Hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải quan trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế

• Về lý luận Luận văn đã đề cập, chỉ ra các khái niệm, định nghĩa về buôn lậu và gian lận thương mại, đồng thời phân biêt rõ sự khác nhau buôn lậu và gian lận thương mại ; mối quan hệ của buôn lậu và gian lận thương mại trong lĩnh vực hải quan. • Về thực tiễn Thực tiễn thế giới: Tổng hợp, phân tích, đánh giá được hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của Hải quan một số nước trên thế giới; chỉ ra được kinh nghiệm của các nước trong việc thực hiện chống buôn lậu và gian lận thương mại với vai trò là cơ quan quản lý, kiểm soát hoạt động kinh tế của Nhà nước từ đó rút ra được bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam. Thực tiễn Việt Nam: Luận văn đưa ra một cái nhìn tổng quát hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại gắn với quá trình phát triển kinh tế đất nước ở các giai đoạn trước đây và ở giai đoạn Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế; Cách thức tiến hành MA ngân hàng ở mỗi thời kỳ; Khẳng định MA ngân hàng là một xu thế tất yếu và chỉ ra được các nhân tố tác động, động cơ của hoạt động này; Chỉ ra được bản chất MA ngân hàng và đặc thù MA ngân hàng của Việt Nam; đồng thời đưa ra được những dự báo về xu hướng, hình thức MA ngân hàng sẽ diễn ra trong thời gian tới tại Việt Nam.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ QUỐC TẾ CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Năm 2018

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-o0o -

VŨ THÙY TRANG

HOẠT ĐỘNG CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GIAN LẬN THƯƠNG MẠI CỦA NGÀNH HẢI QUAN TRONG BỐI CẢNH VIỆT NAM HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ

Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan bản luận văn là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi Các số liệu, kết quả đƣa ra trong luận văn là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Tác giả luận văn

Vũ Thùy Trang

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, cho phép em được bày tỏ lời cảm ơn và lòng biết ơn sâu sắc tới tập thể thầy giáo, cô giáo trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội trong thời gian qua đã dạy dỗ, dìu dắt em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại Nhà trường

Đặc biệt, cho phép em được bày tỏ lòng biết ơn chân thành và tri ân sâu sắc tới Thầy giáo, PGS.TS Hà Văn Hội, người đã hết lòng chỉ bảo động viên

và hướng dẫn em trong việc định hướng, lựa chọn và thực hiện đề tài luận văn của mình

Xin chân thành cảm ơn các cá nhân, tổ chức đã cung cấp và cho phép sử dụng tài liệu trong quá trình thực hiện luận văn này

Hà Nội, ngày… tháng… năm 2018

Học viên

Vũ Thùy Trang

MỤC LỤC

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT i

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GIAN LẬN THƯƠNG MẠI CỦA NGÀNH HẢI QUAN 5

1.1.Tổng quan tình hình nghiên cứu 5

1.1.1.Nội dung tổng quan 5

1.1.2.Đánh giá các công trình nghiên cứu đã tổng quan 11

1.2 Cơ sở lý luận về chống buôn lậu, gian lận thương mại 12

1.2.1 Khái niệm về buôn lậu và gian lận trong thương mại quốc tế 12 1.2.2 Nguyên nhân xuất hiện buôn lậu và gian lận thương mại 14

1.2.3 Mối quan hệ giữa buôn lậu và gian lận thương mại 16

1.2.4 Tác động của hoạt động buôn lậu và gian lận thương mại 19

1.2.5 Tính tất yếu của hoạt động chống buôn lậu trong thương mại quốc tế 23

1.3 Cơ sở thực tiễn về đấu tranh chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải quan 25

1.3.1 Quy định quốc tế liên quan đến chông buôn lậu và gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải quan 25

1.3.2 Các quy định của Nhà nước Việt Nam 27

1.4 Vai trò của ngành Hải quan đối với hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại 29

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 31

2.1 Phương pháp nghiên cứu 31

2.1.1 Phương pháp luận và cách tiếp cận nghiên cứu 31

2.1.2 Các phương pháp nghiên cứu cụ thể 31

2.2 Nguồn số liệu 35

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GIAN LẬN THƯƠNG MẠI CỦA NGÀNH HẢI QUAN TRONG BỐI CẢNH VIỆT NAM HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 36

3.1 Khái quát về hoạt động buôn lậu và gian lận thương mại 36

3.1.1 Khái quát hoạt động buôn lậu trên các tuyến đường 36

3.1.2 Khái quát về hoạt động gian lận thương mại 43

3.2 Thực trạng hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại ở Việt Nam

thời gian qua 50

3.2.1 Kết quả đạt được trong hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải quan từ năm 2015-2017 50

3.2.2 Đánh giá về hoạt động chông buôn lậu và gian lận thương mại61 CHƯƠNG 4 GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG HOẠT ĐỘNG CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GIAN LẬN THƯƠNG MẠI CỦA NGÀNH HẢI QUAN TRONG BỐI CẢNH VIỆT NAM HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 72

4.1 Quan điểm của Đảng và nhà nước Việt Nam và định hướng của ngành Hải quan Việt Nam về hoạt động chông buôn lậu và gian lận thương mại 72

4.1.1 Quan điểm của Đảng và nhà nước Việt Nam về hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại 72

4.1.2 Định hướng về hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của Hải quan Việt Nam trong bối cảnh hội nhập 76

4.2 Một số giải pháp nhằm đẩy mạnh hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của Hải quan Việt Nam 81

4.2.1 Các giải pháp có tính chất vĩ mô 81

4.2.2 Các biện pháp cụ thể 87

4.3 Một số kiến nghị 91

4.3.1 Kiến nghị hoàn thiện văn bản pháp luật và các chính sách vĩ mô 91

4.3.2 Kiến nghị về sự phối hợp giữa các ngành, các cấp và địa phương 93

KẾT LUẬN 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

PHỤ LỤC

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

1 ACFTA Hiệp định thương mại ASEAN-TRUNG QUỐC

2 ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á

3 ATIGA Hiệp định thương mại hàng hóa ASEAN

4 CIF Cost, Insurance and Freight- Giá thành, Bảo hiểm và Cước

5 CITES Công ước về thương mại quốc tế các loài động, thực vật

hoang dã nguy cấp

6 C/O Giấy chứng nhận xuất xứ

7 ĐTCBL Điều tra chống buôn lậu

8 FOB Free On Board- Miễn trách nhiệm Trên Boong tàu nơi đi

9 FTA Hiệp định thương mại tự do

10 FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài

11 GATT Hiệp ước chung về thuế quan và mậu dịch

12 GPS Global Positioning System – Hệ thống định vị toàn cầu

13 HS Mã số của hệ thống hài hòa hải quan

14 KSHQ Kiểm soát Hải quan

15 MFN Tối huệ quốc

16 RILO A/P Tình báo Hải quan khu vực châu Á-Thái Bình Dương

18 TNHH Trách nhiệm hữu hạn

19 TPP Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương

20 VCCI Phòng thương mại và công nghiệp Việt Nam

21 WCO Tổ chức Hải quan thế giới

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết và ý nghĩa của đề tài

Toàn cầu hoá kinh tế đang là một xu thế tất yếu có ảnh hưởng đến mọi quốc gia trên thế giới, xu thế này đã tạo ra sự gia tăng mạnh mẽ các dòng lưu chuyển hàng hoá, dịch vụ, vốn - công nghệ, nguồn nhân lực lao động, giữa các quốc gia cùng với sự tăng lên không ngừng của lượng hành khách, phương tiện xuất nhập cảnh Yêu cầu của việc thực hiện lộ trình dỡ bỏ các rào cản thương mại đang là áp lực rất lớn đối với các quốc gia, đặc biệt là đối với các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam Trong bối cảnh đó, hội nhập kinh tế quốc tế đã trở thành một đòi hỏi tất yếu khách quan mang lại nhiều cơ hội để phát triển kinh tế đồng thời cũng đặt ra không ít những thách thức, khó khăn cho Việt Nam nói riêng và các nước đang phát triển nói chung Tuy nhiên, cũng chính quá trình hội nhập kinh tế quốc tế đã kéo theo sự gia tăng của các loại tội phạm, các hành vi vi phạm pháp luật khác, đặc biệt là hoạt động buôn lậu và gian lận thương mại Điều này đang đặt ra yêu cầu đối với các cơ quan quản lý nhà nước cần nghiên cứu, xây dựng các giải pháp tăng cường khám phá, ngăn chặn hoạt động buôn lậu, gian lận thương mại, trong

đó ngành Hải quan đóng vai trò hết sức quan trọng Đã có nhiều đề tài về vấn

đề chống buôn lậu nhưng lại đi vào nhiều khía cạnh riêng lẻ như: chống ma túy, chống vi phạm sở hữu trí tuệ, hay nghiên cứu về chống buôn lậu ở một vài địa bàn trọng điểm chứ nghiên cứu tổng hợp ở tầm vĩ mô trên toàn ngành thì chưa có đề tài nào thực hiện trong thời gian 05 năm gần đây

Chính vì vậy, em xin chọn đề tài “Hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải quan trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế” làm nội dung nghiên cứu của luận văn tốt nghiệp thạc sĩ chuyên

ngành kinh tế quốc tế

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Thông qua việc phân tích, đánh giá thực trạng chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải quan, luận văn đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải Quan trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế

Để thực hiện mục tiêu nêu trên, luận văn sẽ trả lời những câu hỏi sau:

- Thực trạng hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải Quan trong thời gian 2015-2017? Thành quả đã đạt được và tồn tại cần khắc phục là gì? Nguyên nhân của tồn tại trong hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải quan là gì?

- Ngành Hải Quan cần phải làm gì để đẩy mạnh hoạt động chống buôn lậu

và gian lận thương mại trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế?

