Để hoàn thành được nhiệm vụ đó, môn học Kiến thức chung về sản xuất muối bao gồm 4 chương: Chương 1: Các phương pháp sản xuất muối Chương 2: Các yếu tố khí tượng có ảnh hưởng lớn đến sản
Trang 1BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN
GIÁO TRÌNH MÔN HỌC
KIẾN THỨC CHUNG
VỀ SẢN XUẤT MUỐI
MÃ SỐ: MH01
NGHỀ: SẢN XUẤT MUỐI CÔNG NGHIỆP
Trình độ: Sơ cấp nghề
Trang 2TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN:
Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể đƣợc phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo
Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm
MÃ TÀI LIỆU: MH01
Trang 3LỜI GIỚI THIỆU
Qua khảo sát nhu cầu đào tạo thực tế tại các vùng ven biển có sản xuất muối, chúng tôi có một số kết luận như sau:
Công việc sản xuất muối của người sản xuất muối chủ yếu dựa vào kinh nghiệm tập quán từ xa xưa để lại Vì vậy, sản phẩm muối chỉ để phục vụ sinh hoạt trực tiếp của đời sống xã hội, nhiều vấn đề vướng mắc trong sản xuất không tự giải quyết được do thiếu kiến thức và kỹ thuật Hiện nay, nhu cầu học tập một khóa đào tạo ngắn hạn về sản xuất loại muối sử dụng cho công nghiệp
là rất thực tế và thiết thực với điều kiện thời gian đào tạo ngắn, chi phí thấp và thời điểm học linh hoạt
Việc viết tài liệu, giáo trình áp dụng cho các khoá đào tạo nghề trình độ sơ cấp và da ̣y nghề dưới 3 tháng, trước hết là các khoá đào tạo nghề phục vụ cho
Đề án đào tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm 2020 đang là vấn đề cấp bách được Nhà nước ưu tiên
Theo chỉ đạo của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, trường TH nghiệp vụ quản lý LTTP tổ chức xây dựng chương trình đào tạo nghề „Sản xuất muối công nghiệp‟ nhằm đáp ứng yêu cầu thực tế tại cơ sở sản xuất muối và nhu cầu của người sản xuất muối tại các vùng ven biển
Chưong trình đào tạo nghề „Sản xuất muối công nghiệp‟ được xây dựng theo mẫu quy định tại Phụ lục 9 của Thông tư 31/2010/TT-BLĐTBXH Để xây dựng theo đúng mẫu quy định chúng tôi đã mời chuyên gia về tham gia hội thảo phân tích nghề/việc làm (Hội thảo DACUM) Chương trình đã được sự góp ý của các chuyên gia về lĩnh vực chế chạt-kết tinh muối trong và ngoài trường
Chưong trình đào tạo nghề „Sản xuất muối công nghiệp‟ bao gồm môn học Kiến thức chung về sản xuất muối, mô đun Lấy nước biển nồng độ cao, mô đun Kiểm tra, tu sửa thiết bị sản xuất muối công nghiệp, mô đun Chế chạt-Kết tinh thạch cao, mô đun Kết tinh muối-Thu hoạch muối công nghiệp và mô đun Thu hoạch sản phẩm phụ Trong đó, môn học Kiến thức chung về sản xuất muối trang bị nhận thức chung về sản xuất muối ở trình độ sơ cấp nghề cho người học Để hoàn thành được nhiệm vụ đó, môn học Kiến thức chung về sản xuất muối bao gồm 4 chương:
Chương 1: Các phương pháp sản xuất muối
