Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo gabriel garcía márquez chuyên luận

Tuy nhiên, n ế u xem lát cả các sung lác văn học chứa dựng yếu tò siêu nhiên, huyễn tướng lù văn hục kì do thì thật chưa ổn.. Trong thần thoại, khi Zeus xuất hiện irừng ph ại một vị thầ

Chủ nghĩa hiện thực huyên ảo

& Gabriel García Marquez

C ô n g ti CP D ịch vụ x u ấ t b ả n G iáo d ụ c tạ i D à N a n g - N h à x u ấ t b á n G iáo d ụ c v riệt N a t

g iữ q u y ề n c ô n g b ố tác p h ấ m

PGS.TS LE I1ƯY BAG

Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo

& Gabriel García Marquez

(CHUYÊN LUÂN)

N H À XUẤT BÁN GIÁO d ụ c: VIỆT N A M

Lời nói đẩu

C hủ nghĩa hiện thục huyên ào ch ủ nghĩa hiện thục thon kì, chủ nghĩa hiện thục kì ào, chủ nghỉo hiên thục thán m o hiên đang được sử

dụng trong giói nghiên cửu ỏ Viêt Nam, đéu đươc dịch tử khói niẻm:

M a g ic Realism C á c h dịch ch ủ nghĩo hiện thục thán m o là sát hơn c à

ĩh ế nhưng do d à quen vòi c à c h dung ch ủ nghĩa hiên thục huyền ào

nẻn chuyẽn luôn c ủ a chung tôi sờ dụng lại thuởí ngừ này.

Mỉ Latin bao gồm c à ĩ rung và Nom Mĩ vòi 19 quốc gio vung Coribbe

va 26 quốc gia Nam Mì lot c á dẽu sứ dụng chung tiếng la y Ban Nha, trử Brazil nói tiếng Bồ Đào Nha

C hủ nghĩa hiẻn thực huyén ào cơ bán đưoc xem là khuynh hướng vởn học tièu biếu ỏ Mì Latin vào nửa sau thế kỉ 20 Những năm 1950 và hon b a thàp men sau đó, vãn chương Mĩ Latin bưòc vào thòi hoàng kim vòi nhiéu ía c gia tám cở thế giới xuât hiên Vỉ lẽ này m à đờ cố sự nhám lỏn xáy ra Nhiều người xem chú nghĩa hiên thực huyén ào là sàn pham

đ ã c chủng c ù a Mĩ Latin Irong khi đó thực tế là bên ngoài vùng đất

C arib b e Nam Ml a y, những sáng tóc huyền ào đ à xuất hiện trước đó

M arquez) C á i trông thiéc (G Grass), Người yêu d â u (ĩ Morrison)

Riêng VÓI trương hop Marquez, gán như tât c à c á c tác phđm c ủ a

ong đéu dươc dịch ra tiếng Viét la cò thể kế Giò xâu, M uòi hai chuyện

ph iêu dot, Tướng quởn giữa m ê hỏn trôn, ì ròm nỏm c ỏ dơn, Tình yêu thòi thố tá, Sòng d ể k ế lợi, Hối ú c vé những c ỏ gởi diêm buủn c u a tô i,

Đ ã c biét VOI ỉrỏm nòm c ò don Marquez dó lap dươc; ki lục ỏ Viẽt

Nam với sồ lán tai ban (trẽn 10 lân) kế tù ban ỉn lán đáu vào nỏm 1986

la c phàm thực: sụ g ay nén sự chu y đối VÒI dỏng d ao ban d ọc Viêí Nam.

G a b riel García M a rq u e z

vò dỏ ánh hương không it dến vãn giói Viêt (Nguyễn Minh C h â u là mốt trong số dó).

Dâu d ã q ua thòi c ự c thịnh, nhưng chủ nghĩa hiên thực huyền ào vân không ngừng lan rộng v à gây ành hưởng trên thế giới G ió trị tham mĩ

c ủ a nỏ q ua thòi gian vân đươc thùa nhởn v à chừng tỏ đươc sức sống bén lau.

Kể tù khi khuynh hướng văn học huyén à o ra đòi cho đến nay, ỏ Viêí Nam ván ch ư a cố dươc sự d âu tư nghiên cửu thoà đang , v à ch ăn g

c á c h hiếu vé bàn Chat khuynh hưòng văn chương huyền áo vân chư a thống nhát nèu khõng noi lò khai niêm dươc sư dụng lán lòn v à c ó phán íuỷ tiên.

Chuyẻn luôn này ra đòi nhỏm khác phục phân nào su thiếu hụt dò

dế giáo viên, sinh viên và những người quan tám đén M arquez và chủ nghĩa hiên thực huyền ào có nguồn tài liêu tham khảo tin cô y Dâu đở rát cò gỏng nhưng khiếm khuyết là diếu khó trónh Chúng tôi hi vọng nhan được nhũng ý kiến dóng góp ch à n tỉnh đế sá ch hoàn thiên hơn khi

cò dịp tai bàn.

Trong q ua trinh biên soan, chúng tôi c ố SỪ dụng bàn dịch tóc phổrn

và c à c cống trinh nghiên cửu củ o c ó c dịch g ià trong v à ngoài nước, xin bày íó lòng biết ơn.

Hà Nội, n g à y 4 tháng 3 nòm 2009

PGS.TS LỄ H U Y B Ắ C

PHẦN MỘT■

CHƯƠNG MỘT

Cái kì ảo, cái huyền ảo và vãn học huyễn ảo

1 Cói kì ảo và văn học hì ảo: những vướng mắc, nhầm lẫn

Bàn về khái niệm cứa m ả n g văn hục m a n g tính siêu nhiên, th ần bí, qua thật vô c ùng khỏ khăn, bới việc xác định c h ú n g không chỉ ở Việt Nam

m à trên thè giới đốn nay vẫn chưa thể có tiếng nói th ống nhất Ớ Việt Nam xưa nay có ít nhất ba khái niệm để chi về hiện lượng này: huyễn lướng và

kì ao (dịch chữ fantastic) và huyền ảo (dịch c h ữ m agic trong chủ nghĩa

hiện thực hu yền ảo), ơ bài viết này, c h ú n g tôi bước đầu lí giải n g u ồ n gốc

ra dời, lịch sứ phát triển, các dặc irưng cư bản của c h ú n g và đề xuất m ột tên gọi c h u n g cho dạng thức tư duy và sáng tạo văn học theo kiểu phi thưởng, quái lạ này

Xưa nay, khi bàn về m á n g văn học cớ n h ữ n g yếu tố không thể lí giải được b ằ n g tư duy logic thòng thường thì ở la xuất hiện các khái niệm (chú ỵốu c ũ n g (lựa vào p h ư o n g Tây và p h ầ n nào đó là vào Trung Quốc): huyền thoại, kì áo, truyền kì, huyền lưÓTig, h u y ề n ảo Trong khi đó, trên

th ế giói n h ữ n g thuật ngữ chí dặc tính của m ả n g văn học này là the

m ythical (cái thần thoại), fa n ta stic (cái kì áo), supernature (cái siêu nhiên), u n n a tu re (cái p h i thường), ghost (m a quái), horror (kinh dị), the gothic (cái gô-lích), magical (cái huyền ảo) Xu th ế hiện nay, n hiều nhà

nghiên cứu Việt Nam thường gụi c h u n g m ả n g văn học này bằng cái tên

văn hục kì áo Thuật ngữ kì ảo được dịch từ c h ữ fantasy Rõ ràng, ván học

kì ảo thì phải có linh chất kì áo hoặc phải bao g ồm cái kì ảo Thê nhưng,

điế m đáng bàn hiện nay là không ít người có xu hướng sử d ụ n g cái kì ảo (hoặc tinh chất kì áo) cho cả n h ữ n g sáng tác cổ xưa n h ư th ầ n thoại và

t h ậ m chí cả các sáng tác của nhử n g nhà văn thuộc khuynh h ướng sáng tác hiộn thực huyền ao (như M arquez c h ẳn g hạn) N h ư thế, việc sử dụ ng này vò hình c h u n g dã xếp lất cá các khuynh hướng sáng tác (hoặc thể loại, tùy cách gọi của mỗi người) cớ tính chất trộn lẫn hư - thực m à

không thổ lí giải đó t h à n h vãn hục kì áo Trong khi đó uăn học kì ảo hiểu theo đ úng nghĩa cúa thuật ng ữ I'antastic literature hoặc Literature o f

fantasy, xét một cách nghiê m ngặt, thì chí ra dời và tồn lai từ nửa cuối

thố kỉ XVIII đốn hốt thố kí XIX m à thôi

Bách khuu th ư ỉ loa Kì (đĩa CD 2004) địn h nghĩa vãn hục kì du n h ư

sau: “Loại văn học tưởng tượng để tạo hiệu q u ả b à n g sự khát' lạ của bối

c ả n h (như là một th ế giới khác và m ộ t thời gian khác) và của n h â n vật (như là n h ữ n g con người siêu nhiê n và dị thường) N h ữ n g ví dụ tiêu biểu

bao gồ m Giấc m ộ n g đêm hè của William Shakespeare, Gulliver du kí của

J o n a th a n Swift, Chúa tể của n h ữ n g chiếc n h ẫ n củ a J.K.R Tolkien và MỘI

lần và vua lương lai của 1.11 Whitt1 Văn ch ư ơ n g hư cấu khoa học giả

tướng cỏ thổ dược xem là một dạng của văn học kì ảo, như n g n hữ ng thuật ngữ này không thể ihay thê cho nhau, bới vì vãn clurong hu cấu khoa học: giả tướng thường được lấy bối canh ở tưưng lai và nó dượt: dựa trên khía cạnh khoa học hoặc kĩ nghệ nào dó, irong khi ấy văn học kì ảo dirực hình th ành trong thố giới lưửng tượng và n h ữ n g đặc diổrn ihấn ina cúa nhữ n g n h â n vật h o a n g dường"

Với dinh nghĩa này thì văn học kì áo kéo dài từ Shakespeare cho (ới

các nhà văn ở thố kỉ XIX Ngoài ra, các nhà nghiên cứu còn khẳng định

việc văn học kì du tiêp thu và kế thừa các yếu tô kì áo lừ thầ n thoại Tuy nhiên, việc sứ dụn g khái niệm kì áo cho mọi sáng lác văn chương m a n g

tính siêu nhiên thản bí ở Việt Nam !à rất phố biến

Nguyên n h â n cúa cách sứ d ụ n g lần lộn và cỏ p h ầ n dỏ dãi dó là vì cái

kì áo dược xem là bao quái hốt mọi cái siêu nhiên, m a quai, mọi điều

khác lạ, với n h ữ n g gì c h ú n g ta q u e n thuộc irung dời số n g thường ngày Diều dớ thì ch ắn g cỏ gì sai trái Tuy nhiên, n ế u xem lát cả các sung lác

văn học chứa dựng yếu tò siêu nhiên, huyễn tướng lù văn hục kì do thì

thật chưa ổn

Bàng chứng là thần ihoại, hình thức kế ch u y ện cố xưa nh ất của

n h â n loại, m a n g trong nỏ vô vàn điều quái lạ, h o a n g đường, n h ư n g ta

không ihể gọi nó là văn học kì ảo bởi lẽ n ế u so sánh n h ữ n g th uộc tính

hoang đư ờng của thần thoại với cùng thuộc tính đó vào thời điểm xuất

hiện khái niệm văn học kì áo ở thế ki XV111 ihì c h ú n g c h á n g thế nào giống

nhau Tương lự, cái kì ảo trong sáng tác của H o ffm an n hay của Foe, Maupassant thì ch án g ihc nào irùng k h á với cái kì ảo của Borges, Marqmv sau này