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

+ Hệ thống hóa cơ sở lý luận về chống buôn lậu và gian lận thương mại của cơ quan Hải quan

+ Đánh giá thực trạng hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của Hải quan Việt Nam giai đoạn 2015-2017

+ Đề xuất một số giải pháp nhằm đẩy mạnh hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của Hải quan Việt Nam đến 2020

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu thực tiễn hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại đối với hàng hoá xuất nhập khẩu và đề xuất một số biện pháp tăng cường hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại đối với ngành Hải quan

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

+ Phạm vi không gian: nghiên cứu hoạt động chống buôn lậu trên tuyến đường biển, đường bộ biên giới, đường hàng không; các hình thức của hoạt động gian lận thương mại tại Việt Nam theo các báo cáo của Cục Điều Tra Chống Buôn Lậu – Tổng cục Hải quan

+ Phạm vi thời gian: khoảng thời gian nghiên cứu từ 2015-2017 Lý do chọn mốc thời gian nêu trên: Thứ nhất, đây là khoảng thời gian sau khi Chính phủ ban hành Nghị quyết số 41/NQ-CP ngày 09 tháng 6 năm 2015 về việc

“đẩy mạnh công tác đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả trong tình hình mới” Thứ hai, theo nhận định của ngành Hải quan cũng

như các ngành khác đều cho thấy, kể từ năm 2015, tình hình buôn lậu, gian lận thương mại đang ngày càng diễn biến phức tạp, phương thức phức tạm, vi phạm nghiệm trọng hơn, hoạt động buôn lậu và gian lận thương mại có tổ chức và chuyên nghiệp cao, lợi dụng những bất cập về cơ chế, chính sách trong điều hành xuất nhập khẩu Bên cạnh đó, ngành Hải quan nói riêng và các cơ quan quản lý nhà nước khác nói chung đang từng bước thay đổi hoàn

thiện để từng bước nâng cao công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại

4 Những đóng góp của luận văn

Luận văn có những đóng góp như sau:

- Làm rõ được mối quan hệ giữa buôn lậu và gian lận thương mại

- Đánh giá thực trạng của hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại một cách tổng quan nhất

- Đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường hoạt động đấu tranh phòng, chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải quan

5 Bố cục nội dung của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, Luận văn dược chia làm 04 Chương gồm:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận, thực tiễn về hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải quan

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Thực trạng hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành hải quan trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc

tế

Chương 4: Giải pháp tăng cường hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải quan trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh

tế quốc tế

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GIAN

LẬN THƯƠNG MẠI CỦA NGÀNH HẢI QUAN

1.1.Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1.Nội dung tổng quan

Trong xu thế Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới, tình hình buôn lậu, gian lận thương mại dự báo còn diễn biến phức tạp

và có chiều hướng gia tăng Đối tượng của hoạt động buôn lậu có những phương thức ngày càng đa dạng, biến đổi với lực lượng tham gia tăng, phạm

vi hoạt động rộng Nghiên cứu thực tế cho thấy, hiện nay các đối tượng buôn lậu, gian lận thương mại sử dụng nhiều cách, lợi dụng kẽ hở của cơ chế chính sách để thực hiện các hành vi gây khó khăn cho các lực lượng chức năng trong phát hiện, bắt giữ, điều tra và xử lý

Trên đường biên giới và các cửa khẩu, lối mở các đối tượng buôn lậu tập trung vận chuyển các mặt hàng nhạy cảm, có lợi nhuận lớn như thuốc lá, nguyên liệu thuốc lá, rượu, đồ điện tử dân dụng, vải, mỹ phẩm, dược liệu, thuốc bảo vệ thực phẩm, thuốc thú y, động vật hoang dã quý hiếm Trên đường không, việc lợi dụng hành lý mang theo để nhập lậu thuốc chữa bệnh,

mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, hàng hiệu cũng diễn biến phức tạp Hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép ma túy dạng heroin, ma túy tổng hợp từ nước ngoài vào Việt Nam cũng có chiều hướng gia tăng Gian lận thương mại thông qua các hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa tập trung lợi dụng sự thông thoáng trong quy trình thủ tục hải quan và các kẽ hở của chế độ chính sách Trong đó, tình trạng doanh nghiệp lợi dụng việc được phân vào luồng xanh, được miễn kiểm tra để khai báo sai về trị giá, số lượng, chất lượng hàng hóa gia tăng Đặc biệt, còn có tình trạng làm giả hồ sơ chứng từ, thông đồng với

đối tác nước ngoài, lập hóa đơn hạ thấp giá trị thực để trốn thuế, thông đồng nhập khẩu hàng cấm, hàng kém chất lượng nhưng khi bị phát hiện thì lấy lý

do là nhầm lẫn trong việc gửi hàng có xác nhận của người gửi để trốn tránh trách nhiệm Hàng tạm nhập tái xuất vẫn có nguy cơ thẩm lậu vào thị trường nội địa chủ yếu là những mặt hàng cấm, có thuế suất cao Thực tế này đỏi hỏi việc thực thi chính sách chống buôn lậu, gian lận thương mại thời gian tới cần hướng tới những giải pháp bền vững Do đó, nghiên cứu về hoạt động chống buôn lậu, gian lận thương mại đã được các nhà nghiên cứu quan tâm và đẩy mạnh trong thời gian vừa qua Ngoài một số bài báo nghiên cứu theo tình huống, theo thực trạng của từng đơn vị địa phương còn có một số luận văn tiến sỹ, thạc sĩ cũng nghiên cứu về vấn đề này Trong các nghiên cứu ở trên thế giới, vấn đề chống buôn lậu và gian lận thương mại được Tổ chức Hải quan thế giới khá quan tâm bằng cách tạo ra một diễn đàn trao đổi kinh nghiệm giữa các đoàn đại biểu của hải quan, WCO xây dựng và phát triển nhiều công ước và công cụ quốc, cũng như cung cấp các trợ giúp kỹ thuật và đào tạo cho các thành viên Cùng với phát triển của thương mại quốc tế thì hoạt động buôn lậu, gian lận thương mại ngày càng gia tăng và ảnh hưởng nghiêm trọng tới quyền lợi chính đáng của các nước tham gia hoạt động thương mại quốc tế, hơn nữa buôn lậu - gian lận thương mại không chỉ giới hạn trong từng quốc gia mà còn mang tính quốc tế với vô số phương thức, hình thức, do đó cần thiết phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa hải quan các nước, vùng lãnh thổ Xuất phát từ lý do này WCO đã thông qua một số Công ước quan trọng như: Công ước về hỗ trợ hành chính lẫn nhau trong ngăn chặn, trấn áp và điều tra các vi phạm Hải quan - Công ước Nairobi, có hiệu lực từ năm 1980 (đã nêu ở trên); Công ước về hỗ trợ hành chính lẫn nhau trong các vấn đề Hải quan - Công ước Johannesburg, thông qua tháng 7 năm

2003 Ngoài ra WCO còn tổ chức nhiều hội nghị quốc tế về chuyên đề về

“chống gian lận thương mại” tại các khu vực khác nhau trên thế giới Đây là những điều kiện hết quan trọng giúp Hải quan các nước, vùng lãnh thổ tăng cường hợp tác, hỗ trợ lẫn nhau trong đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại Bên cạnh đó, hoạt động chia sẻ thông tin nói chung và thông tin tình báo (thông tin nghiệp vụ) nói riêng là một trong những trụ cột trong chiến lược kiểm soát của WCO, do đó WCO đã thiết lập một mạng lưới thu thập, thông tin tình báo thông qua 11 Văn phòng đầu mối liên lạc tình báo khu vực (gọi tắt là RILO) trên khắp thế giới Chức năng của các Văn phòng tình báo này là thu thập, phân tích các dữ liệu cũng như phổ biến các thông tin về

xu hướng, phương thức thủ đoạn, tuyến đường trọng điểm và các vụ việc buôn lậu, gian lận thương mại điển hình Cơ chế hoạt động của RILO được hỗ trợ bởi Mạng kiểm soát hải quan ( mạng CEN) Đây là một cơ sở dữ liệu toàn cầu về thu thập, phân tích thông tin với các mục tiêu trao đổi thông tin tình báo, mục đích của cơ chế hoạt động này là nhằm tăng cường tính hiệu quả trong trao đổi chia sẻ thông tin cũng như hợp tác giữa các cơ quan Hải quan nhằm chống lại các loại tội phạm xuyên quốc gia Việc tìm hiểu các nghiên cứu chuyên sâu từ lý luận đến vận dụng thực tiễn của các nước trên thế giới là khó khăn và không khả thi đối với nội dung của một luận văn thạc sĩ, thậm chí đối với Ngành Hải quan khi nghiên cứu tìm hiểu về vấn đề chống buôn lậu cũng gặp khó khăn như vậy

Đối với công trình nghiên cứu ở trong nước có: luận văn tiến sỹ của

Nguyễn Phi Hùng - “Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động kiểm tra, giám sát, kiểm soát của cơ quan Hải quan Việt Nam ở các cửa khẩu Cảng hàng không quốc tế nhằm đảm bảo an ninh quốc gia” năm 2007 tập trung chủ yếu

vào việc đưa ra các tồn tại, sai sót trong kiểm tra, giám sát, kiểm sóat hoạt động của cán bộ hải quan trong các khâu từ đó đề xuất các giải pháp để nâng

cao hoạt động nghiệp vụ hải quan trong kiểm tra giám sát khu vực cảng hàng không quốc tế

Luận văn thạc sỹ của Nguyễn Văn Thọ “Nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm của cơ quan Hải quan Việt Nam ở cửa khẩu hàng không quốc tế Nội Bài và Tân Sơn Nhất thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế” năm

2011 đã chỉ ra những sai phạm, vụ việc vi phạm pháp luật điển hình tiêu biểu tại hai cửa khẩu cảng hang không lớn nhất Việt Nam, đưa ra cái nhìn tổng quan nhất về công tác phòng chống tội phạm của cơ quan Hải quan tại hai điểm nóng này, đồng thời đưa ra các giải pháp để đẩy mạnh công tác phòng chống tội phạm nói chung cũng như chống buôn lậu và gian lận thương mại nói riêng