Chương 2: Các yếu tố khí tượng có ảnh hưởng lớn đến sản xuất muối công nghiệp Chương 3: Thuỷ triều và việc lấy nước triều để sản xuất muối công nghiệp Chương 4: An toàn lao động, bảo vệ môi trường trong sản xuất muối công nghiệp Ban biên soạn xin chân thành cảm ơn các chuyên gia, cán bộ quản lý, công nhân lành nghề đã đóng góp những ý kiến thẳng thắn, khoa học và trách nhiệm
để giáo trình mô đun Sản xuất muối phơi nước thực sự có ích cho cho người học và bạn đọc
Tham gia biên soạn, chủ biên: Vũ Văn Phát
Trang 4MỤC LỤC
ĐỀ MỤC TRANG
LỜI GIỚI THIỆU 2
MỤC LỤC 3
Chương 1: Các phương pháp sản xuất muối 6
1 Sản xuất muối biển bằng phương pháp bay hơi mặt bằng 7
1.1 Sản xuất muối biển bằng phương pháp phơi cát 8
1.2 Sản xuất muối biển bằng phương pháp phơi nước 14
2 Sản xuất muối bằng phương pháp bay hơi cưỡng bức 19
2.1 Sản xuất muối bằng phương pháp cô đặc nồi hở 20
2.2 Sản xuất muối bằng phương pháp bay hơi chân không 21
3 Các phương pháp sản xuất muối khác 22
3.1 Sản xuất muối bằng phương pháp điện thẩm tích 22
3.2 Khai thác muối mỏ bằng phương pháp ngâm chiết trong lòng đất 23
Chương 2: Các yếu tố khí tượng có ảnh hưởng lớn đến sản xuất muối biển 24
1 Bức xạ mặt trời 24
1.1 Cường độ bức xạ mặt trời, hằng số mặt trời 26
1.2 Sự suy yếu của bức xạ mặt trời trong khí quyển 26
1.3 Các dạng bức xạ mặt trời 27
1.3.1 Bức xạ mặt trời trực tiếp (S‟) 27
1.3.2 Bức xạ khuyếch tán (D) 29
1.3.3 Tổng xạ (Q) 29
1.3.4 Phản xạ (Rn) 30
1.3.5 Bức xạ sóng dài của mặt đất và khí quyển 30
1.3.6 Cân bằng bức xạ của mặt đất (B) 31
1.4 Ảnh hưởng của bức xạ mặt trời đến chế độ nhiệt của đất, không khí 32 1.4.1 Ảnh hưởng của bức xạ mặt trời đến chế độ nhiệt của đất 32
1.4.2 Ảnh hưởng của bức xạ mặt trời đến chế độ nhiệt của không khí 33
2 Hơi nước trong khí quyển và hiện tượng giáng thuỷ (mưa) 35
2.1 Nguồn gốc và sự phân bố hơi nước trong khí quyển 35
2.2 Diễn biến hàng ngày, hàng năm của lượng bay hơi 36
Trang 52.3 Ảnh hưởng của lượng bay hơi đến sản xuất muối công nghiệp 38
2.4 Hiện tượng giáng thuỷ 38
2.4.1 Điều kiện ngưng kết của hơi nước trong khí quyển 38
2.4.2 Mức độ giáng thuỷ 39
Chương 3: Thuỷ triều và việc lấy nước triều để sản xuất muối công nghiệp 42
1 Hiện tượng thuỷ triều 42
2 Chế độ thuỷ triều (Chế độ triều) 45
2.1 Bán nhật triều 45
2.2 Nhật triều 45
3 Bảng thuỷ triều 45
4 Việc lấy nước triều để sản xuất muối công nghiệp 45
Chương 4: An toàn lao động, bảo vệ môi trường trong sản xuất muối 49 1 An toàn lao động trong sản xuất muối 49
1.1 Trang bị bảo hộ lao động trong sản xuất muối 52
1.2 Những nguy cơ mất an toàn lao động trong sản xuất muối 56
2 Bảo vệ môi trường trong sản xuất muối 56
2.1 Chất thải trong sản xuất muối 56
2.2 Xử lý chất thải của sản xuất muối 57
HƯỚNG DẪN GIẢNG DẠY MÔN HỌC 58
Tài liệu tham khảo 63
DANH SÁCH BAN CHỦ NHIỆM 64
DANH SÁCH HỘI ĐỒNG NGHIỆM THU 64
Trang 6CÁC THUẬT NGỮ CHUYÊN MÔN, CHỮ VIẾT TẮT
2 Nước chạt Được cô đặc từ nước biển, hàm lượng NaCl trên 50%
tổng muối