N h ằ m tránh việc sứ d ụ n g n h ầ m lần và n h à m thấy dược dặc diếrn

phái iridn của vãn hục kì áo và cái kì áo, c h ú n g ta cần xác địn h “bản t h ế ’

và định d a n h nó trong tiến trình lịch sử

N h ư các n h à nghiên cứu (Todorov ch ẳn g hạn) đã chi' rõ, b ả n chất

cúa vãn hục kì du là sự “xé rách" thực tại bàng m ộ t yếu tô kì ảo nào đó m à

cớ khả n ă n g gây nên sự h oang mang, du dự, sợ hãi cho người đọc T ừ việc xác đ ịn h nội h à m này, c h ú n g ta thấy cái m à ta q u e n gợi là văn học kì áo

thì chí dược giới h ạ n trong sự bùn g nổ của m ả n g văn học gần n h ư cùng thời và phát triển xa hơn văn học lãng m ạ n m ộ t chút m à thôi Bởi lẽ

n h ữ n g hiệ u q u ả tác độ ng và văn hục kì áo ấy tạo cho người đục thì chắng

thể nào giống n h ư hiệu quả của một câu chuyện thần thoại tác động đến con người, cho dù người dó sống ngay thời cúa th ần thoại c h ứ không phái ớ ihởi h ậ u hiện dai n h ư ta bây giờ Trong thần thoại, khi Zeus xuất hiện irừng ph ại một vị thần hoặc m ột người nào dỏ thì kẻ dỏ (lẫn người

dọc) vẫn có tâm li sợ hãi n h ư n g không phái sợ Zeus (một cái siêu nhiên)

m à sự vu khi có sức m ạ n h huy diệt của ỏng ta Trong truyện ngắn Ngài

l.d m u n d O rm e của Henry lames, bỏng ma của ngài Hdm und xuất hiện

(giỏng nhiè u b ỏng m a khác trong văn học kì ảo giai đ o ạ n này) khiến

người dục và ca n h â n vậl tôi trong truyện h o an g mang, sợ hãi vì tính

hoang d ư ờ n g khỏ xác định dược bản thế và m ụ c đích xuất hiện của bóng

m a dớ

Một trong n h ữ n g nguyên n h â n chín h của việc sử d ụ n g lẫn lộn khái niệm văn học kì áo nữa là vì vồ bản chất yếu tố kì ảo thực ra là sự ph át

triến ưuựl ngưỡng cua lư d u y lãng m ạ n d ể sang v ù n g siêu thực hoang

lường và c h ẳ n g có nhà văn nào suốt đời lại trung th à n h tuyệt dối với kiểu

sáng tác này n ê n nó luôn dược xem là dặc tinh p h ụ của m ộ t cây bút lãng

m ạ n hay hiện thực nào đó Nó luôn bị lốp vế trước c h ủ nghĩa hiện (hực

và chủ nghĩa lãng mạn, n h ữ n g khuynh hướng văn hục xuất hiện cùng

thời Dọc Poe, M au p assan t hay bất kì n h à văn nào được xếp vào n h ó m kì

áo thì c h ú n g ta sẽ thấy m ảng sáng lác kì ảo chỉ là m ột bộ p h ậ n trong sự

nghiộp vãn ch ư ơ n g c ủ a họ và thưcVng thì nó không trội h ơ n các kiểu bút

p h á p khác cúa c hính họ (Balzac hay James)

Vì lẽ dó, khái niệ m văn học kì áo chưa thực sự được các n h à làm từ điển trên th ế giới q u a n tâm Thuật ngữ I'anlaslic literature h o à n toàn

vắng bóng trong nhiều c u ố n lừ điển q u a n trọng n h ư l'ừ diên văn học th ế

giới (Dictionary of world literature, Joseph T Shipley (eel), 1964), T ừ d iế n Penguin về thuật ngữ vù lí luận văn hục (Penguin dictio nary of literary

terms an d literary theory, J A Cuđdon) xuất bản n ă m 1992, Bách khoa

[hư về lí luận Ưăn học dương đại (Bncyclopeđia of c o n t e m p o r a r y literary

theory, Irena R Makaryk (ed), 1997), Bách khoa (h ư Anh, Bách khoa th ư

Hoa Kì Ngay cả c u ố n lừ điển p h ổ th ông n h ấ t ở Hoa Kì (bản in lần thứ

sáu), Chú giái th u ậ t ngữ Ưãn học (A glossary of literature terms, 1993),

m ụ c lừ fa n ta stic literature không được xếp th à n h m ụ c riêng biệt m à được ghép vào m ụ c Diểm nh ìn (point of view).

Ớ Việt Nam, c u ố n từ điển Ihông d ụ n g nhất trong n h à trưởng, Từ

diên ih u ậ l ngữ văn học do Lê Bá llán, Trần Dinh Sử, Nguyền Khác Phi

(chú biên) lái bán n ă m 2005 vẫn không cỏ m ụ c từ này N h ư thố, hoặc là khái niệm này đang irong quá trình vận đ ộ n g hoặc là m ả n g sáng lác và

cá lí luận này không có giá trị lớn dối với văn chương và đối với dời sống tinh thần con ngườiV

Diều dỏ ắl h á n không đúng Có lẽ, ng uyên n h â n củ a việc thiếu vắng

khái niệm văn hục kì áo là do cố p h ầ n bời c hính b ả n chất của văn chương

kì du, nơi người ta luôn bị dẫn dắt vào m ê lộ t h ự c - ả o n ê n rất khó đưa ra

dược định nghĩa hoặc xác đ ịn h dưực rõ ràng nội h à m củ a khái niệm Các

nh à nghiên cứu (ngay cả bây giờ cũng vậy) thường đưa ra ý kiến c ủa riêng

m ì n h m à ý kiến nào ít nhiều cũng đều có cư sở khoa h ục c ú a nó Quả thật

là c h ú n g ta d a n g m a n g cái kì ảo di d ong cái kì ảo Song d ẫ u th ế c h ú n g tôi vẫn tiếp tục thực hiện cái công việc nhục n h à n này

Trong các định nghĩa về vãn học kì ảo, các n h à n ghiên cứu thường

có xu hướng m ớ rộng khái niệm này ra tất cả các biểu hiện sit'll nhiên, bao gồ m cả ihần ma, q uỷ dữ, lẫn n h ữ n g cái siêu n h iê n là dối tưcmg cúa khoa học giả tưởng C hín h sự bao qu át này n ê n đã d ẫ n đ ế n hiện tượng,

người la có the thoải mái xốp vào h à n g ngũ uăn hục kì áo bất cứ lác p h ẩ m

nào cớ chứa d ự ng yếu tố này Thố n h ư n g có thời, người ta k h ô n g đ á n h

giá cao m ả n g sáng tác h o a n g đường này Bằng c h ứ n g là truyện ma,

truyện kinh cỉị, thư ờng được xem là văn chương h ạ n g hai, văn chương

đại chúng, chỉ có giá trị giải trí tầm ihưởng c h ứ k hông t h u ộ c d ạ n g thấm

mĩ cao Do vậy, so với văn học lãng m ạ n và văn hục hiện thực thì sự đầu

tư nghiên cứu UCĨII hục kì ao không được rộng rãi Hơn nữa, do biên độ

nội hàm của khái niệm có dộ d ã n n ở tự do n h ư thế n ê n khó có thổ thiết lập dược m ộ t khái niệm có sức thuyết p h ụ c h o à n loàn Ngày nay, với xu hướng di sâu vào từng m ả n g sáng tác nh ất định, giới nghiê n cứu lại chia

n h ỏ n h ữ n g sáng tác m a n g tính quái dị, h o a n g dường này th à n h n h ử n g

n h ó m n h ó h o n n h ư truyện m a (ghost story), truyện k in h dị (horror story),

truyện siêu nhiên (supernatural story), tiểu thuyết gôtích (Gothic novel),

(xem l ừ điển Penguin về thuật ngữ và lí luận văn học) Xu thê này khảo

sát các thố loai m a n g yếu tô hu yền ảo cụ thể, c h ứ không đi nghiên cứu

khuynh h ướng văn hục huyễn ảo với Lư cách là m ột trào lưu văn hục.

Vấn dỏ dược dặt ra là văn học m a n g tinh huyền ảo có từ bao giờ? Cái

lên gụi vãn hục kì áo cho mọi lác: p h ẩ m xuất hiện yếu tố li kì, rùng rợn,

có ốn không? Nỏ là thể loại, trào lưu hay chí là một p h ư ơ n g thức tư duy văn học ? ( ' h ú n g ta cùng tìm hiểu từng vấn dồ

2 Khói niệm von học huyền ảo

Trước tiên, chúng tỏi liến h à n h xác: lập khái niệm Văn học huyễn ào Việc xác lập này dưực dựa trên nhữ n g khái niệm chuyến dịch hiện dang dược sứ d ụ n g (V Việt Nam và n h ữ n g khái niệm nguyên gốc được sử dụng

rộng rãi trên thố giới (giới hạn trong cúc công trình b àng tiếng Anh)

Do không tìm dược thuật ng ữ b ằng tiếng Anh tương ứng, c h ú n g tôi

d ù n g khái ni(:m vãn học huyễn áo đổ dịch ngấn gọn c ụ m từ Mythical,

fantastic, supernature, unnature, ghost, horror, gothic, m agical literature

(văn học ihần ma, gôtích, kinh dị, m a quỷ, phi thường, siêu nhiên, kì ảo, huyền thoại)

Khái niệm c ứa c h ú n g tôi dưa ra với m ụ c đích n h ằ m bao qu át cả một

lịch sử sáng tạo văn chương, nơi xuất hiện sự d a n cài của hai yếu tố thực (cỏ thì' kiêm nghiệm bàng lí trí) và áo (không thế kiếm n ghiệm bàng lí trí)

m à hàm lượng bao giờ củ ng nghiêng sang p h ầ n áo Thố giới của văn học

huyên áo lả ih ế giới cúa trí Iưứng tượng, nơi sự khác lạ, h o ang đường,

th ầ n diệu, lu ô n n g ụ trị Có lúc nó g iú p người đọc b ìn h tâm , tự tại; có lúc nó khiến họ h o a n g m ang, kh iế p d á m uà có lúc k h iế n họ h o à i nghi, bối rối .

Kể từ đây, khái niệm văn học huyễn áo sẽ được c h ú n g tôi sử d ụ n g thay thế chu khái niệm văn học kì áo Nếu xuất hiện khái n iệ m văn học kì

áo (hay cái kì ảo) thì nó chỉ ỉà m ộ t bộ phận, m ột giai đ o ạ n trong tiến

trình văn học huyễn ảo (hay huyễn áo) m à thôi.