Luận văn thạc sỹ của Nguyễn Hải Đăng “Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước của cơ quan hải quan về phòng, chống buôn lậu tại cửa khẩu Cảng hàng không sân bay quốc tế Nội Bài” năm 2016, đã cho thấy việc tăng cường

chống buôn lậu và gian lận thương mại: kể từ năm 2015, tình hình buôn lậu, gian lận thương mại đang ngày càng diễn biến phức tạp, phương thức thủ đoạn tinh vi hơn, vi phạm nghiệm trọng hơn, hoạt động buôn lậu có tổ chức

và chuyên nghiệp cao, lợi dụng những bất cập về cơ chế, chính sách trong điều hành xuất nhập khẩu Nhiều vụ vi phạm bị phát hiện có sự câu kết của các đối tượng buôn lậu trong nước với các đối tượng ở nước ngoài và một số cán bộ tha hóa, biến chất của các lực lượng chức năng Bên cạnh đó, ngành Hải quan nói riêng và các cơ quan quản lý nhà nước khác nói chung đang từng bước thay đổi hoàn thiện để từng bước nâng cao hoạt động chống buôn lậu, gian lận thương mại

Bên cạnh đó, trong hoạt động nghiên cứu của ngành Hải quan cũng có

một số đề tài nghiên cứu khoa học cấp ngành có liên quan như: đề tài “Giải pháp nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa, đấu tranh đối với hoạt động

buôn lậu và vận chuyển trái phép mặt hàng khoáng sản qua biên giới của cơ quan hải quan” của Nguyễn Phi Hùng

Đồng thời, Đề tài “Giải pháp nâng cao năng lực giám sát hàng hoá xuất nhập khẩu tại sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất” của Phan Minh Lê, đã cho thấy:

Thống kê của cục Hải quan TP Hồ Chí Minh cho thấy, chỉ trong 2 tháng cuối năm 2017, lực lượng chức năng của đơn vị này đã phát hiện và bắt giữ 5 vụ liên quan tới hàng là quà biếu chứa ma túy, thuốc lắc và cocaine với số lượng gần 2kg Năm 2017, các đội hải quan đã phát hiện và bắt giữ 25 vụ thu giữ 1,6kg heroin, gần 1,8kg cocaine, 554g Methamphetamine, gần 4kg thuốc lắc

và 30kg cần sa Theo quy định, trừ các loại hàng hóa nằm trong danh mục cấm nhập khẩu, quà biếu, tặng có thể thuộc đủ loại mặt hàng Tuy nhiên, lợi dụng chính sách thông thoáng, nhiều đối tượng đã nhập hàng cấm dưới vỏ bọc này Trên thực tế, đã có những trường hợp hàng tuồn về Việt Nam núp trong các vỏ bọc là các loại bánh kẹo, mỹ phẩm, quần áo dưới danh nghĩa là quà biếu, quà tặng nhưng thực chất chủ yếu là thuốc lắc, ma túy các loại Hải quan TP Hồ Chí Minh cho biết đây là những mặt hàng có lợi nhuận cao nên các đối tượng bất chấp quy định của pháp luật tìm cách nhập về Việt Nam để tiêu thụ Bên cạnh đó, ma túy, thuốc lắc là nhóm mặt hàng nhỏ, dễ cất giấu, vận chuyển nên cũng được các đối tượng chọn để thực hiện trong thời điểm hiện nay dưới danh nghĩa quà biếu, quà tặng

Đề tài “Nâng cao năng lực đấu tranh chống gian lận về số lượng đối với hàng xuất khẩu tại các Cục Hải Quan tại Khu vực Tây Nam Bộ” của Trần

Quốc Hoàn, đã chỉ rõ: Tình hình buôn lậu, gian lận thương mại, sản xuất kinh doanh hàng giả, hàng kém chất lượng, đặc biệt là nhóm hàng mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, dược liệu và vị thuốc y học cổ truyền vẫn đang diễn ra rất phức tạp Tỷ lệ phát hiện, xử lý còn thấp, vi phạm diễn ra ngày một đa dạng với phương thức thủ đoạn tinh vi, phạm vi rộng từ thành thị đến nông thôn,

miền núi Các đối tượng vi phạm đã lợi dụng những bất cập về cơ chế chính sách, những sơ hở trong quản lý và những hạn chế của người tiêu dùng để sản xuất, phân phối, hình thành các đường dây, băng nhóm sản xuất, tiêu thụ các mặt hàng nói trên Tình hình trên đây có nguyên nhân chủ yếu là các bộ, ngành, các địa phương, các lực lượng chức năng chưa nhận thức sâu sắc và đề cao trách nhiệm, chưa chủ động, quyết liệt trong đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả, có nơi buông lỏng quản lý; hệ thống văn bản pháp luật liên quan còn chưa đồng bộ, tính khả thi không cao, chế tài xử lý chưa đủ mạnh, còn thiếu các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật để quản lý đối với các mặt hàng thực phẩm chức năng, vị thuốc y học cổ truyền, dược liệu; việc thanh tra, kiểm tra chưa kịp thời và kiên quyết;tuyên truyền mới tập trung phản ánh vi phạm, chưa coi trọng cổ vũ động viên những tổ chức, cá nhân làm tốt; chưa phát huy tốt vai trò giám sát, phát hiện và tố giác vi phạm của các tổ chức, doanh nghiệp và người dân Sự bùng nổ của dịch vụ Internet

và hoạt động kinh doanh, quảng cáo trên các trang thông tin điện tử, trang mạng xã hội khiến người tiêu dùng dễ dàng tiếp nhận thông tin và thực hiện việc mua bán các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, nhưng trong đó có rất nhiều thông tin không chính xác về công dụng của nhiều loại mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, vị thuốc y học cổ truyền, đã kích thích nhu cầu sử dụng các sản phẩm này ngày càng gia tăng mạnh trên thị trường

Thực tế trên đây là đáng báo động, đã gây ra những tác hại nghiêm trọng đến sức khỏe và đời sống của người tiêu dùng, làm nhiễu loạn thị trường, tổn hại sản xuất kinh doanh

Bên cạnh đó còn có một số đề tài như: Đề tài: “Hoàn thiện thể chế tăng cường năng lực của lực lượng kiểm soát hải quan trong điều kiện hội nhập quốc tế” của Nguyễn Khánh Quang đã chỉ rõ: mở cửa hội nhập đã và đang

thúc đẩy nền kinh tế Việt Nam phát triển mạnh mẽ, tuy nhiên cũng đem lại

không ít khó khăn cho Việt Nam khi phải đối mặt với nguy cơ khủng bố quốc

tế, rửa tiền, buôn bán, vận chuyển trái phép các mặt hàng cấm, hàng giả, hàng kém chất lượng, ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, an toàn cộng đồng Điều đó

đã đặt ra nhiều nhiệm vụ nặng nề cho các lực lượng chức năng thực hiện nhiệm vụ phòng, chống buôn lậu, trong đó có lực lượng Kiểm soát hải quan, đòi hỏi Ngành Hải quan phải nâng cao hiệu quả hoạt động, kiện toàn, tổ chức lại lực lượng chuyên trách làm chống buôn lậu một cách toàn diện Để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới, Tổng cục Hải quan đã trình Bộ Tài

chính phê duyệt “Đề án nâng cao năng lực cho lực lượng hải quan chuyên trách chống buôn lậu đến năm 2020, “Đề án tăng cường năng lực phòng,

chống ma tuý của ngành Hải quan” nhằm tăng cường năng lực cho lực lượng kiểm soát hải quan theo hướng chuyên sâu- chuyên nghiệp- hiệu quả

Theo đó, trong thời gian tới, Tổng cục Hải quan sẽ tập trung kiện toàn về tổ chức và hoạt động của các đơn vị Hải quan các cấp, trong đó sẽ thành lập một

số đơn vị chuyên trách mới, nhằm đảm bảo thực hiện có hiệu quả hoạt động kiểm soát hải quan trong tình hình mới, hình thành cơ chế đặc thù trong tuyển dụng, bổ nhiệm, luân chuyển cán bộ chuyên trách, hoàn thiện hệ thống chính sách đảm bảo đối với cán bộ chuyên trách để cán bộ, công chức làm nhiệm vụ kiểm soát hải quan yên tâm làm việc; nâng cao trình độ nghiệp vụ của cán bộ chuyên trách kiểm soát hải quan, từng bước xây dựng lượng kiểm soát hải quan trong sạch, vững mạnh, hiệu quả

1.1.2.Đánh giá các công trình nghiên cứu đã tổng quan

Có thể thấy rằng, những nghiên cứu trên đều tập trung vào vấn đề buôn lậu và gian lận thương mại, tuy nhiên đều chủ yếu xem xét trên phương diện tội vi phạm pháp luật, cấu thành tội phạm; đi sâu phân tích điều kiện và nguyên nhân của sự gia tăng hoạt động buôn lậu và gian lận thương mại theo phạm vi từng vùng, từng miền; chưa chỉ ra họat động buôn lậu và gian lận

thương mại giữa các vùng, miền, giữa Việt Nam với các quốc gia khác Đồng thời các tác giả cũng đưa ra dự báo về về hình thức, phương thức, quy mô của hoạt động buôn lậu và gian lận thương mại trong thời gian tới và giải pháp phòng, chống buôn lậu và gian lận thương mại Mặc dù các giải pháp và định hướng và giải pháp đều rất rõ ràng và khả thi, nhưng với tình trạng buôn lậu

và gian lận thương mại diễn biến phức tạp như hiện nay cần có sự đi sâu không chỉ giải pháp cho ngành Hải quan nói riêng mà còn cho cả nước nói chung

Trên tinh thần và thực tế như vậy, học viên chủ yếu tìm hiểu tình hình quốc tế qua các báo cáo của các đoàn công tác của Tổng cục Hải quan trong các chuyến đi nghiên cứu tìm hiểu thực tế tại nước ngoài Kết quả nghiên cứu

đó được đưa vào phần kinh nghiệm thực tế của luận văn

1.2 Cơ sở lý luận về chống buôn lậu, gian lận thương mại

1.2.1 Khái niệm về buôn lậu và gian lận trong thương mại quốc tế

Buôn lậu và gian lận thương mại không còn là một khái niệm mới mẻ Ngày 9/6/1977, các nước thành viên tổ chức Hải quan thế giới (WCO) họp tại