3 Muối tạp chất Các loại muối có trong nước biển, nước chạt, nước ót mà
không phải là NaCl
4 Hàm ẩm Thành phần nước (H2O)
5 Chạt lọc Danh từ, thiết bị dùng để lọc cát mặn thu nước chạt
6 Lọc chạt Động từ, lọc cát mặn thu nước chạt
7 Ô nề Khu vực kết tinh muối
8 I Cường độ bức xạ mặt trời
9 Io Hằng số mặt trời
10 S‟ Bức xạ mặt trời trực tiếp
11 D Bức xạ khuyếch tán
13 Rn Phản xạ
14 Eđ Bức xạ sóng dài của mặt đất
15 Eng Bức xạ nghịch của khí quyển
16 Ehh Bức xạ hữu hiệu
17 ∆t Biên độ nhiệt độ
18 Giáng thuỷ Mưa
19 ρ Độ ẩm riêng
20 Nhật triều Chế độ thủy triều lên xuống một lần trong ngày
21 Bán nhật triều Chế độ thủy triều lên xuống hai lần trong ngày
Trang 7MÔN HỌC KIẾN THỨC CHUNG VỀ SẢN XUẤT MUỐI
Mã môn học: MH01
Giới thiệu môn học:
- Khi học xong môn học Kiến thức chung về sản xuất muối, người học sẽ:
- Kể lại được các phương pháp sản xuất muối
- Kể lại được các hiện tượng khí tượng xảy ra trong tự nhiên có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình sản xuất muối
- Kể lại được các hiện tượng thuỷ triều ven bờ xảy ra trong tự nhiên có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình sản xuất muối
- Xác định được khoảng thời gian có thể lấy nước triều sản xuất muối
- Nhận biết được ảnh hưởng của các trang thiết bị an toàn lao động trong lao động sản xuất muối
- Chỉ ra được ảnh hưởng xấu có thể xảy ra của sản xuất muối đến môi trường
- Tuân thủ quy định rèn luyện tác phong khoa học, thận trọng, tỷ mỷ, chính xác
- Để học tốt môn học Kiến thức chung về sản xuất muối người học cần gắn kết phần lý thuyết đã được nghiên cứu với việc thực hành tại các trạm quan trắc
- Việc đánh giá kết quả học tập của mô đun căn cứ vào 70% kết quả thực hành tại các trạm quan trắc
Chương 1: Các phương pháp sản xuất muối Mục tiêu:
- Kể lại được các phương pháp sản xuất muối
- Phát biểu được các tiêu chí để nhận biết phương pháp sản xuất muối
A Nội dung:
- Muối ăn (NaCl) có thể được sản xuất từ nhiều nguồn:
+ Muối ăn (NaCl) có thể được sản xuất từ nước biển + Muối ăn (NaCl) có thể được sản xuất từ nước mặn trong lòng đất (người
ta quen gọi là giếng nước mặn)
+ Muối ăn (NaCl) có thể được sản xuất từ mỏ muối
Trang 8- Có nhiều phương pháp để sản xuất muối ăn (NaCl):
+ Sản xuất muối ăn (NaCl) bằng phương pháp cô đặc dung dịch chứa NaCl
+ Sản xuất muối ăn (NaCl) bằng phương pháp điện thẩm tích
Trong thực tiễn hiện nay sản xuất muối ăn (NaCl) bằng phương pháp cô đặc dung dịch chứa NaCl là phổ biến nhất
Ở Việt Nam dung dịch chứa NaCl phổ biến nhất là nước biển Vì vậy, cô đặc nước biển để sản xuất muối ăn (NaCl) cũng là phương pháp sản xuất muối chủ đạo của Việt Nam
Chính vì lý do này mà tại Việt Nam muối ăn (NaCl) còn được gọi là muối biển Muối biển được sản xuất từ các vùng sản xuất muối cũng có nhiều loại, tuỳ thuộc thành phần nước biển, điều kiện thổ nhưỡng cụ thể của từng vùng sản xuất muối (màu tinh thể muối tự nhiên của các vùng là khác nhau)