3 Văn học hut/ễn ảo có tự bao giờ?

Dương nhiên, văn học huyễn ảo có ngay lừ khi con người biết sáng

tác văn chưomg T h ần thoại là m in h chứng Chí có diều, do thói quen,

không ai thay th ế cách gọi thần thoại bàng cái tên văn hục huyễn ảo

T h ậ m chí thời đó người ta cũng không xem n h ữ n g yếu tố h o a n g đưởng,

huyền diệu vốn là bản chất của tư duy thần thoại là huyễn áo Mãi vẻ sau,

khi trí tuệ phát triến, n h â n loại biết mặt trời là m ộ t h à n h tinh trong vũ trụ

n h ư ưái đất, thì người la mới xem thần (hoại là th ế giới cúa sự hoang

dường Như thế, khái niệm huyễn ảo chỉ xuất h iệ n khi con người có V thức

về sự huyễn áo Nhưng vì t h ế m à c ũ n g thú vị là d ẫ u có có ý thức hay chưa

c ó ý thức thì cái huyễn áo vẫn dã xuất hiện và ng ự (rị trong văn học Tình

hình này cứ thố tiếp điỏn Các khái niệm và luận điếm lí luận thì luồn phải chạy theo văn học T h ậ m chí phải cách xa rất lâu, h à n g hao nhiêu

t h ế kí, thì Iigười la mới tìm được khái niệm để đ ịn h d a n h hoặc dổi lèn gọi

c ủ a một hiện tượng nào đó

Cái huyễn ảo là sản p h ẩ m của trí tướng tưựng Các n h à nghiên cứu

thường nhắc đ ế n sự khác thường, xa lạ, kì diệu, trong đặc thù của nó Tuy nhiên, mọi sự phi thường siêu n hiên đ ế n m ứ c nào đi nữa thì cũng được tư duy và cả tiếp n h ậ n dựa trên n h ữ n g cái bìn h thường và tự nhiên

Có nghĩa, khi các n h à văn tưởng lượng ra Iĩiột cái gì dó h u y ễ n ảo thì bao giờ họ cũng phái dựa trên m ô h ình của sự t h ô n g thường C ũ n g vậy, người dọc khi liếp n h ậ n tác p h ẩ m cua họ, dù viết vỏ nhữ n g diều khó có thế hoặc không thể xáy ra trong dời thực, thì c ũ n g luôn dựa vào m ột hộ quy chiếu thông thường nào dỏ Ch ín h vì thế h ìn h tượng, chi liết h u y ễ n ảo

m à họ dưa ra mới dược đ ón n h ậ n và th ấu hiểu (cho dù chí p h ầ n n à o dỏ

m à thôi) Nốu nhà văn tạo dựng m ộ t sự huyỏn áo m à c h ẳ n g gựi m ớ ứ người dọc sự tư duy, nét nghĩa nào đó thì cái h u y ễ n ảo ấy c h ắ n g thế nào dược xem là huyỗn ao văn chương m à chí là t h ứ vứt di Cái h u y ễ n ảo gắn với h ư c ấ u văn hục Vì thế, n ó l u ô n d ồ n g h à n h với lư d uy và tiếp n h ậ n văn học Có thể nói, n ế u xét ớ d i ệ n rộng, thì tùy th e o từ n g m ứ c độ,

cái huyễn ảo khòng thổ thiếu trong bất kì lúc nào n h à văn đặt bút viết

Tuy rhiôn, cái huyễn ảo đích thực sẽ là sản p h ấ m của h ư cấu vượt

ngưỡrg h ư câu thông thường: h ư cấu của h ư cấu.

í Văn học huụền ả o : thê loai hov khuynh hướng, tròo lưu?

\ậ y vãn hục huyễn ảo có phái là thè loại không? - Không thể Tương

tự, vãĩ học kì ảo củng không phai là t h ể loại Dây c hín h là cốt lôi nửa của

Illume rác rối từ khái niệm Giới nghiên cứu kể từ thời Aristotle dã chia văn h)(- ra làm hai p h ạ m vi lớn (văn học h ư cấu và vãn học không hư cấu), rong m á n g văn học h ư câu, Aristotle chia làm ba loại hìn h chính là

lự sự, 'rũ tình và kịch Từ loại hình, người la tiếp Lục chia ra các th ế loại

Sơ đồ Diểu thị sơ lược n h ư sau:

Niư thế, từ thé loại không thế dượt' d ù n g cho ULÌn hục huyễn áo Khái nộm văn hục ớ đây nên được: hiếu là p h ư ơ n g pháp, trào lưu, chú

nghĩa tu chính xác han Chăng h ạn ta có thổ gợi k h u y n h hư ờng lãng m ạ n

là chú /ghĩa lãng m ạ n hoặc vãn hục lãng mạn.

Víy nên tất cả các thế loại (thơ, bi kịch, hài kịch, truyện ngắn, tiểu

thuyết, ) đều có thế dược sáng tác theo p h ư ơ n g p h á p {bút pháp, chú

nghĩa) 'ìuyễn áo Các n h à nghiên cứu đã chỉ ra bú t p h á p huyễn ảo trong

17

hài kịch của Shakespeare n h ư Giấc m ộ n g dèm hè, irong bi kịch của Shakespeare n h ư llamlet] trong truyện n g ắ n Cun lim m ách bảo, Cun m èo

den của Poe, trong liổu thuyết Gulliver du ki của J o n a t h a n Swill, Miếng cla lừa t ua Balzac ; và la cũng cố thể ùm thấy yêu tố h u y ễ n áo cả trong

thơ n h ư ứ Truyện Kiều, trong they Tagore (Mây và sóng c h á n g hạn) Dên dây, c h u n g ta đã cỏ thế khắng định ràng sẽ không cỏ cái gợi là lliè loại

ván học huyền áo và càng không cỏ cái gợi là Ihè h ạ i ƯÍĨII hục kì do m à chi

cỏ các chung loại (types) huyền au (huyễn tướng, kì áo, huyền ao) n h ư tiếu

thuyết kì áo, tiếu thuyết huyền áo, m à ihôi Hoặc giả táo bạo hưn, ta có thế xốp văn học huyễn áo bèn cạn h văn học h ư cấu và không hư cấu Nhưng cách chia này cỏ lẽ khùng ổn

5 Phân kì vàn học huụền áo vò vị trí củo ván học huụền ảo

Hò ràng, c h ú n g ta không thế p h ủ n h ậ n là có Iĩiột khuynh hướng sáng tác lấy n h ữ n g yếu lô siêu nhiên, Ihần bí kết h ạ p với các yếu tô lự nhiê n dể lái hiện hiện ihực và giáo h u ấ n con người (dây là hai chức năng

CƯ bán cua vãn học) Khuynh hư ớng này đặc biệt ứ chỗ nó không chỉ xuất hiện ó một giai đoạn nh ất định m à r ò n xuyên suốt lịch sứ văn hục n h â n

loại Theo dó, lịch sứ văn học huyền ao cớ thổ dượt: chia làm ba giai đoạn, lương ưng với cách llìúc sáng lạo và liếp n h ậ n văn học n h u sau:

Giai (loạn m ột, (cái h u yỏn tướng), Thời cố - trung đại (khoáng năm

2000 TCN đen hốt thố ki XIII): Thài này người la xem n h ữ n g yốu tô siêu

n h iê n , kì q u á i, h o a n g dư ờ ng, n h u n h ữ n g cái lâl n h iê n , l l ọ k h ô n g hồ

hoai nghi vỏ tính xác ilụrc c ủa I1Ỏ m à sản sàng c h ấ p n h ậ n xem dấy n h u là

một hiện thực lất yếu của đời sống Tư duy con người lút' dó chưa phái

iriến rao l.í irí chưa phái là chỗ dựa đ á n g till cậy n ê n người la tin vào

nh ữ n g diều lniỵỏn hoặc do chín h con người nghĩ ra Các hiện tượng lự

n h i ê n d ỏ u c ó dời s ô n g t h ả n linh và s i n h h o ạ t k h ô n g k h á c xa COI1 n g ư ờ i la

baơ Việc ôn g liên, ông bụt xuất hiện dể giúp d ờ m ột ai dó ihì thật thường

lình, ('hắng cỏ gì dáng sợ hải hay nghi ngừ gì ca.

Giai đ o ạ n hai, (cái kì áo), Thời cận - hiện dại (từ thố ki XIV d ế n hốt

thố kí XIX): Bản chất của n ă m thố kí này là sự thắng th ế c ủ a tư duy lí trí

irước' tư duy tướng tượng huyèn hoặc Con người h o à n toàn tin cậy vào lí

trí Dây mới là thời kì m á n g sáng lác được các n h à n ghiên cứu địn h d a n h

là vãn học kì áo (fantastic literature) hình t h à n h và ph át triển N h ở cỏ lí

trí SOI d I r ư n g n ê n c o n ngườ i thoi k h õ n g c ò n tin vào n h ữ n g c h u y ệ n m a

quý t h á n h lliần nữa Ây thố mà n h ư mộl nghịch lí, văn học huyền ảo lai

phái triến m ạ n h ờ giai đoạn này, n h ư n g bao giờ cũng với nguyên tắc

n g ư ơ i kế l u ô n cô th u y ế l p h ụ c n g ư ờ i (lọc r ằ n g c â u c h u y ệ n m ì n h kế là cỏ

thật và cái kì ao luôn tồn tại vơi m ục đích gây nỗi h o a n g mang, sự hãi cho ngưừi đọc Dây là điều mà văn học huyỗn ảo ở giai đ o ạ n trước: không bao giở b ậ n tâm

G ia i cỉoạn ba, (cái h u y ề n ảo), Thời hiện dại - h ậu hiện dại (từ thố kí

XX đ ốn nay): Dây là giai đ o ạ n n h â n loại hoài nghi lí trí và hoài nghi cả sự

lỏn lại cua Chúa lẫn thánh thần, m a quý, n h ữ n g dối lượng n h ư là chỗ

dựa d á n g tin cậy để 'cun người vững tin lù cun người cúa các giai đoạn trước: Vì vậy, cái h u y ề n ảo xuất hiện ở giai đ o ạ n này luôn m a n g tính dối

thoại (mà b ả n chất là bộc lộ sự bất lin) vồ chúng Người ta ihường n h ắc

đốn yếu lô huyền ảo trong tác p h ẩ m của Kafka, García Marquez, n h ữ n g

n h à v ă n thuộc k h uynh hướng chủ nghĩa hiện thực hu yền ảo (Magic

Realism) Dây là giai đoạn phát ưiế n cao của d òng văn học huyễn áo về

hìn h ihức, cái h u y ề n ảo đưực các nhà văn này sử d ụ n g tlieo kiểu huyỏn

ao c ủ a thời cổ dại Có nghĩa, họ diồm nhiên dặt n h â n vật, sụ kiện hoang

d ư ờ n g n à o dớ vào tác: p h ẩ m của m ìn h mà khung cần phái mất công

c h ứ n g m i n h là nỏ cớ (hực Nhưng sự xuất hiện huyỏn áo đó không hồ

phát huy sức m ạ n h của nỏ m à du phan trớ th ành dối lượng bị d ộng chịu

sự tra tấn của con người Jiuyền áo vì thê đã trớ thành sự giai thiêng

huyền áo, lương ứng với q u a n niệm về cái chết của cả Chúa lần li trí của

ihời kì này

I r a n / Kafka để con người biến thành con côn trùng h o à n toàn

k h ô n g vì lí do lội lỏi nào Con côn trùng Samsa (Biến dạng) dỏ không đau

khố lắm vì ban thổ m à chí xót xa vì không còn khả n ă n g giúp đ ỡ gia đình Trong sá n g lác: l ú a Kaíka còn cớ m á n g nhại thần ihoại Ili Lạp Vị thần Poseid on dầy uy q u y ề n bỗng trớ lliành một ông già thời hiện đại cau cỏ

vì suối ngày phái ngập dầu trong d á m giấy từ, sổ sách, 'l iếng hát của các Siren là t h ứ vũ khí giết người ghê gớm nhất thì nay được Kafka ph át hiện

ra thực lố là tiọ c h ắ n g hát gì Nguừi đọc cứ tin vào thần thoại và tiếp tục

ca tụ n g giọng hát dó cho đến ngày chàng Ulysses hiện đại của Kafka

b ỗng phát hiện ra ràng các Siren chẳng hồ hát N hưng đấy lại là vũ khí vô

c ù n g lợi hại của họ

Marquez cũng tiếp tục hướng sáng tác h u y ề n ảo này của kafka khi ông cho m ội con người có cánh (ihường được xem là thiên thần) rưi

xuống sán n h à Pelayo {Cụ già vời đôi cánh k h ố n g lổ) dế c h ứ n g kiến việc người la báng bổ thản thánh, bất tin và t h ậ m chí m a n g th á n h thần ra kinh doanh Cái huyẽn ảo của văn học: hậu hiện đại thôi không còn tạo

cho người ta áo giác về cái có thực để khiến người ta h o a n g m a n g sợ hãi

n ữ a m à đ a p h ầ n lủ du g iá c về cái k h ô n g có th ự c đổ là m c ư s ở k i ế m đ ịn h dạo đức: và tâm tính của cơn người

Bảng tổng hựp sau sẽ cho c h ủ n g ta thấy rõ n h ư n g nét khác biệt qua

các giai đ o ạ n của vein hục huyễn áo:

Quan niệm vế cái huyễn ảo

Thái dộ

về cái huyền ảo

Poe Balzac

không phái lả ta

ba dược tập irung ứ văn hục hiện thực huyền ao.