Nairobi (cộng hoà Kenia) đã đưa ra định nghĩa “buôn lậu và gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải quan là hành vi vi phạm pháp luật Hải quan, lừa dối Hải quan để lẩn tránh một phần hoặc toàn bộ việc nộp thuế xuất nhập khẩu,

vi phạm các biện pháp cấm hoặc hạn chế do luật pháp Hải quan quy định, để thu được một khoản lợi nào đó thông qua việc vi phạm pháp luật này”

Để phù hợp với xu thế toàn cầu hoá thương mại, hội nghị quốc tế lần thứ

5 về chống gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải quan của WCO tại Brussels (Bỉ) từ ngày 9/10 đến ngày 13/10/1995 đã thống nhất đưa ra một

định nghĩa mới như sau “buôn lậu và gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải quan là hành vi vi phạm các điều khoản pháp quy hoặc pháp luật Hải quan nhằm trốn tránh hoặc cố ý trốn tránh nộp thuế Hải quan, phí và các khoản

thu khác đối với việc di chuyển hàng hoá thương mại và/hoặc: nhận và có ý định nhận việc hoàn trả trợ cấp hoặc phụ cấp cho hàng hoá không thuộc đối tượng đó và/hoặc: đạt được hoặc cố ý đạt được lợi thế thương mại bất hợp pháp gây hại cho các nguyên tắc tập trung canh tranh thương mại chân chính”

1.2.1.1 Khái niệm về buôn lậu

Theo một số văn bản nước ngoài “buôn lậu là việc xuất/nhập khẩu không được đăng ký ở cơ quan hải quan cũng như vi phạm những chế định pháp luật có liên quan đến việc bảo quản và vận chuyển hàng hoá trong địa bàn giám sát Hải quan”, hay như công ước quốc tế Nairobi định nghĩa “buôn lậu là gian lận thương mại nhằm che giấu sự kiểm tra, kiểm soát của Hải quan bằng mọi thủ đoạn, mọi phương tiện trong việc đưa hàng hoá lén lút qua biên giới.”

Theo tài liệu của tổ chức Hải quan thế giới dành cho các điều tra viên về gian lận thương mại thì hành vi buôn lậu được hiểu như sau:

“Buôn lậu là hành vi đưa hàng hoá vào trong lãnh thổ một quốc gia hay đưa hàng hoá ra khỏi lãnh thổ đó mà vi phạm pháp luật hay các quy định hiện hành của quốc gia đó, trốn tránh hay có ý định trốn tránh nộp thuế Hải quan bằng cách không khai báo hoặc trốn tránh không chịu sự kiểm tra của

cơ quan chức năng” Từ khái niệm này cho thấy thuật ngữ buôn lậu được

chia làm hai loại:

 Trốn tránh hoặc cố tình trốn tránh thuế/ lệ phí theo quy định, hoặc

 Nhập khẩu/ xuất khẩu hay có tìm cách nhập khẩu / xuất khẩu hàng hoá nằm trong những mặt hàng cấm theo quy định của pháp luật, các chính sách hay hạn ngạch khác

1.2.1.2 Khái niệm về gian lận thương mại

Gian lận thương mại trong lĩnh vực hải quan: “là những hành vi gian lận

thương mại của chủ hàng thực hiện trong quá trình, làm thủ tục xuất nhập khẩu nhằm trốn tránh việc kiểm tra, kiểm soát của cơ quan hải quan để trốn

thuế xuất nhập khẩu của một phần hoặc toàn bộ hàng hoá”

Vấn đề xác định rõ khái niệm gian lận thương mại trong lĩnh vực hải quan cũng được Hội đồng hợp tác Hải quan quốc tế (nay là Tổ chức Hải quan thế giới WCO) đề cập, thảo luận nhiều lần Ngày 9-6-1977, các nước thành viên họp tại Nabi (Cộng hoà Kênia) đã ký kết Công ước quốc tế về giúp đỡ hành chính giữa các nước nhằm ngăn ngừa, diều tra, trấn áp các hành vi vi

phạm hải quan (gọi tắt là Công ước NAIROBI) và đưa ra định nghĩa: "Gian lận thương mại trong lĩnh vực hải quan là hành vi vi phạm pháp luật hải quan, lừa dối hải quan để lẩn tránh một phần hoặc toàn bộ việc nộp thuế xuất nhập khẩu, vi phạm các biện pháp cấm hoặc hạn chế do luật pháp hải quan

quy định, để thu được một khoản lợi nào đó do việc vi phạm này"

Tại hội nghị quốc tế lần thứ 5 về chống gian lận thương mại do WCO tổ chức tại thủ đô Brussels (Bỉ) từ ngày 9-10 đến ngày 13-10-1995, các nước tham dự đã đưa ra định nghĩa mới là: "Gian lận thương mại trong lĩnh vực hải quan là hành vi vi phạm pháp luật hải quan và các quy định liên quan khác,

nhằm đạt mục đích:

-Trốn tránh việc nộp thuế hải quan, phí và các khoản thu khác đối với

việc di chuyển hàng hoá trong thương mại;

-Tiếp nhận việc hoàn trả trợ cấp hoặc phụ cấp cho hàng hoá không thuộc

đối tượng đó (mạo nhận);

- Cố ý đoạt được lợi thế thương mại bất hợp pháp gây tác hại cho các nguyên tắc và tập tục cạnh tranh thương mại chân chính"

1.2.2 Nguyên nhân xuất hiện buôn lậu và gian lận thương mại

Buôn lậu và gian lận thương mại là hiện tượng kinh tế - xã hội xuất hiện trong hoạt động lưu thông hàng hoá cùng với sự ra đời của hàng rào thuế

quan Nếu như hoạt động lưu thông hàng hoá góp phần cân bằng quan hệ cung - cầu trên thị trường thì những nguyên nhân cơ bản của sự tồn tại và phát triển của tình trạng buôn lậu và gian lận thương mại là sự chênh lệch giá cả, nhu cầu sử dụng hàng hoá ở các vùng địa lý khác nhau, do hành vi kiếm lời bất chính, cạnh tranh trái pháp luật, không lành mạnh

Doanh số bán lẻ trên thị trường xã hội là chỉ tiêu phản ánh nhu cầu tiêu dùng thực đã được thực hiện của toàn xã hội Còn chỉ số giá cả, và theo đó là

sự biến động của nó là chỉ tiêu phản ánh tương quan giữa hai đại lượng hàng hoá và sức mua Nói cách khác đó là chỉ tiêu phản ánh mối quan hệ cung cầu

về hàng hoá Hiểu được bản chất kinh tế của vấn đề này, các nhà sản xuất tìm cách tiết kiệm chi phí, hạ giá thành trên cơ sở cải tiến mẫu mã hấp dẫn, phù hợp thị hiếu sử dụng, nâng cao chất lượng sản phẩm, bán ra với giá thị trường chấp nhận, nhằm quay vòng vốn nhanh, thu lợi nhuận cao Để làm được những điều này không phải là việc dễ dàng và lại nhất là trong điều kiện cạnh tranh gay gắt hiện nay Một trong những hiện tượng cạnh tranh, kinh doanh để kiếm lời nhưng trái pháp luật là lao vào "buôn lậu và gian lận thương mại" Một số nhà kinh doanh thuộc các thành phần kinh tế, dù ở mức độ khác nhau

đã tìm đủ mọi cách luồn lách để thắng trong cuộc chạy đua " một vốn bốn lời", chạy theo lối sống giàu sang nhưng lại không đủ khả năng làm giàu hợp pháp mà kinh doanh một cách bất hợp pháp để kiếm lời nhanh và dễ dàng Lợi ích cá nhân của họ đặt lên quá cao mà không nghĩ đến lợi ích tập thể, lợi ích quốc gia Từ đó mà buôn lậu và gian lận thương mại ngày càng nảy sinh

và phát triển, hành vi buôn lậu và gian lận thương mại ngày càng tinh vi, diễn biến ngày càng phức tạp là điều bức xúc đối với xã hội hiện nay

Nhu cầu sử dụng hàng hoá ở các vùng địa lý khác nhau và hàng hoá có chất lượng cao, giá thấp hơn ở nơi này sẽ có xu hướng chuyển sang nơi khác

có hàng hoá với chất lượng thấp hơn, giá cao hơn Đây cũng là quy luật cạnh

tranh trong lưu thông hàng hoá Tuy nhiên trong một số trường hợp để bảo vệ sản xuất nội địa Nhà nước phải dùng đến hàng rào thuế quan (thậm chí thuế rất cao), dẫn đến các đơn vị kinh doanh tìm mọi cách để trốn thuế kiếm lời bất chính

Đối với mỗi quốc gia tuỳ thuộc quy định của pháp luật, chính sách quản lý kinh tế, yêu cầu bảo hộ nền sản xuất nội địa và khả năng quản lý khác nhau thì quy mô, tính chất, mức độ buôn lậu và gian lận thương mại cũng khác nhau Buôn lậu và gian lận thương mại gắn bó rất chặt chẽ với các tệ nạn tham nhũng, tiêu cực và các tệ nạn xã hội khác Trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay thì những tệ nạn này không ngừng gia tăng và diễn biến ngày càng phức tạp

1.2.3 Mối quan hệ giữa buôn lậu và gian lận thương mại

Theo Hội nghị Quốc tế lần thứ năm (1995) về chống gian lận thương mại của

Tổ chức Hải quan thế giới tại Brussels (Bỉ) đã xếp buôn lậu vào trong các hình thức gian lận thương mại, nhưng coi đó là loại hình gian lận thương mại nguy hiểm, đặc biệt

Công ước quốc tế Nairobi cũng đã đưa ra khái niệm buôn lậu và gian lận thương mại nhằm che dấu sự kiểm tra, kiểm soát của Hải quan bằng mọi thủ đoạn, mọi phương tiện trong việc đưa hàng hoá lén lút qua biên giới