Hiện nay đang tồn tại nhiều khái niệm để chỉ các loại muối khác nhau:
Muối sạch: Là khái niệm sử dụng trong sinh hoạt, thương mại chỉ những
loại muối có màu trắng và không bị lẫn thành phần xa lạ trong cuộc sống
Muối công nghiệp: Là loại muối có thành phần NaCl chiếm trên 96% Muối tinh: Là khái niệm sử dụng trong sinh hoạt, thương mại chỉ những
loại muối đã qua nghiền rửa, có màu trắng và không bị lẫn thành phần xa lạ trong cuộc sống
Muối thô: Là loại muối trong điều kiện sản xuất bình thường và chưa qua
chế biến
Để sản xuất được muối ăn (NaCl) từ nước biển, phải làm bay hơi một lượng lớn nước ngọt
Sản xuất muối ăn (NaCl) bằng phương pháp cô đặc dung dịch chứa NaCl nếu căn cứ vào tác nhân làm bay hơi nước ngọt, có thể chia thành:
- Sản xuất muối biển bằng phương pháp bay hơi nước ngọt tự nhiên (còn gọi là sản xuất muối biển bằng phương pháp bay hơi mặt bằng)
- Sản xuất muối biển bằng phương pháp bay hơi nước ngọt cưỡng bức
1 Sản xuất muối biển bằng phương pháp bay hơi mặt bằng
Để đỡ tốn kém chi phí về năng lượng làm bay hơi lượng nước ngọt khi sản xuất muối ăn từ nước biển, người ta tận dụng các điều kiện bay hơi nước ngọt của tự nhiên: Năng lượng của bức xạ mặt trời, các yếu tố khí tượng
Sản xuất muối ăn từ nước biển bằng cách tận dụng các điều kiện bay hơi nước ngọt của tự nhiên được gọi chung là sản xuất muối biển bằng phương pháp bay hơi mặt bằng vì khi sản xuất muối biển bằng phương pháp tận dụng
Trang 9các điều kiện bay hơi nước ngọt của tự nhiên có sử dụng một diện tích mặt đất tương đối lớn
Sản xuất muối biển bằng phương pháp bay hơi mặt bằng bao gồm:
- Sản xuất muối biển bằng phương pháp phơi cát
- Sản xuất muối biển bằng phương pháp phơi nước
1.1 Sản xuất muối biển bằng phương pháp phơi cát
Việc phải làm bay hơi một lượng lớn nước ngọt bằng cách tận dụng các điều kiện bay hơi nước ngọt của tự nhiên yêu cầu phải có một diện tích bay hơi nước ngọt lớn và các điều kiện bay hơi nước ngọt của tự nhiên ổn định trong thời gian dài Trong thực tế điều kiện tự nhiên của nhiều vùng không có được điều kiện bay hơi nước ngọt của tự nhiên ổn định trong thời gian dài, để sản xuất được muối biển người ta chỉ còn cách tăng diện tích bay hơi nước ngọt Khi đó, trong một thời gian ngắn (1 ngày) lượng nước ngọt có thể bay hơi được
đã đáng kể đối với sản xuất được muối biển
Tăng diện tích bay hơi nước ngọt để sản xuất muối biển mà chỉ đơn thuần
mở rộng diện tích sản xuất thì các điều kiện khác của xã hội sẽ không cho phép,
vả lại khi đó giá thành của muối sẽ rất cao
Khi các điều kiện về sự bay hơi nước ngọt là như nhau thì lượng nước ngọt bay hơi phụ thuộc vào diện tích mặt thoáng (diện tích bay hơi) Cát có diện tích riêng lớn, lợi dụng đặc tính này của cát người ta đã sử dụng cát làm tăng diện tích mặt thoáng của nước biển để có lượng nước ngọt bay hơi lớn khi sản xuất muối ăn từ nước biển