I lành trình của cái huyễn áo q u a các c h ặ n g đường phát triển củ a nó

s ẽ là di l ừ tin tưởng tuyệt d ố i đ ế n b ố i rối, k in h s ợ Tồi v ừ a h o à i n g h i v ừ a

tin tư ớ n g và vừa c h ắ n g c ò n tin chút nào T h ế giới tưởng tượng bay bổn g

diệu kì của tư duy ihần thoại và cá thố giới n ử a tin nửa n g ờ đầy m a quỷ

khiếp d á m của ki nguyên cận hiện dại đều bị p h á sán trước sự “bóc mẽ"

h o à n o à n c ú a kỉ n g u y ê n h i ệ n đại, h ậ u h i ệ n dại khi s ự h o à i n g h i đ ư ợ c t ô n

lên Ihiiih chú nghĩa (chủ nghĩa hoài nghi), khi mọi niềm tin vào trí tưứng

tưựngvà vào lí trí bị p h á sán h o à n toàn Con người bư vơ trôn cõi thố ấy

d a n g ự viết nôn nhữ n g diỏu huyền ao vỏ chín h b á n thân mình, n h ữ n g điồu n à họ luôn cho là xác thực, ('háng có gì là huyỗn áo cả

Mui' thố, từ lliừi cố đai, cái huyễn ảo là cơ sớ đế hình t h à n h nên

n h ứ i ụ hình tượng, nhữ n g áng văn xuôi bấl lứ mà n h ờ nó, theo

N ortlrope i-ryo, mọi hình thức vãn hục về sau mới có điều kiện ra đời và phát ri ổn Tiếp đó, khi xã hội phát triển, n h ữ n g phát kiến khoa h ọc và sự phát riển kinh tố đã tạo diều kiện để con người phiêu lưu trong chính khá rung cứa mình Kể từ khi Danie n é m các Giáo h o à n g xuống đáy sâu địa Hfục, ngay lập tức C011 người nảy sinh tâm lí hoài nghi N hư mội nghịcì lí thú vị, chính sự hoài nghi dó lại làm cho tư duy con người phát triến ' rong các tác p h ẩ m Ihừi kì (lầu n ì a mình, yếu tô kì ảo h ồn nhiên xám m ậ p vào cue tác: p h ẩ m của Shakespeare n h ư n g chí mấy n ă m sau,

khi kill lác vẻ nỗi buồn lla m lel ra dời, chàng l l o à n g tử niâì cha mất mẹ

ây ngíy từ d ầ u dã hoài nghi bán thố của bóng m a vua cha Sự hoài nghi

m à kèn iheo dó có p h ầ n hoang m u n g cúa llam let chính là tiền đề đổ xuất h ẹ n cái kì áu cúa giai d o ạ n này.

l ỉn h cao c ứa sự hoang m a n g trước cái kì áo ấy rơi vào n h ó m các tác

giá vié văn xuôi n h ư ỉlo lĩm a n n , Poe, Balzac, Gogol, Nhưng bước sang thế kí IX, Kafka là người đặt dấu c h ấ m hốt cho cái kì ảo th ế kỉ XIX trớ vẻ

trước )ng tạo nên cái huyền du m à bản chất của nó là có thể biến n h ữ n g

diều h “t sức bình thường trong cuộc sống (chảng h ạ n n h ư n ạ n dộc tài, thói q ia n liêu, tham nhũng), n h ữ n g diều c h ẳ n g có gì siêu n h iê n cả bỗng chốc tiành cái lạ thường, trở th à n h thứ quyền lực quái đản chà đạp lên

q u y ẻ n ỏng c hính dáng của cơn người

R| ràng cái siêu nhiên, qu á i dị ở dây dã được phát triển lên bước mới Lo vậy c h ú p g lôi p h â n biệt bàng cách gọi là cái huyền áo Vậy thì,

dòn g vm đ ộ n g cúa cái siêu nhiên, sản p h ẩ m của trí tướng tưựng kì diệu của COI người trai qua thời gian dã có sự khác n h a u về chất Từ đó, một

lần nữ;, c h ú n g tòi m ạ n h dạn dồ xuất mội cách gọi mới văn học huyễn áo cho kluynh h ưởng sáng tác này Bới lẽ bán ihân c h ữ huyễn ảo đã bao

quát trong nó ít nhất ba khái niệm hiện được sử dụng rộng rãi ớ Việt N a m

về kiếu sáng tác này: huyền tưởng, kì áo, huyền ảo

6 Nguyên nhân ra đời của cói hui/ển ảo

Thời cổ dại, n h â n loại sáng tác truyện th ầ n thoại n h à m giai thích các hiện tượng tự n h iê n và p h ầ n nào dó là cả hiện tượng xã hội N hưng thực chất sâu xa hon, thần thoại ra đời là n h à m đổ c h ế n g ự nỗi sự hãi của con người trước bao diều h u y ề n diệu m à họ c h ả n g thể n à o lí giải Một khi gắn cho các hiện tưựng tự n hiên có thổ gây ra th ả m h o ạ chết người (như bão tố, đ ộng đất ) m ộ t vị thần linh nào đó, con người sẽ có c h ỗ dựa để

làm dịu bớl nỗi lo âu của mình Cái huyễn tưởng ra đời là vì thế Sự siêu

n hiên của cái huyễn tướng gắn với niềm tin của con người vào sự siêu

nhiên đỏ: Siêu nhiê n chính là cứu cán h cho con người

Sang thế kí XIV, lí trí được đồ cao đồng nghĩa với việc đ ề cao con

người, các giá trị con người kể cá sản p h ẩ m tư duy của họ Cái kì áo ra đời gán với việc thế hiện sức m ạ n h của ý thức cá nh ân Cái kì ảo khác vởi cái

h u y ễ n tư ở n g ờ c h ỗ n ó k h ô n g c ò n là c h ỗ d ự a đ ể g i ú p c o n n g ư ờ i t ự tin c h ế

ngự nỗi sự hãi trước cuộc dời, trước vũ trụ m à nỏ là cái để th ă m dò bản

chất tâm lí cũng n h ư kiếm nghiệ m khá năng lư duy cúa con người p h o n g

p h ú đốn chừng nào Các n h à kì ảo m u ố n kh áng dịnh ngoài sự thật con người có thể n á m bát, cắt nghĩa thì còn có m ột sự thật khác đ ẩ u không thổ cát nghĩa, n h ậ n thức dược vẩn lơn tại

Ngoài giá trị th ă m dò, cái kì ảo còn là sản p h ẩ m k h ô n g thể lí giải của

luật n h ã n quá, truyện của Pơe hay James thường được triển khai dưới

dạ n g này C hắng h ạ n Cun lim m ách báo hay Ngài E d m u n d Or me Mà

luật n h â n quả là sản p h ẩ m của một xã hội đã phát triển cao, noi con người lo sự tội ác sẽ xoá sổ mọi sự sống n ê n đề ra nó đế răn dạy đ ạ o đức

n h à m kìm h ã m tội lỗi của con người N h u n g thời dó, n h i ề u tội lỗi vẫn cứ

n h ớ n như, còn đức h ạ n h thì phải k hom lưng cầu xin trước tội lỗi (ý mội câu nói cúa I lainlet)

I)ốn cúi huyền áo, dây chín h là sản p h ẩ m của thời dại h o à i nghi

Mọi luậi n h à n quả và logic duy lí bị p h á sản Cái huyền áo k h ô n g còn là

cứu c á n h , là công cụ [hãm dò n h ư trước nữa m à là đ ố i tư ợ n g bị nhạo báng, bị xem thường, ré rúng và bị địn h giá lại Các n h à hiện dại càn g đồ

cao cái huyễn au bao nhiê u thì thực chất là hạ bệ nó bấy nhiêu Tuy

nhiên, vẫn có điều đáng lưu ý là n ế u thời cố dại, con người sáng tạo ra

th ế giới thần linh để giúp họ vượt qua nỗi m ê n h m a n g của đất trời thì thời hiện đại, t h ế giới huyền ảo cũng được đặt ra để c h ế ng ự nỗi lo âu,

n h ư n g không phải dơ tự n hiên gây ra m à do xã hội, cơn người gây ra

C h ín h con người trớ th à n h nỗi khiếp đảm cua con người

Văn học huyễn áo luôn song h à n h cùng n h â n loại Trái qua thời

gian, do nhu cầu thướng th ứ c ‘m ó n ăn tinh ihần khác di nôn nó cũng phải biến dối cho p h ù hợp với n h u cầu th ẩm mĩ mới Nốu xã hội tồn tại và phát iriên trên lư duy duy lí không thôi thì q u á th ậ t là th ảm hại và nguy hiểm vỏ cùng Con người, Irong quá trình vát kiệt sức m ìn h cho n h ữ n g toan lính suy lí thì vẫn luôn d à n h thời gian cho n h ữ n g p h ú t giây lãng

m ạn, thăng h o a bay đốn vòm trời cúa thần th á n h thiêng liêng trên cao hay phiêu du xuống tận cõi sâu địa ngục, nưi ác quỷ và [hiên th ần có thể

có cùng tiếng nói về sự m ầ u n h iệ m đế con người vững tin h on Irên h à n h trình đưn dộc cua kiếp người

I)i lìm lời đáp cho câu hỏi c h ủ nghĩa hiện thực huyền áo bắt ng u ồ n

từ đâu và lịch sử của nó có lừ bao giờ, q u á là điều thú vị Bởi lẽ c ũ n g giống n h ư c h ín h diện m ạ o đa dạng, độc đáo của d ò n g văn học này, giói nghiên cứu không ngớt tranh cãi cho đến tận ngày nay

Ai cũng biết ch ú nghĩa hiện thực huyền ảo gắn bó mật thiết với

nh ữ n g huyền 1 hoại cổ xưa của người da dỏ Mĩ Latin, của người da đen châu Phi, cúa người tia trắng cháu Àu và của c:á n h ữ n g huyền thoại hiện dại Nhưng ngần ấy vần c hưa đủ dế tạo nên diện m ạ o cho nó Nếu xem chú nghĩa hiện thực huyền ảo cớ nguồn gốc trực tiếp từ ch ủ nghĩa siêu

thực ờ châu Âu, bởi nhiề u n h à vãn thuộc khu y n h hướng sáng lác này

(như Jorge Luis Borges, Miguel Angel Asturias, ), trước đó ít n h iề u có liên q u a n đốn chú nghĩa siêu thực, thì khô ng ho àn toàn đúng Rỏ ràng,

có sự giống n h a u nhất địn h giữa nguyên tắc Lư duy của hai kiểu sá n g tác

Ảy là các n h à văn k h ô n g p h â n biệt ranh giới của các p h ạ m trù thực-ảo,

cụ t h ể ” tr ừ u tượng, N h ư n g h i ệ u q u á t h ẩ m II1Ĩ c ủ a hai t r ư ờ n g p h a i tạ o ra

là h o à n toàn khác nh au Với siêu thực, người dọc dôi khi rưi vào sự bí hiếm và siêu lliụv thường dược thể hiện q u a điền ngôn thư C òn với

h u y ề n au, người dọc thoái mái bước vào địa hại h o a n g đường của văn

xuôi m à cháng mấy ngỡ ngàng

Rõ ràng, trên cái n ề n của nghệ thuật hiện dại, các n h à h u y ề n ảo nỗ lực khai p h á một lối di mới cho văn chương Ghi n h ậ n điều này, n ă m

1992, Hdwin Williamson trong cu ố n Lịch sứ M ĩ Latin đã xác đ ị n h cuộc

thổ nghiệm đầu liên của p hư ơ ng ph áp hiện thực h u y ề n ảo là vào năm

1928 tại Brazil bởi c u ố n tiểu thuyết M a cu n a im a của Mario de A ndrade

(1893 - 1945) Williamson khẳng định, hai cây bút cự p h ách Miguel Angel Asturias và Alejo Carpenlie r là n h ữ n g người khai sinh ra ch ủ nghĩa hiện thực: h u y ề n ảo Mĩ Latin.