So sánh khái niệm gian lận thương mại với khái niệm buôn lậu có thể thấy có những điểm khác nhau sau:

- Gian lận thương mại thực chất đó là tiến hành hoạt động xuất nhập khẩu có phép tắc, công khai đến cơ quan Hải quan để làm thủ tục (khai báo, kiểm tra, nộp thuế) và công khai, hợp pháp đưa hàng hóa qua cửa khẩu nhưng lợi dụng những kẽ hở để khai báo sai về mẫu mã,về số lượng, về chất lượng nhằm đạt được kết quả cuối cùng là gian lận về mức thuế phải nộp

Hành vi gian lận thương mại thường nhằm tới giá trị lớn, do đơn vị doanh nghiệp thực hiện hoặc móc nối với lực lượng Hải quan

- Buôn lậu là hành vi lén lút đưa hàng hóa xuất nhập khẩu qua các tuyến đường trốn tránh hoặc chống lại sự kiểm tra, kiểm soát của Hải quan bằng cách không đi qua cửa khẩu, hoặc tuy có đi qua cửa khẩu nhưng nhưng sử dụng các cách thức để che giấu hàng hóa, trốn tránh, chống lại sự kiểm tra của Hải quan, nhằm đạt được lợi ích cuối cùng là thu được lợi nhuận thặng dư siêu ngạch Hành vi buôn lậu có khi chỉ có giá trị nhỏ, nhưng hầu hết phải do những tổ chức bất hợp pháp có đường dây bất hợp pháp qua biên giới, có khi xuyên quốc gia thực hiện

Vấn đề đặt ra là ở Việt Nam cũng như nhiều nước trên thế giới, hai khái niệm này chưa được phân định rõ ràng Nhiều nước coi buôn lậu cũng là hành

vi gian lận thương mại Tổ chức Hải quan Thế giới tại hội nghị lần thứ 5 về chống gian lận thương mại đã xếp buôn lậu vào một trong những hình thức gian lận thương mại nhưng coi đó là loại hình gian lận thương mại đặc biệt nguy hiểm

Ở Việt Nam hiện nay, buôn lậu được coi là hành vi vi phạm pháp luật, không đồng nhất với gian lận thương mại

Theo Bộ Luật hình sự 2000 quy định tại điều 153 và điều 154, buôn lậu

và vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới, là hành vi vi phạm pháp luật hình sự và bị coi là phạm tội Hai tội danh này tương ứng với hai khung hình phạt khác nhau Tội buôn lậu (Điều 153) hình phạt thấp nhất là phạt tiền 10 triệu đồng hoặc phạt tù từ sáu tháng, cao nhất là tử hình Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới (Điều 154) hình phạt thấp nhất là phạt tiền từ năm triệu đồng, cải tạo không giam giữ hai năm hoặc vào

tù ba tháng, hình phạt cao nhất là phạt tù 10 năm

Trong Bộ luật hình sự 2000, hành vi gian lận thương mại không được đề cập đến, như vậy có thể nói gian lận thương mại có sự tách biệt với tội danh buôn lậu Xét về góc độ áp dụng luật pháp có thể khởi tố hình sự tất cả các chủ thể có hành vi thỏa mãn dấu hiệu cấu thành tội "vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới" (Điều 154 Bộ luật hình sự) Điều này cho phép xác định ranh giới giữa buôn lậu, vận chuyển hàng hoá trái phép qua biên giới với hành vi gian lận thương mại

Tuy nhiên, đối với trường hợp chủ hàng giấu diếm hàng hóa hoặc không

có giấy tờ hợp lệ khi xuất nhập khẩu hoặc khai báo gian dối khi qua biên giới, thì cũng có thể coi là vận chuyển trái phép hàng hoá để khởi tố theo Điều 153

Bộ luật hình sự hoặc xử phạt theo quy định tại điều 12,13 Nghị định 138/2004/NĐ-CP về xử phạt hành vi trong lĩnh vực hải quan Ở đây, một vấn

đề nổi cộm là cùng một hành vi vi phạm như không khai báo hoặc khai báo không đúng khi vận chuyển hàng hoá qua biên giới việc xử lý có thể áp dụng điều 153 Bộ luật hình sự ghép vào tội danh "tội buôn lậu", nhưng cũng hành vi đó cũng có thể áp dụng điều 12 Nghị định 130/2004/NĐ- CP về quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý nhà nước về Hải quan Do đó, việc phân định rõ ràng ranh giới để xác định tội danh buôn lậu

và gian lận thương mại là một vấn đề bức xúc cần được nghiên cưú giải quyết

Theo pháp luật Việt Nam, gian lận thương mại không phải là một tội danh trong Bộ luật hình sự, nhưng các biểu hiện đặc trưng của nó lại trùng hợp với tội buôn lậu, một bộ phận của gian lận thương mại là buôn lậu và buôn lậu bao gồm cả gian lận thương mại Hai khái niệm này thường đi đôi, gắn liền với nhau trong tiềm thức xã hội, chúng có phần giao thoa với nhau nhưng không bao hàm tất cả Đặc biệt là gian lận thương mại, ngoài buôn lậu,

gian lận thương mại còn bao gồm nhiều yếu tố khác như: buôn bán hàng giả,

ăn cắp mẫu mã, khai báo sai về số lượng, chất lượng hàng hóa

1.2.4 Tác động của hoạt động buôn lậu và gian lận thương mại

a) Tác động tới nền kinh tế: buôn lậu, gian lận thương mại có tác động

rất lớn đối với nền kinh tế, tạo nguy cơ kìm hãm tốc độ phát triển của nền kinh tế, từ đó hình thành cản lớn đối với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Hàng hoá nhập lậu, trốn thuế sẽ làm mất tính cân bằng trong cạnh tranh thương mại giữa hàng nội địa và hàng ngoại nhập, đồng thời làm thất thu thuế xuất, nhập khẩu và các sắc thuế khác dẫn đến thất thu cho ngân sách nhà nước Thuế quan đánh trên hàng hoá xuất, nhập khẩu, nhằm mục đích làm tăng giá của hàng nhập khẩu, bảo vệ và kích thích sản xuất nội địa

Vì vậy, hàng nhập lậu - gian lận trốn thuế đã phá vỡ cạnh tranh lành mạnh giữa hàng nội và hàng ngoại nhập Hàng ngoại nhập lậu vào thị trường do trốn thuế nhập khẩu nên giá rẻ hơn, chất lượng cao hơn hàng nội do có công nghệ sản xuất tiên tiến, thiết bị khoa học hiện đại Trong khi đó, những doanh nghiệp, cơ sở sản xuất trong nước vẫn phải nhập khẩu và chịu thuế một số nguyên vật liệu, trong quá trình sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, họ còn phải nộp các khoản thuế khác như: thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp… Mặt khác, hệ thống công nghệ kỹ thuật trong một số lĩnh vực sản xuất hiện vẫn còn đang lạc hậu, không đồng bộ, năng suất và hiệu quả thấp, hàng hoá không phù hợp thị hiếu người tiêu dùng, nên không đủ sức cạnh tranh với hàng ngoại ngay trên chính thị trường của mình Theo quy luật cung

- cầu và giá trị hàng hoá trên thị trường thì cuộc cạnh tranh giữa hàng nội và hàng nhập thì hàng nhập lậu do giá rẻ hơn, chất lượng cao hơn, làm cho hàng nội không tiêu thụ được trên thị trường dẫn đến đọng vốn, thiếu nợ vốn Điều này dễ làm cho các doanh nghiệp sản xuất đứng trước nguy cơ phá sản, nhất

là những doanh nghiệp và những ngành công nghiệp non trẻ, mới ra đời Đây

thực sự là mối đe dọa đời sống của hàng nghìn công nhân trong các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất trong nước Cạnh tranh giữa hàng nội và hàng nhập lậu không chỉ gây thiệt hại cho người sản xuất, mà còn ảnh hưởng đến người tiêu dùng Hàng ngoại tràn ngập thị trường với giá rẻ tạo nên thị hiếu, tâm lý ưa dùng hàng ngoại Tuy hàng ngoại với giá rẻ hơn giá thành hàng nội là do trốn được thuế nhưng rất bấp bênh vì không phải lúc nào nhập hàng cũng trốn được thuế Mặt khác, các hoạt động tăng cường đấu tranh chống buôn lậu, gian thương mại của các lực lượng chức năng sẽ làm cho nguồn hàng khan hiếm, vì vậy trong từng thời kỳ sẽ nảy sinh cơn sốt về giá, về hàng, làm đảo lộn sự ổn định giá cả trên thị trường Với cạnh tranh đó, kết cục tất yếu là hàng ngoại lấn át hàng nội địa, phá vỡ thế bình ổn giá cả, sản xuất trong nước

bị đình đốn Nhập lậu hay xuất lậu cũng gây thiệt hại như nhau về kinh tế, bởi nhập lậu ồ ạt biến thị trường trong nước thành thị trường tiêu thụ hàng hoá của nước ngoài, đặc biệt là hàng dư thừa, ế ẩm Còn xuất lậu hàng hoá, đặc biệt là nguyên liệu, khoáng sản, nhiên liệu thô, các mặt hàng chiến lược, hàng quốc cấm sẽ làm cho tài lực của đất nước cạn kiệt Hậu quả rõ nhất làm mất cân đối giữa sản xuất và tiêu dùng, làm chệch hướng phát triển của nền kinh

tế Mặt khác, buôn lậu và gian lận thương mại còn làm cho đất nước thất thu lớn về thuế xuất, nhập khẩu và các sắc thuế khác gây ảnh hưởng đến quá trình cân đối thu - chi ngân sách của Nhà nước, làm thất thoát ngoại tệ mạnh ra ngoài biên giới

b) Tác động đối với văn hoá - xã hội: buôn lậu, gian lận thương mại gây

nên những hậu quả phức tạp và nặng nề về mặt văn hoá - xã hội Đây là một trong những yếu tố làm gia tăng khoảng cách giàu và nghèo, tạo đà cho việc thuê mướn, bóc lột sức lao động Hiện tượng buôn lậu xuất hiện đã lôi kéo một lực lượng lao động khá lớn tham gia vào đội quân cửu vạn mang vác hàng qua biên giới Lực lượng đó không chỉ bao gồm lao động tại chỗ, mà

