lý luận về pháp luật về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực

tố tụng hình sự ở Việt Nam

2.1.1 Khái niệm, đặc điểm pháp luật về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình sự ở Việt Nam

2.1.1.1 Một số khái niệm có liên quan

Để nghiên cứu về pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS, cần làm rõ kháiniệm “hợp tác quốc tế”, TTHS để thống nhất khái niệm về các quan hệ pháp luật vàngành luật điều chỉnh quan hệ xã hội, xác định chủ thể, nguyên tắc, nội dung, hìnhthức và giới hạn trong quan hệ HTQT trong lĩnh vực TTHS Theo tiếng Việt, “hợptác là cùng chung sức, giúp đỡ lẫn nhau trong một công việc, một lĩnh vực nào đónhằm một mục đích chung” [74, tr.45]; thuật ngữ "quốc tế" được sử dụng khi đề cậpđến những vấn đề liên quan đến mối quan hệ giữa các nước trên thế giới với nhau

Từ "quốc tế" theo nghĩa rộng còn bao gồm cả cộng đồng quốc tế, các tổ chức quốc

tế khu vực, toàn cầu hoặc tổ chức quốc tế đa phương và có thể là song phương [74].Như vậy, trong tiếng Việt, thuật ngữ “hợp tác quốc tế” phản ánh bản chất của hoạtđộng hợp tác, phối hợp trong một lĩnh vực nhất định của đời sống chính trị, văn hoá,

xã hội giữa các quốc gia Một số nghiên cứu trong chuyên ngành quan hệ quốc tế,pháp luật quốc tế, pháp luật hình sự có sử dụng cụm từ “xuyên quốc gia”, “xuyênbiên giới” để đề cập vấn đề hợp tác xuyên quốc gia, hợp tác xuyên biên giới; tộiphạm xuyên quốc gia, tội phạm xuyên biên giới Trong đó, quan hệ hợp tác xuyênquốc gia, xuyên biên giới để chỉ sự hợp tác giữa hai hoặc nhiều đối tác ở các quốcgia hoặc vùng lãnh thổ khác nhau mà một trong các chủ thể của quan hệ đó khôngđại diện nhà nước Đặc điểm để phân biệt giữa HTQT và hợp tác xuyên biên giớihoặc hợp tác xuyên quốc gia là, ở HTQT khẳng định tính chất liên chính phủ, liên

quốc gia giữa các chủ thể quan hệ hợp tác mà các chủ thể này thực hiện hành vi đại diện cho chính phủ, cho nhà nước [2], [97].

Về khái niệm TTHS, pháp luật TTHS: Theo Từ điển Luật học, TTHS là trình

tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự được quy địnhtrong BLTTHS theo chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ giữa các cơquan tiến hành tố tụng, quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng và củacác cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và công dân, nhằm phát hiện chính xác, nhanhchóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm,không làm oan người vô tội [72, tr.521] Đa số các nhà nghiên cứu pháp lý ViệtNam thống nhất quan điểm cho rằng, pháp luật TTHS điều chỉnh quan hệ xã hộiphát sinh trong quá trình các cơ quan tiến hành tố tụng (cơ quan điều tra, viện kiểmsát, tòa án, cơ quan thi hành án), những người tiến hành tố tụng (điều tra viên, kiểmsát viên, thẩm phán, hội thẩm, thư ký phiên tòa), những người tham gia tố tụng (bịcan, bị cáo, người bị hại, người làm chứng, người bào chữa…) và của các cơ quan,

tổ chức, cá nhân tham gia vào việc giải quyết vụ án hình sự TTHS bao gồm các giaiđoạn: Khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự Xem xét về trình tựthời gian, khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn đầu tiên, bắt đầu của giai đoạn điều trahình sự, trong đó, các cơ quan có thẩm quyền xác định có tội phạm xảy ra cần phảiđược điều tra thi phải ra quyết định khởi tố vụ án hình sự Trong giai đoạn điều tra,

cơ quan điều tra áp dụng mọi biện pháp do luật định để chứng minh tội phạm vàngười phạm tội Trên cơ sở kết quả điều tra, Viện kiểm sát xem xét quyết định đưahay không đưa vụ án ra tòa án xét xử Trong giai đoạn xét xử, tòa án thực hiện chứcnăng xét xử, Viện kiểm sát thực hiện chức năng buộc tội, bị cáo và người bào chữathực hiện chức năng gỡ tội Giai đoạn thi hành án là giai đoạn các cơ quan có thẩmquyền đưa bản án, quyết định của tòa án có hiệu lực pháp luật vào thi hành

Các giai đoạn TTHS đều có những hoạt động thực thi quyền lực nhà nước, dựavào quyền lực nhà nước mà các cơ quan tiến hành tố tụng điều chỉnh và xử sự vớicác cá nhân liên quan đến quá trình giải quyết vụ án theo nguyên tắc quyền uy -phục tùng Các giai đoạn TTHS đều có cơ cấu thống nhất, liên tục, kế tiếp nhaubằng các hành vi, quyết định tố tụng và tạo thành toàn bộ quá trình TTHS Mỗi giai