C ù n g q u a n điểm này, vào n ă m 1975, Carlos Rincon trong tiểu luận

Alejo Carpentier và thi p h á p cúa chú nghĩa hiện thực huyền ảo M ĩ Latin

k h ắ n g định: “Alejo C a rp e n ú e r là người đ ầ u tiên đã ph át hiện ra chủ nghĩa hiệ n thực huyền ao MI Latin” N h ư thế, theo hai n h à nghiên cứu trên, chú nghĩa hiệ n thực huyền ảo là sản p h ẩ m cú a riêng khu vực Mĩ Latin xuất phái từ n h u cầu nội tại của h o à n cản h lịch sứ - văn hoá của vung dấl này

Vậy ai là người đầu tiên trên thế giới đưa ra thuật ngữ chủ nghĩa

hiện th ự c huyền ảo? I ran/ Roh, n h à phê bình nghệ thuật Đức được xem là

người tiên p h o n g trong việc sử d ụng thuật ng ữ này vào n ă m 1925 Trong

tiểu luận Chủ nghĩa hiện thực huyền ao: I lậu chủ nghĩa ấn tượng111, Roh sử

d ụ n g khái n i ệ m c h ú n g h ĩa h iệ n th ự c h u y ề n á o đ ể chỉ ra c á c đ ặ c tr ư n g c ủ a

hội h o ạ dưư ng thời chứ chưa áp dụn g vào lĩnh vực văn học Diều này dỗ hiếu vì kín dỏ vãn học huyền áo chưa phát iricn, còn I ran/ Kafka thì chưa dưực chú trọng d ũ n g mức Mirởi n ă m sau, lliuật ngữ này mói dược sử

d ụ n g p h ố biến trong văn học Trong tiểu luận Chú nghĩa hiện thực huyền

CIO ứ M i l,a!in1’1, Angel Mores khắng định chủ nghĩa hiện thực huyền ảo có

n g u ồ n gốc: từ sáng tác của nhà văn thiên tài I ran/ Kafka, người dã thoải mái trộn lan n h ũ n g cái thưởng nhật với cái ho ang đường I ran/ Kafka qua đởi trước khi thuật ngữ này dược Roh sử dụng một năm

C ũng theo Angel Mores, n ă m 1935 là n ă m đ á n h dâu m ố c chủ nghĩa hiện thực huyền áo chính thức xuất hiện ớ Mĩ Latin vì trong n ă m này,

c u ố n Lịch sứ p h ố qu á t về nỗi ù n h ụ c (A Universal 1 ỉistory of Infamy), của

Jorge l.uis Borges được ấn h à n h lại Buenos Aires Theo lập luận của Angel Mores, kể từ sau khi sách của Jorge Luis Borges được xuất bản,

h à n g loạt các tác p h ẩ m vận d ụ n g lối viết theo khuynh hướng hiệ n thực

h u y ề n áo của ông bát dầu n ở rộ ở MI Latin trong suốt n h ữ n g thập niên

(1) I r a n / Roh, M agic R ealism : P ost-E xp ressio n ism (1925), in M a g ica l R ealism : 1'heory,

H istory, C o m m u n ity , liditcd with a n In t r o d u c t i o n by Lois P a rk in s o n Z a m o r a a n d

W e n d y B 1'aris, D u k e University Press, D u r h a m & L o n d o n 1995, p 15-33.

(2) Angel Mores, M a g ica l R ealism in S p a n ish A m e ric a n F iction (1955), in M agical

R ealism : Theory, llislo ry, C o m m u n ity , Ibid, p 109-119.

1940 - 1950 N hận định này có cơ sở n h ấ t định, n h ư n g k h ô n g được giới nghiên cứu tán th à n h h o à n toàn.

Ngược lại vói q u a n điểm của Angel Flores là Luis Leal Trong công

trình Chú nghĩa hiện thực huyền ảo trong văn học M ĩ Latin (1967), Leal

kháng định khuynh hướng văn học này không hề n ớ rộ vào n hữ ng n ă m

1940 - 1950 và cũng chẳng có nguồn gốc n à o từ I’ranz Kafka, còn Jorge Luis Borges thì không phải là người khai sinh ra dòn g văn học đó Vị trí m ở dường, theo Leal được trao cho Arturo Uslar Pietri (1906 - 2001) - nhà văn Venezuela, Leal lập luận chỉ khi nào cả n h à vãn và bạn đọc chấp n h ậ n

thuật ngữ Chú nghĩa hiện thực huyền ảo thì khuynh hướng này mới hiện

diện Thòi điểm xuất hiện sự thừa n h ậ n này, không sớm hơn n ă m 1960.Những bất đ ồng trên không ngăn được sự lan toả củ a p h o n g cách

h u y ề n ảo ra toàn t h ế giới Dầu n h ử n g n ã m 1940, tư tường và khái niệm

c h ủ nghĩa hiện thực huyền ảo đã xuất hiện ở Hoa Kì N ă m 1943, Bảo tàng

Nghệ thuật Hiện đại New York tổ chức triển lãm tranh với tên gọi Các

n h à hiện thực và hiện thực huyền áo Hoa Kì Sau dó k h ông lâu, thuật ngữ

này được chuyển sang lĩnh vực văn học Vào cuối th ậ p kỉ 1940, n h à văn

Áo, George Saiko (1892 - 1962), dã cho in m ộ t c u ố n tiểu thuyết viết theo

p h o n g cách huyền ảo Vào n ă m 1952, Saiko phát biểu rõ q u a n n iệ m của

m ì n h về chủ nghĩa hiện thực huyền ảo

Kể lừ đó, ihuật ngữ này dược giói sáng tác và n ghiên cứu văn học sử

d ụ n g rộng rãi Đến n h ữ n g n ă m 1980, khái niệm chủ nghĩa hiện thực

huyền ảo dã trớ t h à n h n h ã n hiệu vững chắc cho m ột hình thức văn xuôi

h ư cấu Những n h à h u y ề n ảo, giờ đây không còn giới h ạ n ở Mĩ Latin m à

đã lan rộng ra toàn t h ế giới Ta có thể kể: ltalo Calvino (Italy, 1923 - 1985), John Fowles (Hoa Kì, 1926-), G u n ter Grass (Đức, 1927-), Angela Carter (Canada, 1940 ), Salman Rushdie (Anil, 1947-) N h ư thế, việc xác địn h lịch sứ của khuynh hướng hiện thực h u y ề n ảo xem ra khó cớ thể đi

đ ến sự thống nhất Diều này cũng tưưng tự với việc đưa ra n h ữ n g tiêu chí

thống nh ất về nguyên n h â n ra đời của Chủ nghĩa hiện thực h u y ề n áo.

2 Nguyên nhân ra đòi

Có n h ữ n g nguyên n h â n nội tại và nguyên n h â n khách quan Chưa một nhà nghiên cứu nào có thể dưa ra kết luận d ư ạ c mọi người nh ất trí

h o à n toàn, rất cả chí là n h ữ n g nỗ lực nhất định N hưng q u a n niệm dưới đây c ủ a hai n h à nghiê n cứu John Peck và Martin Coyle là có sức khái quát h ơ n cả.

“(ỉiống h ầu hốt các khuynh hướng văn học hiện đại khác, chủ nghĩa hiện thực hu yền ảo p h ả n ánh sự bất an b ả n thổ của thời đại (bản thể luận là m ộ t khuynh hướng triết học q u a n tám đốn bản chất của tồn tại) Các n h à hiện thực hu yền ảo không còn chia sẻ sự giả vờ đầy tự tin của văn xuôi hư cấu hiện thực t r u y ề n thống về thái độ của c h ú n g ta trong việc: hiếu và miêu tá (hố giứi Với vô vàn cách thức, tiểu thuyết của họ thác h thức n h ậ n thức truyền thông vồ một th ế giới m ạ c h lạc và nề n ế p

m à hậu thuần cho n h ữ n g kì vọng của văn xuôi h ư cấu hiện thực để tái hiện h iệ n thực trong văn hục Kiểu cốt truyện tuyến tính truyền thống có the bị bãi bó, q u a n điểm về người kể chuyện toàn tri truyền th ống có thể

bị tránh né, hoặc giả ở đối cực, người kể chuyện h ẳ n h u ê n h h o a n g về sự hiện diện của gã hoặc r ò la, rối cuộc cuốn tiểu thuyết có thể p h ả n ánh dược bản chất của văn xuôi hư cấu, hoặc một cuốn tiểu thuyết chấp

t h u ậ n cùng trạng ihái dối với thế giới tâm tri n h ư thế giới xã hội và vật lí

N h u n g diều cỏ khá năng gây sốc cho dộc giá nh ất ứ chú nghĩa hiện thực huyền áo là bủn chát quái lạ của n h ữ n g sự kiện vù n h ữ n g câu chuyện được dưa vào cốt truyện, nhiều trong số c h ủ n g gựi lại vù khai thác các

h u y m thoại An trong n h ữ n g sáng tạo ấy là mối hoài nghi về truyền Ihỏng văn hoa duy lí cứa phưư ng Tây: Lối trần thuật giễu cợt, đả phá,

p h ó n g dại, p h ó n g nhại các cách thức m à văn hoá Tây Âu đã vận d ụ n g trong sáng tạo tiểu thuyết Nhưng còn hơn cả việc p h ê p h á n p h ư o n g Tây

ấy: chủ nghĩa hiện thực huyền ảo ihách thức thuyết châu Á u trung tâm

bằng cách biếu lộ kinh nghiệm của thố giới thứ ba và khắc hoạ truyền

ih ông văn hoa bán địa Trọng tâm của nhiều lác p h ẩ m là sự chống trả lại

Mồn văn h o á t h ò n g trị được á p dặ t bới c h ủ n g h ĩ a đ ế q u ố c p h ư o n g rây; và

lừ góc độ này, c h ú n g ta n h ậ n ra sức: m ạ n h chính trị và tính chiến đấu của

n h ữ n g vãn b ả n n h ư thố, c h ú n g dang nỗ lực đổ thể hiện trải nghiệm của

n h ữ n g q u ố c gia t h u ộ c th ố giới th ứ ba theo cách k h ô n g bị sai khiế n từ

b ê n ngoài”111

(1) J oh n Peck a n d Martin Coyle, L ile m r y te rm s a n d criticism, M a c m i l l a n , I o n d o n , 199;i, p 129-130.