còn có cả lao động từ nơi khác đến làm cho sản xuất bị buông lỏng, tình hình trật tự an toàn xã hội cũng bị biến động Thành phần lao động bị tiền thuê mướn cám dỗ, có cả trẻ em ở tuổi đến trường, bỏ sản xuất, bỏ học hành Đây

là những thành phần trực tiếp tham gia và gián tiếp làm lớn mạnh hoạt động buôn lậu Có những làng thuộc khu vực biên giới đường bộ người dân ở đây

bỏ cả sản xuất, coi việc mang vác, vận chuyển thuê hàng hoá nhập lậu là một nghề để sinh sống Tệ nạn buôn lậu, gian lận thương mại cũng là nguyên nhân làm suy thoái đạo đức xã hội, ảnh hưởng xấu đến thuần phong, mỹ tục và truyền thống văn hoá dân tộc Bằng mọi hành động để thu được nhiều lợi nhuận bất chính, đồng tiền bất chính đã làm hại những người đi buôn lậu, làm nẩy sinh các tệ nạn xã hội như: cờ bạc, rượu chè… ảnh hưởng nghiêm trọng đến nhân cách con người, làm cho đạo đức bị tha hoá Không dừng lại ở đó, buôn lậu và gian lận thương mại dẫn đến tiêu cực, tham nhũng một bộ phận cán bộ công chức Nhà nước Thực tế cho thấy những ngành chức năng trong hoạt động chống buôn lậu, gian thương mại; trong điều hành, thực thi chính sách thương mại hoặc liên quan đến hoạt động thương mại nếu không vững vàng sẽ bị lôi kéo, mua chuộc Do bị lôi kéo bởi khoản lợi nhuận khổng lồ, đối tượng tìm cách để móc nối với một số cán bộ Nhà nước để lợi dụng vị trí, quyền lực nhà nước giao cho, hình thành những đường dây phức tạp, khó phát hiện

c) Tác động tới hiệu quả quản lý kinh tế - xã hội: một hậu quả khác

không kém phần nguy hại của hoạt động buôn lậu, gian lận thương mại dưới góc độ vĩ mô và vi mô đó là đánh mất khả năng kiểm soát của cơ quan quản

lý nhà nước về tình hình xuất nhập khẩu và liên doanh đầu tư với ngoài; điều hành gặp nhiều khó khăn và hoạt động kém hiệu quả Xét về góc độ quản lý

vĩ mô, buôn lậu và gian lận thương mại là một trong những nguyên nhân làm hàng hoá nội địa bị đình trệ trong khâu phân phối và tiêu dùng, sản xuất trong nước bị đình đốn Nhiều doanh nghiệp sản xuất ra hàng hóa không cạnh tranh

nổi trên thị trường, nợ nần chồng chất dẫn đến phá sản, kéo theo sự gia tăng của đội quân thất nghiệp Do đó, hoạt động quản lý của Nhà nước thêm khó khăn, phức tạp Mặt khác, buôn lậu và gian lận thương mại trực tiếp dẫn đến thất thu về thuế xuất, nhập khẩu và các sắc thuế khác, đây là khoản thu lớn của ngân sách nhà nước Điều này ảnh hưởng đến các kế hoạch về kinh tế, tài chính khiến nhà nước mất cân đối về thu - chi ngân sách Buôn lậu, gian lận thương mại còn phá vỡ sự bình ổn của thị trường, tạo nên cơn sốt về hàng hoá

và giá cả làm cho nhà nước không quản lý được hoạt động xuất nhập khẩu; việc hoạch định chính sách, xây dựng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội bị sai lệch Hàng nhập lậu, gian lận trốn thuế làm cho thị trường hỗn loạn, đời sống kinh tế của một bộ phận nhân dân gặp khó khăn, tệ nạn xã hội phát triển; công bằng, văn minh xã hội không được thiết lập; nhà nước thất thu thuế nên không cân đối được thu - chi ngân sách, một số quỹ phúc lợi bảo hiểm xã hội

bị giảm sút

Những hậu quả của buôn lậu, gian lận thương mại đối với quản lý vĩ mô

đã trực tiếp và gián tiếp ảnh hưởng đến quản lý vi mô Hệ thống pháp luật của

ta về quản lý hoạt động xuất nhập khẩu còn chưa đầy đủ, thiếu đồng bộ, nếu không nói là chồng chéo, mâu thuẫn nhau Chính vì thế, những chủ thể buôn lậu, gian lận thương mại đã lợi dụng kẽ hở, những quy định thiếu chặt chẽ của nhà nước để thực hiện hành vi buôn lậu, gian lận trốn thuế Từ đó việc quản

lý của cơ quan nhà nước ở cơ sở gặp nhiều khó khăn do sự lũng đoạn thị trường của hàng ngoại nhập lậu Giải pháp đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại, tăng cường hiệu lực kiểm tra, kiểm soát của các ngành chức năng vẫn chưa được giải quyết tận gốc, buôn lậu đã làm cho một số cơ quan quản lý lúng túng, bị động, khó khăn trong việc thực hiện nhiệm vụ chính trị - xã hội Cũng dưới góc độ quản lý, trong lĩnh vực lưu thông hàng hoá, hàng ngoại nhập với lợi thế về giá cả rẻ hơn hàng nội do trốn được thuế, chất lượng

tốt, mẫu mã đẹp nên được tiêu thụ mạnh, tạo nên tâm lý ưa dùng hàng ngoại (như hàng điện tử, gia dụng,…) trong nhân dân Nhưng do nguồn hàng không

ổn định, giá cả không ổn định nên buôn lậu là nguyên nhân gây nên những cơn sốt về hàng, về giá cả hàng hoá làm cho thị trường nội địa không thiết lập, lưu thông hàng hoá bị rối loạn và gây ách tắc cho sản xuất và tiêu dùng trong nước

d) Ảnh hưởng đến sức khoẻ cộng đồng: hành vi buôn lậu có ảnh hưởng

trực tiếp tới sức khoẻ của cộng đồng thông qua việc đưa hàng giả, hàng nhái hoặc những loại hàng kém phẩm chất, không đảm bảo các tiêu chuẩn theo quy định của nhà nước tuồn vào tiêu thụ trong nội địa đặc biệt là các loại hàng hoá phải đảm bảo tiêu chuẩn về vệ sinh an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn về y tế, tiêu chuẩn chất lượng như: tân dược, đồ chơi trẻ em, mũ bảo hiểm, rượu, nước giải khát

Tóm lại những hậu quả và tác hại do buôn lậu, gian lận thương mại gây nên đó là: làm mất ổn định giá cả thị trường, kìm hãm sản xuất trong nước, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, gây thất thu cho ngân sách cho nhà nước, tạo nên sự cạnh tranh không bình đẳng giữa hàng nội và hàng ngoại, là nguyên nhân phát sinh các tiêu cực trong xã hội Vì vậy tệ nạn buôn lậu, gian lận thương mại phải được ngăn chặn một cách triệt để và là nhiệm vụ của toàn

xã hội, trong đó có ngành Hải quan

1.2.5 Tính tất yếu của hoạt động chống buôn lậu trong thương mại quốc tế

Trong nền kinh tế sản xuất giản đơn, hàng hoá được lưu thông thông qua trao đổi chứ không phải quan hệ mua bán thì không có hiện tượng buôn lậu Như vậy cũng không cần quan tâm tới vấn đề buôn lậu Khi lực luợng sản xuất phát triển, hàng hoá sản xuất ra rất nhiều, thương mại quốc tế hình thành, thị trường ngoài nước được các nhà sản xuất chú ý đặc biệt Chính sách xuất khẩu luôn được các quốc gia coi trọng hàng đầu Vì thế tất yếu dẫn đến cuộc chiến tranh giành giật thị trường, và cuộc chiến không khói này ngày càng trở

nên khốc liệt Hàng rào thuế quan và phi thuế quan được các nước sử dụng để bảo vệ sản xuất trong nước Buôn lậu cũng phát sinh từ đó Buôn lậu ngay từ khi xuất hiện đã mang lại những hậu quả nghiêm trọng Nó gây tổn hại đến tiềm lực phát triển kinh tế một nước, gây thiệt hại cho xã hội, xáo trộn trong chính trị và quản lý Nhà Nước Tuy nhiên, vẫn có những ý kiến bảo vệ cho buôn lậu Theo họ, hàng nhập lậu về nhiều thì chủng loại số lượng hàng hoá càng phong phú, giá cả lại thấp thì càng được lợi cho người tiêu dùng Hàng lậu được ưa chuộng vì nó giá rẻ, mẫu mã phong phú, chất lượng cao còn những nhà sản xuất nào không đáp ứng được yêu cầu đó của thị trường thì tất yếu bị thị trường từ chối Sự phá sản, khó khăn của một số nhà sản xuất trong nước phát sinh chính từ tiềm lực sản xuất nội tại của họ chứ không phải do sự

có mặt của hàng lậu Nhiều ý kiến cho rằng buôn lậu còn mang lại hiệu quả cao vì nó buộc các nhà sản xuất trong nước phải làm hết sức mình đưa ra những sản phẩm mẫu mã đẹp, chất lượng cao, giá cả lại hạ để có thể cạnh tranh được với hàng lậu Như vậy, hàng lậu đã làm tăng khả năng cạnh tranh của nền sản xuất trong nước, kích thích sản xuất phát triển Nhưng những quan điểm bảo vệ buôn lậu, cho rằng buôn lậu có lợi đã không nhìn thấy hết hậu quả thực sự của buôn lậu, chưa nhìn nhận đúng về bản chất của buôn lậu Đúng là sự có mặt của hàng ngoại buộc các nhà sản xuất trong nước phải luôn cải tiến máy móc, nâng cao hiệu quả sản xuất để cạnh tranh với hàng ngoại Nhưng việc nâng cấp trang thiết bị sản xuất, lắp đặt công nghệ hiện đại không thể áp dụng ngay được ở những nước đang phát triển Những nước này

có nền kinh tế còn yếu kém, đang từng bước đi lên, đang thiếu rất nhiều vốn

để đầu tư cho sản xuất Họ cần phải có thời gian để phát triển kinh tế, khi đó mới có thể cạnh tranh được với hàng hoá các nước khác Đấy là chưa kể đến

sự thua thiệt của những nhà sản xuất làm ăn chân chính so với những kẻ trốn thuế Người tiêu dùng ưa chuộng hàng lậu mới chỉ nhìn thấy cái lợi trước mắt

mà không thấy hậu quả của nó Chính họ đã không góp phần xây dựng kinh tế trong nước, họ không tin vào những nhà sản xuất nội địa Bên cạnh đó họ rất

dễ bị thiệt hại vì hàng lậu thường xen lẫn hàng giả, hàng độc hại và họ dễ chịu những xáo trộn trong nguồn hàng cung cấp Nghiêm trọng hơn, mục đích cuối cùng của buôn lậu là ngoài lợi nhuận kinh tế còn nhằm áp đặt sự lệ thuộc về chính trị Buôn lậu làm suy yếu kinh tế, từ đó dẫn đến chịu sự điều khiển về chính trị

