Nói đúng hơn “Chỉnh thể tác phẩm đợc nhận thức qua khái niệm thế giới nghệ thuật, trong đó tácphẩm đợc xem nh một lĩnh vực tồn tại đặc thù, có không gian, thời gian riêng, có cácquy luật
Trang 11 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do lựa chọn đề t i: ài:
Thơ trữ tỡnh là một trong ba phương thức phản ỏnh hiện thực cư bản nhất
và thường là hỡnh thỏi vưn học đầu tiờn trong cỏc nền văn học dõn tộc Do đặc trưng của thể loại, thơ trữ tỡnh cú khả năng phản ỏnh cuộc sống, thể hiện những tõm trạng, những cảm xỳc mạnh mẽ bằng ngụn ngữ hàm sỳc, giàu hỡnh ảnh Thơ đũi hỏi sự tiếp nhận dựa trờn những tri thức cụ thể, những kinh nghiệm và bằng cả những khỏm phỏ mang tớnh trực giỏc Dạy học văn chương, đặc biệt là thể loại thơ, là một hoạt động đũi hỏi sự nỗ lực khụng ngừng của giỏo viờn và học sinh.
Thơ mới là hiện tượng nổi bật của của văn học Việt nam Trong phần đọc văn của chương trỡnh ngữ văn hiện hành, Thơ mới cú ý nghĩa và vị trớ khỏ quan trọng Song, việc dạy học tỏc phẩm Thơ mới vẫn luụn đặt ra khụng
ớt thỏch thức đối với giỏo viờn và học sinh Do vậy, việc dạy đọc hiểu – khai thỏc khỏm phỏ loại tỏc phẩm này xứng đỏng cú được sự đầu tư, tỡm hiểu kĩ lưỡng “Vội vàng” của nhà thơ Xuõn Diệu trong chương trỡnh ngữ văn lớp 11 là một trong số những tỏc phẩm đú Qua thời gian cụng tỏc giảng dạy , bồi dưỡng học sinh bản thõn tụi đỳc rỳt được kinh nghiệm định hướng học sinh tỡm hiểu tỏc phẩm theo vấn đề thi phỏp và cú hiệu quả Nờn trong sang kiến này, tụi đó lựa chọn vấn đề “ kinh nghiệm định hướng học sinh tỡm hiểu theo chuyờn đề “thế giới nghệ thuật trong bài thơ Vội vàng của Xuõn Diệu” (chương trỡnh SGK lớp 11).
1.2 Mục đớch nghiờn cứu
Sáng kiến kinh nghiệm hớng đến mục tiờu áp dụng vào việc dạy học bồi dỡng
học sinh giỏi, giảng dạy chơng trình tự chọn cho đối tợng học sinh lớp 11 và ônTHPT quốc gia, đại học và Cao đẳng
Trang 1
Trang 21.3 Đối tượng nghiờn cứu:
Đối tợng nghiên cứu
Tìm hiểu Thế giới nghệ thuật trong bài thơ Vội vàng của Xuân Diệu, ngời viết
tập trung khảo sát tác phẩm Vội vàng rút trong tập Thơ thơ
Phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu Vội vàng trong tính chỉnh thể giữa nội dung và hình thức nhng sáng
kiến kinh nghiệm chỉ tập trung đi sâu vào những phơng diện nổi bật làm thành giá trị
riêng Những yếu tố mờ nhạt, ít xuất hiện hoặc không chỉ có ở Vội vàng, chúng tôi sẽ
điểm qua hoặc kết hợp bình chú để làm rõ những yếu tố chính
Nghiên cứu Vội vàng, chúng tôi không tách rời, biệt lập mà đặt đối tợng trong
mối liên hệ với các tác phẩm khác của Xuân Diệu và các tác phẩm của các tác giảkhác trong phong trào Thơ mới
1.4 Phương phỏp nghiờn cứu
Theo lí luận văn học: “Tác phẩm văn học là một hệ thống chỉnh thể Nói đúng hơn
“Chỉnh thể tác phẩm đợc nhận thức qua khái niệm thế giới nghệ thuật, trong đó tácphẩm đợc xem nh một lĩnh vực tồn tại đặc thù, có không gian, thời gian riêng, có cácquy luật nghệ thuật đặc thù chi phối các quan hệ liên kết của tất cả mọi yếu tố tác