1 lai n h à n ghiê n cứu này n h ấ n m ạ n h tính chất tự ý thức trách nhiệ m nghệ thuật của văn học Mĩ Latin trong việc thể hiện bản sắc và thẩm mĩ đặc biệt cho xứ sứ m u ố n k h ẳ n g đ ịn h q u y ề n tự do và dân c h ủ của mình Tuy nhiên cung cần lưu ý một số yếu tố k h ác n h ư truyền th ố n g tư duy và thói q u e n luôn xem cái h o a n g đ ư ờ n g n h ư cái thường nhật củ a cư dân bản địa Ngơài ra, ó vùng đất chịu n h iề u nô dịch này, khi bất m ã n trước thực tại, con người thường cỏ xu thố quay vẻ với t h ế giới tưởng tượng h ư

ảo dế lìm sự an ủi (điều này cũng tưưng tự n h ư sự ra đời củ a cổ tích) Sống lâu trong thố giới lự bịa dặt dó, co n người lại xem nó n h ư là một hiện h ữ u có thật k h ô n g khác biệt h o ặc k h ô n g cớ ranh giứi khu biệt chút nào với thế giới vật chất họ đ a n g tồn tại

3 Xác đinh khói niêm• •

C h ú n g ta c ù n g bát đ ầ u với ý kiến c ủ a c h ín h " n h ữ n g người trong

c u ộ c ” Những ý kiến này sẽ giúp soi s á n g n h iề u vấn dề t h u ộ c “bản t h ể ” của khái niệm Trong th ư gửi nhà văn Arnaldo Reynal đề ngày 13 - 4 - 1974,

Alejo Carpentier viết: ‘‘D ựng lại n h ũ n g sự kiện lừng xảy ra, lừng được

q u a n sát, dược: n h ớ lại và t ậ p h ạ p lại, s a u đ ó b i ế n c h ú n g t h à n h m ộ t CO' th ế

h o à n c h ỉn h , m ộ t cư thể sốn g Vậy thì khi m ộ t sự kiện c à n g làm cho

a n h kh ó tin bao n h i ê u thì a n h c à n g có the tin r ằ n g đó là sự thật xác thực n h ấ t ”

Miguel Angel Asturias, n h à văn G o a te m a la đoạt Nobel văn chương

n ă m 1967 có n h ữ n g kiến giải cụ thế hơn: “Cớ thể gợi c h ủ n ghĩa hiện thực

của tỏi là huyền du, bới vì m ột p h ầ n nó giống với các n h à Siêu thực xử lí

n h ữ n g giấc m ư của họ, n h ư n g dồn g thời nó c ũ n g giống với các thổ dân Maya d ự ng lại thực tại trong n h ữ n g c u ố n sách thiêng củ a hụ Dọc n h ữ n g

c u ố n sách dỏ, lôi hiể u ràng b ê n c ạ n h cái thực tại có thể sờ m ó được còn

có m ột thực tại khác, do trí tưởng tượng tạo ra, n h ư n g với n h ữ n g chi tiết

đầy đủ tới mức nó c ũ n g trở t h à n h chân thự c n h ư cái thực tại t h ứ n h ấ t ”" 1.

Trong một lần trả lời p h ỏ n g vấn, Miguel Angel Asturias giái thích cặn kẽ hon: “ l õi sỡ cô nói hết sức giản dị dể ông hiểu m ấ y c h ữ “hiện thực thần kì” (tức "hiện thực h u y ề n ả o ”, UỈB) n h ư thế nào C h ắc ô ng cũng hiểu, m ột người thó d â n da đỏ hoặc m ộ t người d â n lai số n g trong một

(1) D ầ n t h e o Văn liọc M ĩ L a tin , Viện 11 KI 1X11, II.,1999, tr 136.

làng r h ỏ rất có thể m ô tả cách thức an h ta thấy m ộ t tảng đá lớn hoá thành m ộ t người hay một ông k hống lồ n h ư thế nào, hoặc m ộ t đ á m mây biến n à n h m ột tảng đá ra sao Đó không phải là m ộ t thực tại ta sờ m ó lhây d-rợc, m à là một thực tại có liên hệ tới sự hiểu biết n h ữ n g sức m ạ n h siêu u nh iên Chín h vì thế mà khi lồi cần phái đ á n cho nó m ộ t cái n h ã n văn ( hưong tôi liền gọi nó là “hiện thực thần kì” N hưng lại còn có n hữ ng loại biến cô khác Vì một tai nạn rủi ro nào đó, m ột thiếu p hụ rớt xuống

m ột cá vực sâu trong lúc đi lấy nước, hoặc một người cười ngựa bị ngã Ngưưi ta cỏ thế gọi đó là n hữ ng ch u y ệ n vụn vặt, n h ư n g n h ữ n g vụ lặt vặt

ây lại :ũng có thể biến th à n h n h ữ n g biến cố thần kì Bỗng dưng, dưới mắt tìịiười thó d â n hoặc người d â n lai kia, thiếu p hụ đã không rớt xuống vực iru c h ín h cái vực đó đã c h ụ p bắt thiếu phụ vì m ộ t m ụ c đích gì đó

Và ngvời cười ngựa kia có ngã ngựa vì an h ta hơi q u á ch én đâu, n h ư n g chính à vì cái tảng đá m à a n h ta đ ậ p đầu phải hay cái d òng nước m à anh

ta đã chết đuối trong đỏ đã gọi a n h ta Cứ n h ư thế m à các truyện trở thành riiyồn kì h o a n g đường Cứ n h u iliố ma nền văn chương của thổ dân da dỏ trước kia, cũng n h ư sách vở của họ viết ra trước khi người Au

chinh phục châu Mĩ, n hữ ng truyện n h ư Popul Vuh hoặc Los Anales de lus

Xáhil tã n h u ố m mộl thứ lliực tại trung gian Giữa cái " t h ự c ” và cái

“Ituỵú b í ” cỏ một thực tai thứ ba Dó là sự pha (rộn của cái thấy được và

sờ mó luợc với cái áo giác và m ơ mộng Cái dó c ũ n g tựa n h ư cái mà các

n h à vãa siêu thực bao q u a n h Breton m u ố n có và nó chính là cái m à ta có thế gọi là “hiện thực thần kì" “Hiện thực th ần kì” dĩ n h iê n có một mối

q u a n h) trực liếp với tâm tình của người da dỏ thổ dân Ngươi thổ dân nghĩ baig hìn h anh; người thổ d â n nhìn sự vật không h ẳ n n h ư n h ữ n g biến C(' m à thỏi, họ đã điền dịch n h ữ n g sự vật đó ra n h ữ n g kích thước khác, m ừ n g kích thước mà trơng đó thực tại đã biế n đi n h ư ờ n g chỗ cho

m ộ n g n ư x u ấ t h i ệ n , và n h ữ n g m ộ n g m ư đ ó lại t ự b i ế n h o á t h à n h n h ữ n g

hình th; sờ m ó được, nhìn thấy d ư ợ c ”1"

(i a c í a M arquez n h ấ n m ạ n h đ ế n cái hiện thực không giới h ạ n trong sáng tá: của ông Khi bạn ông, Plinio Apuleyo M en d o za thảo luận với ông vỏ :ách liếp cận tác phẩin của ông: “Cách an h xứ lí hiện thực trong tác: p h â n của m ìn h đưực gọi là ch ú nghĩa hiện thực huyền ảo 'loi có

(!) Migutl Angel Asmrias, về ch a n g h ĩa h iệ n thực th ầ n kì, Lê H uy O a n h dịch, T ạ p chí Vùn S I 109, Sai G ò n , 1968.

cám giác là dộc giá c h â u Âu của a n h luôn n h ậ n ra được các yếu tô hu yền

áo ư ơ n g truyện củ a an h n h ư n g lại thất bại khi tìm hiểu hiện thực ẩn sau

d ó ”, Márque/ trà lời: "Diều đó chắc chấn tại ch ú nghĩa duy lí ngăn họ nhìn thấy cái hiện thực không giới h ạ n ớ cái giá của cà c h u a và trứng”.Dương nhiên irước khi các n h à hiện thực h u y ề n áo lên liếng vài ba thập kỉ, giới nghiên cứu dã đế m ắt tới khái n iệ m này Qua cứ liệu của nghệ thuật, i ranz Hoh xác địn h chủ nghĩa hiện thực hu yền áo n h u sau: đấy là n h ữ n g tác p h ẩ m làm cho n h ữ n g điều bình thường nào do trớ nên phi thường Trong khi dó, Angel Flores tuyên bố các n h à hiện thực huyền

ảo chuyển dời n h ữ n g cái bình thường và n h ữ n g cái thường nhật th ành cái khủng khiếp và dị thường Từ lập luận này, theo Angel Flores một định nghĩa chính xác về chú nghĩa hiện thực huyồn áo phải bao gồm luận điểm: đấy là th ế giới n ằ m giữa hiện thực và-hoang đường

Ngược lại, Luis Leal đưa ra định nghĩa: chú nghĩa hiện thực huyền ảo

n h ư là “một ihái độ dối với hiện th ự c ” Leal lập luận: “C hú n g ta ihấy rằng chủ nghĩa hiện thực huyền ảo không thể dưực n h ậ n dạng qua ván học kì

ảo (fantastic literature) hay qua văn học Lâm lí (psychological literature'), qua văn chưong siêu ihực (surrealist literature) hay văn chương bí hiếm

mà Ortega miêu tả Khổng giống chú nghĩa siêu thực, chú nghĩa hiện thực huyền ao không sử dụn g những môlíp giấc mư; không hỏ bóp méo hiện ihực hoặc sáng tạo một thế giới thuần tuý tướng lượng n h ư các Iilià văn của dòng vãn chương kì ảo hay khoa hục giả lưứng đã làm; nó cũng không tập trung p h â n lích tâm lí n h â n vật, bởi nó không cố tìm kiếm dộng c a cho

h à n h đ ộng cúa c h ú n g hay sự không thể bộc lộ b ả n thân chúng Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo cũng không phải là m ộl trào lưu th ấm mĩ, n h ư chủ nghĩa hiện đại - quan tâm đến việc sáng tạo tác p h ẩ m được thống trị bởi một p hong cách dã dược tinh chế, và thực sự nó c ũ n g không quan tâm đến việc sáng lạo một cấu trúc phức tạp

“Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo cũng k hông phải là văn hục huyền

áo Mục tiêu cúa nó, không phai là m a thuật, m à là để diễn tả cảm xúc,

c h ứ không khơi gợi chúng Chú nghĩa hiện thực huyền áo, h a n bất kì một khuynh hướng nào khác, tà một thái độ đối với hiện thực m à có thể được điển lá bằng n h ũ n g hình thức đại chúng h o ặc hình thức bác học, bàng

p h o n g cách tinh tố h o ặ c thỏ mộc, bàng cấu trúc m ở hoặc cấu trúc đóng

Vậy thái dộ cứa n h à hiện thực hu yền ao dối với hiệ n thực là gì? Tôi đã nói

rõ rárg a n h ta không sáng lạo ra m ột thế giới tướng tirựng m à c h ú n g ta

có th< ẩn trốn hiện thực h ằ n g ngày Trong chủ nghĩa hiện thực huyền áo,

nh à vãn đối điện với hiện thực và cố gỡ rối cho nó, để k h á m p h á ra

n h ữ n ị điều bí mật trong sự vật, trong cuộc sống và trong h à n h động của con n;ười”(l)

leal p h ê b ì n h 1'lores khi đ ị n h n g h ĩ a về c h ủ n g h ĩ a h i ệ n th ự c h u y ề n

ả o lá quá n h ấ n m ạ n h đố n c á c y ế u tô si êu n h i ê n , t h ầ n bí T u y n h i ê n , giữ a hai n t à n g h i ê n c ứ u c ũ n g có đ i ể m c h u n g là h ụ t h ừ a n h ậ n c ơ s ở tồ n tại

cho pio ng cách này là cái n ằ m dâu dó giữa th ế giới thực uà t h ế giới áo.