Như vậy, qua nghiên cứu về buôn lậu thì thấy rằng buôn lậu dù núp dưới hình thức nào đều gây hậu quả nghiêm trọng trên mọi lĩnh vực Hàng hoá trốn thuế làm mất tính công bằng trong cạnh tranh thương mại giữa hàng nội và hàng ngoại, đánh bật hàng nội ngay trên thị trường nội địa, biến thị trường trong nước thành nơi tiêu thụ hàng nước ngoài, phá thể bình ổn giá cả làm cho sản xuất trong nước đình đốn và nhiều doanh nghiệp có nguy cơ phá sản Trong khi đó, xuất lậu làm cho tiềm lực đất nước cạn kiệt Buôn lậu làm cho tài nguyên quốc gia, tiền của và sức lao động bị bóc lột và tước đoạt Ngoài những ảnh hưởng về kinh tế buôn lậu còn gây hậu quả nghiêm trọng về chính trị, văn hoá, xã hội hay quản lý Nhà Nước Từ đó thấy được sự cần thiết phải ngăn chặn buôn lậu, thấy được tính tất yếu của chống buôn lậu và vai trò quan trọng của các cơ quan chức năng thực hiện nhiệm vụ chống buôn lậu

1.3 Cơ sở thực tiễn về đấu tranh chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải quan

1.3.1 Quy định quốc tế liên quan đến chông buôn lậu và gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải quan

- Công ước quốc tế về giúp đỡ hành chính lẫn nhau, ngăn ngừa, điều tra

và trấn áp các vi phạm Hải quan

Công ước này còn gọi là Công ước NAIROBI được ký kết ngày

9-6-1977 tại Nairobi, thủ đô Cộng hòa Kênia

Nội dung chính của Công ước Nairobi xoay quanh vấn đề các quốc gia thành viên đồng ý hỗ trợ lẫn nhau nhằm thực hiện mục tiêu của Công ước, theo các điều khoản của Công ước này; nhằm giúp đỡ lẫn nhau trong việc ngăn ngừa, điều tra, trấn áp các vi phạm hải quan Công ước NAIROBI cũng nêu rõ, các vi phạm pháp luật hải quan trong đó có buôn lậu và gian lận thương mại trong lĩnh vực hải quan đã làm tổn hại tới những lợi ích kinh tế,

xã hội và thuế khóa của các quốc gia cũng như làm tổn hại đến quyển lợi chính đáng của thương mại quốc tế Công ước cho rằng, cuộc đấu tranh chống

các vi phạm Luật Hải quan có thể thu được những kết quả tốt hơn, nếu như

cộng đồng quốc tế thông qua việc hợp tác giúp đỡ hành chính lẫn nhau tích cực nhằm ngăn ngừa điều tra và trấn áp các vi phạm hải quan giữa các quốc gia Công ước đã đưa ra nhiều biện pháp phòng chống gian lận thương mại thông qua việc hợp tác giúp đỡ hành chính lẫn nhau giữa hải quan các nước Tóm lại, các công ước quốc tế đã vạch ra xu hướng phát triển tất yếu của thương mại quốc tế là ngày càng có tính toàn cầu hóa Vì vậy để hòa nhập, hội nhập với thị trường thế giới, từng quốc gia phải tích cực cải tiến thủ tục, hoàn chỉnh luật pháp theo hướng đơn giản hoá, đồng bộ, khoa học hoá để tiên tói từng bước thông nhất hoá thủ tục hải quan phục vụ cho thương mại quốc

tế hoạt động có hiệu quả Biện pháp lâu dài, đúng đắn là các quốc gia cần chủ động tham gia ký kết các công ước quốc tế liên quan

Mặt khác, các công ước quốc tế cũng nhấn mạnh rằng, muốn tham gia các công ước quốc tế có hiệu quả, các quốc gia phải tích cực đấu tranh chống gian lận thương mại, đồng thời cũng nêu lên những biện pháp chông gian lận thương mại cụ thể và đề ra những yêu cầu cần thiết mà các nước muôn tham gia vào các công ước quốc tế phải thoả mãn như:

- Không thể tham gia ký kết thực hiện Hiệp định trị giá GATT mà lại

không có hệ thông kiểm toán Hải quan

- Tham gia ký kết Công ước KYOTO phải gắn liền với hoàn chỉnh Luật

pháp Quốc gia Phải quy định cụ thể về quyền lợi, trách nhiệm và nghĩa vụ của người xuất nhập khẩu trong việc tuân thủ pháp luật, chấp hành, các quy định của các cơ quan quản lý Nhà nước, có các khung hình phạt cụ thể, rõ ràng phù hợp với từng vi phạm (tính chất, mức độ)

- Muốn chống gian lận thương mại có hiệu quả hải quan các nước phải hợp tác chặt chẽ với nhau, giúp đỡ lẫn nhau trong việc trao đổi thông tin, cung cấp dữ liệu và hồ sơ, chứng từ, hàng hoá gian lận thương mại, cùng thống nhất phối hợp hành động và biện pháp xử lý về gian lận thương mại, tổ chức trao đổi kinh nghiệm giữa các nước v.v Để làm được các điều trên, các nước

nên tham gia ký kết Công ước NAIROBI

Nói cách khác, ngày nay hoạt động thương mại mang tính toàn cầu và hoạt động hải quan theo đó cũng mang tính toàn cầu Vì vậy, hoạt động chống gian lận thương mại phải được quốc tế hoá và chắc chắn sang thế kỷ tới các tổ chức quốc tế vẫn phải tiếp tục bổ sung, hoàn thiện các văn bản cũ, ký kết thêm những hiệp ước, công ước mới để phù hợp với hoàn cảnh quốc tế lúc đó

1.3.2 Các quy định của Nhà nước Việt Nam

Trong những năm gần đây, chống buôn lậu và gian lận thương mại đã trở nên quyết liệt và nóng bỏng Nghị quyết Hội nghị Trung ương 4 Ban chấp

hành Trung ương Đảng khóa VIII đã nhấn mạnh: "Tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, phát huy vai trò của nhân dân để tiến hành có hiệu quả những biện pháp chống buôn lậu trên các tuyến biên giới, vùng biển

và trên thị trường nội địa Ngăn chặn và xử lý nghiêm mọi hành vi buôn lậu, gian lận thương mại hoặc tiếp tay, bao che cho bọn buôn lậu"

Chính vì thế, từ nhiều năm nay Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm chỉ đạo hoạt động này Năm 1982 Hội đồng Nhà nước ban hành Pháp lệnh trừng trị các tội đầu cơ, buôn lậu, làm hàng giả, kinh doanh trái phép; năm 1990

Ban Bí thư có Chỉ thị số 64; Hội đồng Bộ trưởng có Quyết định số 240 về chống tham nhũng, buôn lậu Đặc biệt ngày 20/11/1992, Bộ Chính trị ra Chỉ thị số 15/CT-TW về tiếp tục ngăn chặn và bài trừ tệ tham nhũng, buôn lậu; chỉ thị xác định: ngăn chặn và bài trừ tệ nạn tham nhũng và buôn lậu là nhiệm

vụ cấp bách hàng đầu của cấp ủy Đảng Có loại trừ tệ tham nhũng và buôn lậu thì chính quyền mới vững mạnh, củng cố niềm tin của dân đối với Đảng Từ năm 1996 - 1997 Chính phủ đã có nhiều văn bản chỉ đạo quyết liệt như: Quyết định số 114/TTg về các biện pháp cấp bách bài trừ tham nhũng, buôn lậu; Nghị quyết 85/CP ngày 11/7/1997 đề ra một số biện pháp cấp bách về chống buôn lậu; Chính phủ đã thành lập Ban chỉ đạo chống buôn lậu và gian lận thương mại (gọi tắt là Ban 853TW), giao cho Tổng cục trưởng Tổng cục Hải quan làm trưởng ban Đến ngày 27/8/2001 Thủ tướng Chính phủ tiếp tục

ký Quyết định số 127/2001/QĐ-TTg thành lập Ban chỉ đạo chống buôn lậu, hàng giả và gian lận thương mại (còn gọi là Ban 127) thay thế Ban 853 TW, đến nay Ban chỉ đạo được thay thế theo Quyết định 389 (gọi là ban chỉ đạo 389)

Ngày 25/10/2010 Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng đã ký Quyết định số 65/2010/QĐ-TTg ban hành Quy chế về trách nhiệm và quan hệ phối hợp hoạt động giữa các cơ quan quản lý nhà nước trong hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại

Theo đó, Quy chế xác định trách nhiệm theo lĩnh vực, địa bàn và quan hệ phối hợp hoạt động giữa các bộ, ngành, các cơ quan chức năng, ủy ban Nhân dân các cấp (gọi tắt là cơ quan quản lý nhà nước) trong việc thực hiện chống buôn lậu, gian lận thương mại và các hành vi kinh doanh trái phép khác (gọi tắt là đấu tranh chống buôn lậu và gian lận thương mại)