Vì vậy, trong sản xuất muối biển bằng phương pháp phơi cát thì cát được gọi là chất môi giới cho sự bay hơi
Để lấy nước biển sản xuất muối, các đồng muối phơi cát thường tận dụng chiều cao thủy triều để lấy nước tự lưu qua cống nghênh (cống đón nước thủy triều)
Khi nước biển bị bay hơi nước ngọt thông qua cát phơi (quá trình được thực hiện trên ruộng hay còn gọi là sân phơi cát), nước biển tăng dần nồng độ, đến khi nồng độ của nước biển trong lớp cát phơi đạt trạng thái bão hòa rồi quá bão hòa đối với NaCl thì muối ăn được tách ra dưới dạng rắn và bám vào hạt cát (người ta gọi quá trình này là quá trình muối kết tụ vào cát phơi)
Trang 10Sử dụng nước biển để hòa tan muối đã kết tụ vào cát phơi sẽ thu được nước có hàm lượng muối ăn cao hơn nhiều so với nước biển (gọi là quá trình lọc chạt, quá trình lọc chạt được thực hiện trong chạt lọc, nước thu được có hàm lượng muối ăn cao gọi là nước cái)
Hình 1.2: chạt lọc cát mặn
Phơi nước cái trên ô bằng phẳng và có độ thấm không đáng kể (gọi là ô kết tinh muối hay còn gọi là ô nề), nước cái sẽ tăng dần nồng độ, đến khi nồng
độ của nước cái đạt trạng thái bão hòa rồi quá bão hòa thì muối ăn được tách ra dưới dạng rắn Đầu tiên là những mầm tinh thể muối ăn được hình thành từ nước cái quá bão hòa rồi những mầm tinh thể muối ăn lớn dần do quá trình
Hình 1.1: Ruộng phơi cát
Chạt lọc cát mặn
Trang 11phơi vẫn tiếp tục nên tinh thể muối được hình thành từ những mầm tinh thể muối ăn lớn dần đến độ trưởng thành
Hình 1.3: Phơi nước cái trên ô kết tinh muối hay còn gọi là ô nề
Như vậy, đặc điểm nhận dạng của phương pháp sản xuất muối biển bằng phương pháp phơi cát là: Sân phơi cát, cát phơi, chạt lọc,
Quá trình kết tinh khi sản xuất muối biển bằng phương pháp phơi cát chỉ diễn ra trong vòng một ngày (buổi sáng đưa nước cái lên phơi tại ô kết tinh, chiều tối thu muối)
Sản xuất muối biển bằng phương pháp phơi cát thường tạo ra sản phẩm muối biển có hàm lượng NaCl khoảng 80% về khối lượng
Sản xuất muối biển bằng phương pháp phơi cát tại nước ta có sản lượng và chất lượng sản phẩm muối biển thấp (chỉ sử dụng cho các yêu cầu của đời sống sinh hoạt)
Sản xuất muối biển bằng phương pháp phơi cát thường tạo ra sản phẩm muối biển giữ được hầu như toàn bộ các chất, hợp chất vi lượng có trong thành phần nước biển ban đầu
Trang 12Hình 1.4: Đơn vị sản xuất muối phơi cát
BỂ CHỨA CHẠT
BỂ
XỬ LÝ CHẠT
Cát dự trữ
Chạt lọc cát mặn
SÂN KẾT TINH
SÂN KẾT TINH
SÂN KẾT TINH
SÂN KẾT TINH
SÂN KẾT TINH SÂN
KẾT TINH
SÂN KẾT TINH
SÂN KẾT TINH
SÂN KẾT TINH
SÂN KẾT TINH
RUỘNG PHƠI CÁT
ĐƠN VỊ SẢN XUẤT MUỐI BẰNG PHƯƠNG PHÁP PHƠI CÁT
Cát luân phiên
Trang 13Hình 1.5: Đồng muối phơi cát
Hình 1.6:Sản phẩm của muối phơi cát
Trang 14Hình 1.7: Sản phẩm ‘chất lượng cao’ của muối phơi cát
Hình 1.8: Sản phẩm ‘chất lượng cao’ của muối phơi cát