phẩm” Với cách định nghĩa nh vậy, tìm đến với thế giới nghệ thuật của Vội vàng
cũng đồng nghĩa với việc là chúng ta đang làm một cuộc hành trình để khám phá cáihay, cái đẹp của tác phẩm theo cách riêng của mình từ góc độ thi pháp Bản thân tôitìm đến với đề tài không nằm ngoài ngoại lệ so với những độc giả khác là muốn gópthêm một phần khiêm tốn tiếng nói riêng của mình trong quá trình đi tìm cái đẹp
của “Vội vàng”
2.2 Cơ sở thực tiễn – thực trạng :
“Vội vàng” là tác phẩm tiêu biểu cho phong cách thơ Xuân Diệu trong phong
trào Thơ mới đợc đa vào chơng trình sách giáo khoa Ngữ Văn 11- THPT và đợc đavào để dạy học trong chơng trình chính khóa Tuy nhiên lâu nay trong quá trình dạyhọc tác phẩm trong nhà trờng, giáo viên và học sinh ít có điều kiện để nghiên cứu vàtìm hiểu thấu đáo về thế giới nghệ thuật của nó bởi giới hạn thời lợng chơng trình
Trang 3hạn hẹp Hiện nay với việc thực hiện chơng trình, thiết nghĩ rằng sự mềm dẻo củaphân phối chơng trình, giáo viên sẽ có điều kiện giúp học sinh nâng cao hiểu biếtcủa mình về tác phẩm trong chơng trình tự chọn và cao hơn là trong công tác bồi d-ỡng học sinh giỏi, ôn thi THPT quốc gia- Đại học – Cao đẳng Đó là lí do dẫn tới
việc tôi lựa chọn đề tài
2.3 Cỏc giải phỏp thực hiện
2.3.1 Giới thuyết về khái niệm thế giới nghệ thuật
Khi đọc văn bản ngôn từ, chúng ta bớc vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm tác
giả, một thế giới đầy ắp xung đột, buồn vui, hạnh phúc, đau đớn Thế giới đó là vănbản hình tợng- văn bản nội tại của văn bản ngôn từ Gọi thế gới nghệ thuật là vănbản bởi các hình tợng có tính chất kí hiệu, biểu tợng, bởi nó là sự thống nhất chỉnhthể của các kí hiệu có khả năng biểu hiện một phức hợp ý nghĩa - t tởng nhất định
mà ngời ta cần đọc từng bộ phận, chi tiết để nhận ra Gọi bằng thế giới nghệ thuậtbởi vì đó là cấu tạo đặc biệt, có sự thống nhất không tách rời, vừa có sự phản ánhthực tại vừa có sự tởng tợng sáng tạo của tác giả, có sự khúc xạ của thế giới bêntrong của nhà văn Thế giới này chỉ có trong tác phẩm và có trong tởng tợng nghệthuật.Thế giới nghệ thuật là thế giới t tởng, thế giới thẩm mĩ, thế giới tinh thần củacon ngời
Thế giới nghệ thuật là một thế giới kép: thế giới đợc miêu tả và thế giới miêu tả.Thế giới đợc miêu tả bao gồm nhân vật, sự kiện, không gian, thời gian riêng, đồ vật,
âm thanh, màu sắc có ý nghĩa tợng trng riêng, không đồng nhất với thực tại.Thếgiới miêu tả là thế giới của ngời kể chuyện, ngời trữ tình Hai thế giới này gắn kếtkhông tách rời nh hai mặt của một tờ giấy Không có thế giới miêu tả thì không cóthế giới đợc miêu tả và ngợc lại Tuy nhiên chúng không thể liên thông Ngời kểchuyện không thể trực tiếp tham gia vào sự kiện trong thế giới đợc miêu tả nh mộtnhân vật