Theo yêu cầu cụ thể trong từng giai đoạn, trên từng địa bàn, lĩnh vực và theo chức năng của mình trong hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương

mại, các cơ quan quản lý nhà nước, các cơ quan chức năng kiểm tra, kiểm soát chủ động xác lập quan hệ phối hợp hoạt động trong việc phân định phạm

vi trách nhiệm quản lý và hoạt động; xây dựng kế hoạch, phương án thực hiện, các biện pháp quản lý theo ngành, lĩnh vực, địa bàn; những vấn đề có liên quan đến ngành hoặc địa phương khác cần có sự trao đổi, bàn bác thống nhất với các cơ quan liên quan; chỉ đạo thực hiện đồng bộ các biện pháp hành chính, kinh tế, giáo dục, tuyên truyền để đẩy mạnh hoạt động chống buôn lậu,và gian lận thương mại

1.4 Vai trò của ngành Hải quan đối với hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại

Một là, tham mưu xây dựng chính sách, pháp luật: với vai trò là cơ quan

đại diện cho nhà nước trong quản lý hải quan, cơ quan Hải quan có trách nhiệm tham mưu xây dựng các chính sách, pháp luật có liên quan đến lĩnh vực hải quan, như luật Hải quan, nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành luật Hải quan Đối với hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại cũng như vậy, cơ quan Hải quan có nhiệm vụ xây dựng chính sách pháp luật về chống buôn lậu

và gian lận thương mại Việc tham mưu, xây dựng chính sách, pháp luật về chống buôn lậu và gian lận thương mại của cơ quan Hải quan nhằm mục đích xác định rõ vai trò, trách nhiệm, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan Hải quan trong việc chống buôn lậu và gian lận thương mại trên phạm vi tất cả các địa bàn hoạt động của mình Các văn bản này thường có nội dung về quy trình thủ tục liên quan đến chống buôn lậu và gian lận thương mại; về các biện pháp cần thực thi; về các đối tượng, mặt hàng trọng tâm, các phương thức thủ đoạn mới

Hai là, tổ chức bộ máy nhân sự thực hiện hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại: tổ chức bộ máy nhân sự thực hiện hoạt động chống buôn

lậu và gian lận thương mại là việc dựa trên các chức năng, nhiệm vụ đã được xác định để xây dựng hệ thống, bố trí về cơ cấu, xắp xếp cán bộ có năng lực,

trình độ phù hợp vào các phòng, ban, đội, tổ chuyên trách về nhiệm vụ chống buôn lậu và gian lận thương mại sao cho việc thực hiện nhiệm vụ đạt kết quả cao nhất Đối với nhiệm vụ chống buôn lậu và gian lận thương mại vấn đề con người là yếu tố quyết định, năng lực thực hiện nhiệm vụ của người cán bộ là yếu tố quyết định sự thành, bại; các yếu tố khác như môi trường, hay điều kiện vật chất chỉ mang tính kích thích tăng thêm Do đó, tổ chức bộ máy nhân sự là vấn đề trọng tâm cần thực hiện tốt trong chuỗi các hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại

Ba là, tổ chức thực hiện các biện pháp nghiệp vụ kiểm soát hải quan: tổ

chức thực hiện các biện pháp nghiệp vụ kiểm soát hải quan là hoạt động đặc thù của lực lượng chống buôn lậu và gian lận thương mại của cơ quan hải quan được Thủ tướng Chính phủ quy định tại Quyết định số 65/2004/QĐ-TTg ngày 19/4/2004 và từ năm 2015 trở đi được quy định tại Nghị định 08/2015/NĐ-CP ngày 21/01/2015

Bốn là, phối hợp với các lực lượng khác trong hoạt động chống buôn lậu

và gian lận thương mại: tại các cửa khẩu luôn có rất nhiều các đơn vị thực hiện

nhiệm vụ quản lý nhà nước thuộc các bộ, ngành khác nhau cùng thực hiện nhiệm vụ như cơ quan Công an, lực lượng Biên phòng, Cảng vụ Cảng hàng không, Bên cạnh đó còn có các ngành khác không trực tiếp có mặt nhưng vẫn

có liên quan như cơ quan văn hoá, cơ quan y tế, Viện kiểm sát, Toà án, Trong nhiệm vụ chống buôn lậu và gian lận thương mại, hoạt động phối với các đơn

vị trên là hoàn toàn cần thiết, đặc biệt là phối hợp với cơ quan công an và cơ quan cảng vụ Hoạt động phối hợp ở đây bao gồm việc cung cấp thông tin qua lại, phối hợp cùng thực hiện các nhiệm vụ tuần tra kiểm soát, hoặc đấu tranh chuyên án Việc phối hợp mang lại hiệu quả cao trong thực hiện nhiệm vụ của từng cơ quan và đồng thời tạo sự chặt chẽ trong mục tiêu chung chống buôn lậu

và gian lận thương mại của Nhà nước

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Phương pháp nghiên cứu

2.1.1 Phương pháp luận và cách tiếp cận nghiên cứu

Để giải quyết các mục đích và đề tài hướng đên, Luận văn tiếp cận nghiên cứu dưới góc độ kinh tế quốc tế bởi buôn lậu và gian lận thương mại được coi

là một trong những hoạt động phát sinh trong kinh doanh quốc tế

Phương pháp luận trong quá trình nghiên cứu của đề tài được thực hiện trên

cơ sở phương pháp duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác- Leenin và tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng về quá trình hội nhập kinh tế quốc tế

2.1.2 Các phương pháp nghiên cứu cụ thể

2.1.2.1.Phương pháp phân tích, tổng hợp

Phân tích tổng hợp, đánh giá số liệu, các tài liệu liên quan đến nghiệp vụ chông buôn lậu và gian lận thương mại tại Cục điều tra chống buôn lậu – Tổng cục Hải quan Từ đó đưa ra những đề xuất, kiến nghị nâng cao hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại

Luận văn sẽ luận giả và làm rõ:

+ Mối quan hệ giữa buôn lậu và gian lận thương mại

+ Thực trạng hoạt động buôn lậu và gian lận thương mại tại Việt Nam + Phân tích các hình thức buôn lậu và gian lận thương mại tại Việt Nam Phương pháp phân tích tổng hợp được thực hiện qua các bước như sau: +Phân tích các hoạt động chống buôn lậu, gian lận thương mại của ngành Hải quan Việt Nam

Phương pháp phân tích được thực hiện qua các bước như sau:

Bước 1 Xác định vấn đề cần phân tích

Vấn đề cần phân tích trong luận văn này là:

-Cơ sở lý luận và thực tiễn của hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải quan Việt Nam là gì?

- Các hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại đã diễn ra như thế nào? Những thành công, tồn tại và nguyên nhân?

- Hải quan Việt Nam cần phải làm gì để đẩy mạnh hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại trong thời gian tới?

Bước 2 Thu thập thông tin cần phân tích

Trên cơ sở xác định vấn đề cần phân tích, luận văn đã tiến hành thu thập thông tin có liên quan Đó là:

Nguồn thông tin thứ cấp được lấy từ các tài liệu của tổ chức Hải quan thế giới, công trình nghiên cứu lý luận như các sách giáo trình, sách tham khảo, tạp chí, các trang web… Những tài liệu này được liệt kê trong danh mục tài liệu tham khảo của luận văn Trong quá trình tìm kiếm, nghiên cứu tài liệu, những thông tin liên quan đến vấn đề nghiên cứu đều được đánh dấu lại để thuận tiện cho việc tra cứu, tham khảo trong quá trình thực hiện đề tài

Nguồn thông tin sơ cấp được thu thập từ các hồ sơ, tài liệu về hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại, các báo cáo của Cục điều tra Chống buôn lậu – Tổng cục Hải quan Đây là các thông tin xác thực làm cơ sở và dẫn chứng để luận văn thực hiện các phân tích nhằm giải quyết vấn đề nghiên cứu

Bước 3 Phân tích dữ liệu và lý giải

Trên cơ sở những thông tin thu thập được về lý luận hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải quan

Trên cơ sở xác định vấn đề cần phân tích trong hoạt động chống buôn lậu

và gian lận thương mại của ngành Hải quan Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, tác giả tiến hành thu thập thông tin có liên quan, Luận văn đã soi chiếu và các số liệu, dữ liệu, lý giải ý nghĩa củ những số liệu đó Các

phân tích được thực hiện đa chiều, để lý giải sự cần thiết của việc đẩy mạnh hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại

Bước 4 Tổng hợp kết quả phân tích

Sau khi phân tích các thông tin thu thập được, luận văn tổng hợp các kết quả phân tích để đưa ra bức tranh về hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải quan Việt Nam Đây là cơ sở quan trọng cho những kết luận và kiến nghị của tác giả đối với việc nâng cao hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành hải quan trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế

2.1.2.2 Phương pháp thống kê

Luận văn sử dụng phương pháp này để:

- Thu thập, tổng hợp, trình bày các kết quả đạt được của đối tượng nghiên cứu là hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải quan trong thời gian qua nhằm phục vụ cho quá trình phân tích, dự đoán và đề ra các định hướng cho hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương của ngành Hải quan Việt Nam trong thời gian tới

- Chỉ ra các đặc trung của vấn đê nghiên cứu chính là các hình thức buôn lậu và gian lận thương mại tại Việt Nam, phân tích các kết quả đạt được trong hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại: chính sách vĩ mô, hệ thống pháp luật, yếu tố của ngành Từ đó, Luận văn đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại của ngành Hải quan Việt Nam

Luận văn thực hiện phương pháp này như sau:

Bước 1 Thu thập số liệu, văn bản, báo cáo liên quan đến nội dung nghiên cứu Ví dụ: nguyên nhân xuất hiện buôn lậu và gian lận thương mại, các hình thức của buôn lậu và gian lận thương mại, các hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại, kết quả đạt được