đoạn TTHS đều có những thủ tục đặc trưng và được kết thúc bằng một văn bản tốtụng (quyết định khởi tố, kết luận điều tra, cáo trạng, bản án, quyết định thi hànhán…) Thực hiện tốt các nhiệm vụ trong mỗi giai đoạn sẽ tạo tiền đề cho việc hoànthành nhiệm vụ chung của toàn bộ quá trình giải quyết vụ án hình sự, bảo đảmkhông để lọt tội phạm, không người phạm tội nào có thể tránh khỏi hình phạt, không

để xảy ra trường hợp làm oan người vô tội Mỗi giai đoạn TTHS đều có các mốiquan hệ giữa các chủ thể thực hiện các chức năng cơ bản của TTHS Mỗi quyết định

tố tụng trong từng giai đoạn TTHS đều thể hiện mối quan hệ với pháp luật hình sự[8], [23], [34]

- Khái niệm hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình sự

Theo tổng kết của hơn 40 nhà nghiên cứu pháp lý hình sự ở châu Âu sử dụngkhái niệm: “International cooperation in criminal matters” (HTQT về các vấn đềhình sự) Ở đây, thuật ngữ “vấn đề hình sự” được hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm cácvấn đề thuộc luật nội dung (luật hình sự) và luật hình thức (luật TTHS) HTQT vềcác vấn đề hình sự ở EU (nói chung gồm đa số các quốc gia châu Âu theo trườngphái truyền thống luật lục địa) là hợp tác giữa các cơ quan có thẩm quyền của cácquốc gia thuộc EU vì mục đích phòng ngừa, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành ánhình sự Cơ sở pháp lý HTQT về hình sự ở EU gồm các công ước của EU và phápluật quốc gia các nước thành viên EU quy định về các loại tội phạm, TTTPHS, dẫn

độ, điều tra hình sự chung, thi hành án hình sự, chuyển giao phạm nhân [89, tr.15].Quan niệm ở châu Âu như vậy có nhiều nội dung tương tự với quan niệm của nhiềunghiên cứu về HTQT trong TTHS ở Việt Nam đã công bố Cụ thể, có tác giả nhậnđịnh rằng:

“Hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự có thể được hiểu là sự trợ giúp qua lạilẫn nhau giữa các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyềntiến hành tố tụng của nước CHXHCN Việt Nam với các cơ quan có thẩm quyền,người có thẩm quyền tương ứng của nước ngoài được thực hiện trên cơ sở nguyêntắc tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ quốc gia, không can thiệp vàcông việc nội bộ của nhau, bình đẳng cùng có lợi, phù hợp với Hiến pháp của nước

CHXHCN Việt Nam và những nguyên tắc cơ bản của pháp luật quốc tế ” [41, tr.5],[56, tr.15].

Tuy quan điểm này không làm rõ nội hàm của khái niệm nhưng đã chỉ rõnguyên tắc cơ bản, chủ thể, mục đích của HTQT trong lĩnh vực TTHS Cùng đó,theo tác giả luận án, quan điểm này còn chưa hợp lý vì sự công nhận chủ thể HTQTtrong TTHS bao gồm các cá nhân có thẩm quyền tiến hành TTHS Thực tế, người

có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hành quyền hạn của mình do pháp luật giao vànhân danh chức danh, cơ quan có thẩm quyền để tiến hành giao dịch hoặc hoạt độnghợp tác chứ không nhân danh cá nhân Ở điểm này, các công trình nghiên cứu dướigóc độ chuyên ngành PCTP ở Việt Nam thể hiện rõ ràng và thuyết phục hơn, theo

đó, HTQT trong PCTP là sự thoả thuận giữa cơ quan, tổ chức có liên quan đến việcthực hiện chức năng PCTP (trong đó có lực lượng CAND, Viện kiểm sát, Tòa án…)của Việt Nam với các cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài trong đấu tranh PCTPtrên cơ sở các ĐƯQT đa phương, song phương; thoả thuận quốc tế hoặc theonguyên tắc có đi có lại, nhằm hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau để giải quyết nhiệm vụ chungđược đặt ra trong đấu tranh PCTP [22] Có thể thấy, về bản chất, HTQT trong lĩnhvực TTHS là quan hệ đối ngoại có tính pháp lý giữa các chủ thể là cơ quan có thẩmquyền, trên cơ sở thỏa thuận, thống nhất để thực hiện các hoạt động điều tra, bắt,giữ, dẫn độ, chuyển giao người phạm tội từ một quốc gia sang quốc gia đối tác.Nghiên cứu pháp luật Việt Nam cho thấy, lần đầu tiên quy định về HTQTtrong TTHS được quy định trong BLTTHS năm 2003, gồm 02 chương (Chương 36.Những quy định chung về HTQT trong hoạt động TTHS và Chương 37 Dẫn độ vàchuyển giao hồ sơ, tài liệu, vật chứng của vụ án) với 07 điều (từ Điều 340 đến Điều346) Kế thừa những nội dung hợp lý và đã được kiểm chứng bởi thực tiễn PCTPthời gian 15 năm qua, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của quốc tế, quy định vềHTQT trong BLTTHS năm 2015 tăng 11 điều Trong đó, BLTTHS năm 2015 làm

rõ nội hàm hoạt động HTQT trong TTHS; cụ thể là: “HTQT trong TTHS là việc các

cơ quan có thẩm quyền của nước CHXHCN Việt Nam và các cơ quan có thẩmquyền của nước ngoài phối hợp, hỗ trợ nhau để thực hiện hoạt động phục vụ yêucầu điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự” (khoản 1 Điều 491 BLTTHS