Cho đốn nay, khi xốp các n h à vãn vào khuynh hướng ch ủ nghĩa hiện thực tuyền ảo, giới nghiên cứu dựa trên tiêu chí xuất hiện yếu tố hoang dưởnị, hu yẽn ảo Theo dó, n h à vãn nào cỏ tác p h ẩ m sử d ụ n g trộn lẫn các chi tit’., n h â n vật, ihực-áo thì dược gụi là n h à văn hiện thực huyền ảo Cáo la' p h ẩ m (.lược xốp vào khuynh hướng này cũng phải bao h à m dặc

trưn^íy Dây là q u a n niỌm rấl p hổ biến mà từ điển trực tuyến Wikipedia

là liei biếu Danh sách cát' lác p h ẩ m hiện thực huyền ảo dược từ điển

n à y xứ) n h ư sau:

l:ab(*l AIIcikìi-, Ngôi nhà (lia n h ữ n g hồn m a (Tho i louse of Spirits) Niguel Angel Asturias, Người ngỏ (Men of Maize)

J.n Baross, Jose dựng m ộ l n g ư ờ i đàn bà (Jose Builds a Woman)

Nihail Bulgakov, Nghệ n h ả n và Margarita (Master an d Margarita) Ink) Calvinơ, Thành p h ố vô hình (Invisible Cities)

Piter Carey, Quái ác (Illywhacker)

Al’jo CarpentitT, Vương quốc trần gian (The Kingdom of this WorldJ Aigela Carter, I liệu đồ chơi m a quái ( The Magic Toyshop)

(jibriel Garcia Marquez, Trăm năm cô dơn (One H u n d re d Years of

SoliUuc)

(.Jinter Cirass, Cái trống thiếc (The Tin Drum)

Tmi Morrison, Bải va cua Solom on (Song of Solomon)

(1) l.uibl.eal, M a g ica l Itealism ill S p a n ish A m erica n l.iterature, in M a g ica l Realism : Thecy, History C o m m u n ity , Ibid, p 121.

lỉaruki Murakami, X ứ thầ n tiên vô tình và nơi tậ n cù n g t h ế giói,

(I iard-Boiled W onderland a n d the End of the World)

Salman Rushdie, N h ữ n g đứa trẻ của nứa đêm (Midnight's Children)

Theo đó, không phải bất cứ tác p h ẩ m nào được n h à văn hiộn thực

hu yền ảo viết ra cũng đ ề u th uộc p h o n g cách này Q u a n điểm trên đ ú n g

n h ư n g chưa đủ Bởi lẽ có n h ữ n g tác p h ẩ m không xuất h iệ n yếu tố h o a n g đường nào n h ư n g nó vẫn là tác p h ẩ m hiệ n thực h u y ề n ảo Chắng h ạ n

n h ư ư o n g Vụ án, Kaika không trực tiếp xây d ự ng n h â n vật kẻ ihố n g trị,

n h ư n g người đọc vẫn n h ậ n ra được sự hiện diện của y trong tác phẩm

Dây chính là biện p h á p ảo hoá hiện thực Biện p h á p n à y được Miguel Angel Asturias sử d ụ n g thành công trong Ngài lổng thống I)o vậy, trong

tiểu ihuyết này, không có yếu tố huyễn ảo cụ thể (như b ó n g m a hay hiện tượng siêu nhiên, ), n h ư n g ta vẫn có thể xem đây là tác p h ẩ m hiện thực

hu y ề n ảo

I làm lượng ảo và Ihực baơ nhiêu dể tạo n ê n văn c h ư ơ n g h u y ề n áo

thì cho đốn nay ch ẳn g m ột ai có thổ xác địn h được Xem ra, c h ẳ n g lẽ cần phải có mỗi địn h nghĩa riêng chơ từng nhà văn thuộc k h uynh hướng sáng tác này? Dầu sao thì định nghĩa dưới dây cũng là nỗ lực: lớn của

c h ú n g tôi khi xác lập nội h à m cúa khái niệm

Chủ nghĩa hiện thực h u y ề n ảo là khuynh hướng văn hục sử d ụ n g các yếu tố siêu nhiên, h u y ễ n ảo, h o a n g đường, làm ch o hiện thực khác

lạ, h ấ p dẫn người đọc, song đ ằ n g sau vẻ li kì dó, lác p h ẩ m vẫn đ ả m bảo

m ộ t thực trạng cư bản của thời đại Các vấn đề xã hội dược họ q u a n tâm thường là n ạ n độc tài, nỗi cô đưn, thói tự m ã n lách li, tín h tò mò, niềm

đ a m m ê tiền bạc và d a n h lợi q u á mức, tính ích kỉ của c o n người, N hững vấn dề này thường k hông bao giờ được họ đề cập trực tiếp m à t h ò n g qua

c á c h ì n h t ư ợ n g ẩ n d ụ s i ê u p h à m tới m ứ c đòi khi cự c kì q u á i d á n đ ể đ ộ c

giả suy n g ẫ m và tự rút ra ý nghĩa

Lối viết vãn của khuynh hư ớng này thiên về gợi m ở hơn lù áp đặi

m ộ t hướng tiếp nhận Do vậy, người đục có thể có n h iề u cách cắt nghĩa tác phẩm , hình tượng khác nhau T h ậ m chí, dôi lúc các c ách cắt nghĩa có ihế trái ngược nhau

v ẫ n tôn trọng hiện thực song cách các n h à h iệ n thực h u y ề n ảo thường làm là p h ó n g đại, biểu trưng, ngụ ý, á m thị, và m ê h o ặc người

dọc bnig các hình tượng lấy lừ irong văn học cổ (chẳng h ạ n n h ư thiên thản, n a quỷ ), trong tín ngưởng d â n gian, ch u y ển đổi đôi c h ú t cho sát với thíc: tế dể dỗ thuyết p h ụ c người đọc hơn, c h ẳ n g h ạ n n h ư đôi cán h

củ a vịihần già giống cánh của loài gà trong Cụ già vói đôi cánh k h ổ n g lỗ

c ủ a Gírcía Marquez

lrong th ế giới th ẩm mĩ của vãn học hiẹn thực h u y ề n ảo thì n h ữ n g diều kiỏng thực được đối xử n h ư điều có thực và bình 1 hường, ngược lại

n h ử i ụ diều bình thường thì dược p h á n ánh theo kiểu không thực Trong

khi l ò t r u y ộ n t h ư ở n g đ ư ợ c xây d ự n g d ự a t r ẽ n n h ữ n g trải I ì g h i ệ m th ự c thì

nó lại lượt' kèt cấu dan xen n h ữ n g diều kì lạ, h o a n g đường, n h ữ n g yếu lố huyên thoại, n h ữ n g n h â n vật thần thoại, n h ữ n g bối c ả n h dị thư ờng và nhứiiị n h ã n vật, trông có vỏ hựp lí, có thế xuất ph ái từ t hế giói siêu thực, kêì hự) vói sự thực, với sự hư cấu tướng tượng, theo cách khó có thể chí ra láu là ihực và dâu là không thực

4 Độc cfiem

l èn cái nen của sự h o a n g đường hiện thực, chú nghĩa hiện thực

h u y ê n ả o thưởng sử d ụ n g kiốu người kẽ chuyện xa lạ Những người này thườn; dứ n g ớ ngôi llúr ha của người kế ch u y ện "biết l u ố t ” n h ư n g lại

luôn (.:> ý thức tác h m ìn h khói vị thố dó, n h ư ờ n g qu yền kể lại cho n h â n vật và h ậ m chí là ra người dọc Vì lẽ dó m à tác p h ẩ m hiện thực hu yền ảo

da phái xuất hiện n hiều n h â n vật đ ả m n h ậ n vai trò kổ chuyện và người đọc nliỏu khi phái lần m ò trong thố giới m ô n g lung ấy lối di cho câu chuyệi của mình

I) lái p hổ biến thường được ưa c h u ộ n g của chú nghĩa hiện thực

h u y ề n 10 là lịch su khu vực hoặc dân tộc, nỗi cô dơn, tự do, được đan cài m ộ cách huyền ảo vào trong lịch sứ gia đình, vào trong các mối quan

hộ q u a q u a n h cuộc sống gia dinh, cuộc sống và cái chốt, thực tại và kiếp sau, itv giới linh hồn, da hiện thực, nạn đại h ồng ihuý, thảm hoạ tự

n h i ê n 'à xã hội

(Àl truyện thường có sự dan lòng nhiề u cốt truyện n hó vào với

n hau )iẻu này lhường dẫn đôn kiếu cốt truyện đặc trưng cho văn học

hiện thrc h u y ề n áo là CỎI truyện m ê lộ Loại cốt truyện đả p h á cốt truyện

t uyến inh truyền thống, tạo n ê n sự hỗn đ ộn c ủa các chi tiết, sự kiện

N h ã n vật là cả th ế giới h u y ề n ảo, p h a trộn người thật với thần ma,

quỷ quái Ngay trong ch ín h bản thân một n h â n vật, n h ữ n g ycu tố này

cũ n g không dỗ chia tách Tính biểu tượng là nét đặc tru n g ở n h à n vật huyền ảo Bản năng của n h â n vật cũng là p h ạ m vi đặc tả của khuynh hướng này

Không gian, thời gian m a n g tính huyền thoại, không d ầ u không cuối,

quay vòng để phát triển đến diổrn tiếp Lục quay vòng Thời gian luòn gựi

n h ớ về lịch sứ, nhưng dấy là kiểu lịch sứ nửa cỏ nứa không, n h u ihể là sán

p h ẩ m thuần tuý của trí iưởng tượng n h ư n g lại không thế p h ú n h ậ n là không có dâu ấn của hiện thực Xu thố của các: n h à h u y ề n ảo là xày dựng các không gian huyền thoại n h ư kiểu làng M acondo của García Marquez

Chi tiết nghệ thuật được sử dụn g kết hợp một cách đầy ngẫu h ứ ng các

chi tiết rút từ thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện thần ma, sách tôn giáo Xen vào đỏ là n h ữ n g chi tiết được lấy lừ đòi sống hiện thực, bao gồm các chi tiết của giấc mo, của thố giới tưởng tượng, c ủa tình cảm, cảm xúc; từ vô thức và th ậm chí là cả lừ tín ngưởng tôn giáo Tất cả

ch ú n g dược sứ d ụng m à không hồ có sự phân biệt ranh giói giữa hài hước

và kinh lỏm, giữa phi lí và nực cười, giữa nghịch dị và killing k h i ế p

Vãn p h o n g của chú nghĩa hiện thực huyỏn ao vỏ c ù n g p h ó n g túng

Bán thân c h ủ n g không tuân theo cú p h á p và cách d ự ng câu truyền thòng I lành văn sứ d ụ n g nhiều p hương ngừ, vận d ụ n g sự liên kết phối ngẫu thụt' - h ư liền kề, ghép nối tuỳ tiện Biện p h á p tu từ th ư ờ n g được sứ

d ụ n g là dỏng d ạng th ấ m mĩ Nghẹ thuật miêu tá c h ú trọng tới tri n h ậ n

của n ă m giác quan

Dặc điếm tiếp n h ậ n cúa chủ nghĩa hiện thực h u y ề n ảo b a o giờ cũng

là sự thách thức lớn đối với bạn dọc: lính k h ô n g rõ ràng, cụ thế Một phần

n ỏ x u â ì p h á t từ m ĩ h ọ c (lỏ n g d ụ n g t r o n g n h â n i h ứ c t h ố giới k h á c h q u a n và

chú quan Mặt khác nỏ xuâì phái lừ c hính diỏn n g ô n của vãn bán Lòi diễn ngôn tự sự n h ư n g m a n g d â m chài thư ca trong sự phối kết lẫn lư duy hình ảnh, nhịp điệu

5 Tiếp nhạn vãn học hiện thực huụến ảo ỏ Việt Nam

Vãn hục hiện thực huyền áo gắn liền với địa d a n h Mĩ Latin Nhưng không phải bất kì n h à văn nào ở dó cũng đ ề u sáng tác th e o k h u y n h

h ư ớ n g này Và rõ ràng vùng đất ấy không độc quyền Chủ nghĩa hiện thực

h u yền áo trong vãn học T h ậ m chí ngay trong c hín h một n h à văn, thì chỉ

có m ậ t vài tác p h ẩ m m a n g tính chất huyền ảo m à thôi Từ tiêu chí này ta thây v ă n học Ml Latin xuất hiện khá sớin ớ Việt Nam (Jorge Amado, nhà

v ã n Bira/.il, câ y b ú t nối liế n g với n h ữ n g v ấ n dỏ vồ s ự t r a n h đ ấ u c ủ a n h ữ n g

ngưừi c ù n g khò dược q u a n lam dầu liên Tác p h ẩ m N h ữ n g con đường đói

k hái c ua ỏng đirựi' ill vào n ă m I960) Nhưng n h ữ n g tác p h ẩ m m a n g yếu

to h o a n g dường thi đốn m u ộ n hơn

D o n g vun học hiện i h u r ỉuiyrn áo dược giới thiệu vào Việt Nam từ

n h ữ n g n á m 1960 Trước hốt lù việc dịch và in các tác p h ẩ m văn chưong Dãy c ũ n g là n ă m khới dầu cho sự bùn g nổ n ề n văn học h u y ề n ảo Mĩl.atin trên t h ế giỏi Diều này chứng tó sự nhạy bén văn chương của giới

n g h iê n cứu Việt Nam lúc bấy giờ Năm 1964, m ột kiệt tác của dò ng văn

học n à y dược ra mắt b ạ n dục Đó là cuốn Ngài tổng thống của Miguel

Angel Asturias Ngần ấy đã dấy lên cả p h o n g trào nghiên cứu học tập

n h ữ n g th à n h lựu (rác tuyệt vẻ thẩm mĩ văn chương m à đ òn g văn học này

N ă m 1967, Irên lap chí Văn học, địch giả Doàn Dinh Ca công bô bài

n g h ỉ m cứu, Sơ luợc sụ h ìn h thảnh vù p h á i Hiến của nền vãn hục Mĩ

Lalin Bài viốl lập trung giói thiệu n hữ ng m ốc chín h cũng n h ư n h ữ n g

gưưng mật tiêu biếu về thư, văn xuôi cúa vùng đất Mĩ Latin, trong đó cỏ chú y đ ốn k h u y n h hướng hiện ihực huyỏn áo

Sau đấy m ột nám, vào 1968, tạp chí Văn số 109, xuất bản tại Sài Còn,

với c h ú đồ vỏ N h à văn Miguel Angel Asturias, dã tập tru ng giới thiệu nhà

vãn vừa đoạt giai Nobi'1 văn học một n ă m trước dó Trong sô này, ngoài bài viốl của Vũ Dinh Lưu giới thiệu Asturias, còn có hai bài p h ó n g vấn Asturias do G u n l r r w Lorens và Jean Chalon thực hiện, Lê Huy O anh dịch tư tiếng Pháp Thuật ngữ “réalisrne magique" được Lê lluy Oanh dịch là “chú nghĩa hiện thực thần kì”

l)ốn n ă m 1974, ớ miền Bắc, Nguyền Dức N am là người đầu tiên dịch

thuật ng ữ Magic Realism th à n h Chú nghĩa hiện thực huyền áo, qua công trình đ ă n g trên tạp chí Văn hục: MỘI k h u y n h hướng tiến bộ trung tiếu

thuyết hiện thực liến bộ ngày nay ớ M ĩ Latin: Chú nghĩa hiện thực huyền

áo Bài viốt này khói dầu cho sự b ù n g nổ mới vồ việc nghiên cứu văn học

MI Latin ớ Việt Nam Trong suốt hai thập kỉ 1980 và 1990, tình h ìn h nghiên cứu vãn học khu vực này chưa bao giờ rầ m rộ h o n thế Lúc này,

dã có h ẳ n m ột dội n gũ dịch giá, n h à n ghiê n cứu sứ d ụ n g t h à n h thao tiếng Tây Ban Nha (tiêu biếu là M ạnh Tứ, Đoàn Dinh Ca, Nguyền Trung Đức ) Các tác p h ẩ m dược dịch và in liên tục tương đối th à n h hộ t h ố n g dã cho thấy m ột diện m ạ o khác lạ, độc đáo bậc nhất củ a n ề n văn học n o n tri- nay Ta r ó thể thống kê một số dầu sách liêu biếu n h ư sau:

Sự tráo trứcúa phương pháp của Alejo Carpenticr (Nguyễn Trung Dức

dịch, NXB Tác p h ẩ m mới in n ă m 1981)

Ngài dại tá chờ th ư của Gabriel G M arq u ez (Mạnh T ứ dịc h, NXH

Văn học, 1983)

- T hế k í ánh sáng của Alejo Carpcntier (Đặng Thị H ạnh và Dạng Anh

Dào dịch qua bản tiếng Pháp, NXB Tác p h ẩ m mới, 1986)

Dông lổ, Giáo h o ả n g xanh, Mắt n h ữ n g người đã k h u ấ t củ a Miguel

Angel Asturias (Ngô Vĩnh Viỗn dịch, NXB Văn học, 1986)

Ngôi nhả cua n h ữ n g hổn m a của Isabel Alenđa (Hoàn Dinh Ca

là diều phi thường

Riêng trường hựp thuý lổ của d ò n g văn học h u y ề n áo I ran z Kafka thì lại được giới thiệu m u ộ n hưn Mãi đến th ậ p ki 1980, Kafka mới được giới (hiệu rộng rãi N h u n g bù lại, Kafka là nhà vãn h u y è n ảo d ầ u tiên và

duy rhấl dược dưa vào chương trình giáng dạy ở trường dại học, cao dáng /iệt Nam.

(f chưcmg trình phố thông trung học, trong dợl thay sách theo hưởnị tích h ợ p vừa hoàn thành t ủa Bộ Giáo dục vào n ă m 2008, ban đầu

cá 1-ren/ Kafka lẫn Gabriel G MárquLY đèu được dưa vào chương trình

Sách ni điếm da chọn dạy truyện ngán 'ihầy thuốc n ô n g thôn của Kafka

và (At ý à với dôi cánh k h ố n g lổ của Gabriel (j M á rq u e / Chú Irưưng của

nhửiiị người bièn soạn sách giáo khoa là giúp học sinh làm q u e n với nhửnị lôi viết khác lạ, m a n g lính cách m ạ n g irong cách tân nghệ thuật

và th â n đ ả m linh thần n h â n văn của n h â n loại

KìiTcíỉ là bậc thầy văn chương của mọi thời, r ầ m ản h h ư ở n g của ỏng xuyên suốt thê kí XX và sang cả đầu ihố kí XXI Lối viết của ông khách quan, m a n g tính ẩn dụ cao, hướng lới n h ữ n g vấn đề cốt yếu của n h â n sinh VI tồn tại t ủa COI1 người Dương nhiê n Lác p h ẩ m của ông rất khỏ liếp m ậ n khi so sánh vái I liiịH), Biil/ac hay Nam Cao Nhưng n ế u chọn tác phím của ỏng clổ giởi thiệu thì học sinh sẽ có dịp làm q u e n với một

lối viê h i ệ n dai, k h á c xa với lối vic't c ủ a (át r a c á c cây b ú i rnà h ọ c s i n h d ã

cỏ dịp UM1 q u e n buy lâu

1 rung lự, (iabriel (, Marquez là một vĩ n h â n vãn chưong khác, Tác pỉiáin 'Lia õng m ớ ra mội thố giới hư áo diệu kì Dược học ông, học sinh

sẽ có (iru kiẹn hước- chân vào llũ‘ giới hư c âu phi thường, nơi mọi giới

h ạ n klỏng gian và thời gian sẽ bị xoá bó, noi mọi cách ngăn hiện thực và

h o a n g i ư ờ n g k hống có CƯ hội tồn tại Gabriel Cỉ M arquez là m ột n h à văn

p h ó n g k h o á n g vô cùng trong việc sự d ụ n g các chi tiết dể cấu trúc nên thế giới tu áo của mình

Tiế nhung, ngay sau thí điểm, chương trình sách giáo khoa ngữ văn

dã loạ bỏ cá hai tác gia này Nguyên đo chín h thức thì không thật rõ Ất hắn, c 1'ranz Kafka và Gabriel G Marquez q u á khó hoặc quá xa lạ với người IỌC (V Viộl Nam?

o c h ư ơ n g trình dại học, trước đày, Kafka đã được giáng dạy chính thức vá các tác p h ắ m truyện ngắn và tiếu thuyết Gần đây, c h ú n g tôi đã dua Cỉairiel Cỉ Márque/ vào giáo trình dạy hục: đại học từ xa n ă m 2007 và

d a n g bên s o ạ n đ ế dưa (ỉabriel G M arq uez th à n h lác giả chính thức được giảng tạy trong chương trình dại học n g à n h sư p h ạ m Hi vọng trong

tưong lai gần, Kafka và Gabriel G M arquez sẽ có m ặ t c h ín h thứ c trong chương trình đào tạo bậc p hổ ih ông ở Việt Nam.

Người Việt yêu thích văn ch ương huyền ảo hẳn là vì các nguyên

n h â n sau: Dây là kiểu viết mới lạ, kiểu viết gợi lên n h ữ n g c ả m xúc bao la không có giới hạn Mặt khác kiểu viết này rất trí tuệ, luôn sứ d ụ n g n h ữ n g hình ánh ẩn dụ, khơi gợi trí tưởng tượng m ê n h m ô n g nơi ngưòi đọc Cuối cùng, vãn chương h u y ề n áo h ó m hỉnh, đầy khả n ă n g gây cười và chất chứa nhiề u cung bậc cười Có tiếng cười sảng khoái m a n g đ ậ m n é t vãn

h o á q u ả n g trường d â n gian, có tiếng cười mỉa mai c h â m biếm, có tiếng

cười ra nước m ắt của dạng hà i hước đen Q u an trụng h ơ n đây là m ả n g

văn chương dề cao tinh thần tự do dân chủ trong tư duy, h à n h đ ộ n g và lối sóng cúa con người