Thế giới nghệ thuật của một tác phẩm ngôn từ là hệ thống hoàn chỉnh và baogồm những giới hạn nhất định Bởi vì hệ thống đó sống theo các quy luật, nguyên tắcvốn có của nó, có không gian, thời gian, tâm lí, đạo đức xã hội và hoàn cảnh vật chấtriêng Một thế giới nghệ thuật với t cách hệ thống không chỉ đặc trng cho tác phẩm
đó, mà còn đặc trng cho cả nhà văn nói chung Nghiên cứu cấu trúc của thế giớinghệ thuật vừa cho ta hiểu hình tợng nghệ thuật trong tác phẩm, quan niệm của tácgiả về thế giới, vừa có thể khám phá thế giới bên trong ẩn kín của nhà văn, cái thếgiới chi phối sự hình thành phong cách nghệ thuật
Những kiến thức lí luận trên là định hớng chung nhất để độc giả khám phá thếgiới nghệ thuật của một tác phẩm Tuy nhiên, tùy vào đặc trng của từng thể loại văn
Trang 3
Trang 4học cụ thể mà chúng ta áp dụng kiến thức đó nh thế nào Trong giới hạn đề tài này,
ngời viết chỉ tập trung tìm hiểu thế giới nghệ thuật của tác phẩm thơ trữ tình Vội
vàng ( Xuân Diệu) nên chủ yếu đi sâu khám phá tác phẩm ở những phơng diện cơ
bản sau: Hình tợng cái tôi trữ tình, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật vàmột số phơng thức biểu hiện
2.3.2 Thế giới nghệ thuật trong tác phẩm Vội vàng
Hình tợng cái tôi trữ tình
Cái tôi phải là hình tợng trung tâm, là hạt nhân của một thế giới thơ trữ tình Nó
là hình ảnh phóng chiếu từ con ngời thực của tác giả theo nguyên tắc điển hình hóa.Nhng có lẽ, nó là con ngời tâm linh của tác giả đợc hình tợng hóa, là phần khátvọng thẩm mĩ sâu kín nhất trong tác giả đợc hình tợng hóa Dù có cội nguồn thế nào
đi nữa thì trong văn bản thơ( đặc biệt là thơ trữ tình lãng mạn), trong một thế giới thi
ca, nó cũng hiện ra nh một con ngời với nhân dạng, nhân cách khá rõ rệt Ngời ta cóthể nhận ra nó qua những nét tự họa, qua t thế trữ tình và giọng điệu trữ tình chủ đạocủa hệ thống thi phẩm Là đại biểu xuất sắc của phong trào Thơ mới, đồng thời làngời đợc mệnh danh là ông hoàng của thơ tình Việt Nam, cái tôi trữ tình Xuân Diệuhiện ra với những đặc điểm nổi bật sau:
Cái tôi tha thiết yêu đời và ý thức sâu sắc về sự sống cá thể
Là “tù nhân của một chữ tình” (Chu Văn Sơn), cho “dù bạn với ân tình hay vớicảnh” cái tôi trữ tình Xuân Diệu luôn hiện ra trong chân dung một gã tình si tha thiếtyêu đời, luôn thèm khát một luyến ái vô biên
Tình yêu ấy đợc bộc lộ qua ớc muốn hết sức kì lạ: muốn cỡng lại quy luật tựnhiên, đặc biệt hơn, đó là những thứ vốn ngắn ngủi, mong manh để níu kéo lại tất cảnhững gì đẹp tơi, rực rỡ, quí giá mà thiên nhiên ban tặng:
Tôi muốn tắt nắng đi
Cho màu đừng nhạt mất ;
Tôi muốn buộc gió lại
Cho hơng đừng bay đi.
Nhng làm sao cỡng lại đợc những thứ vốn ngắn ngủi, mong manh đó? Cái ớc muốnlạ lùng, thậm chí ngông cuồng đó đã hé mở cho ta một lòng yêu bồng bột vô bờ đốivới cuộc đời
Vì yêu đời, khát khao luyến ái nên cái tôi ấy luôn nhìn đời với một cặp mắtxanh non, háo hức, đầy đam mê của một ngời tình Thế giới này đợc thi nhân cảmnhận qua lăng kính của tình yêu nên nó hiện lên rực rỡ nh một thiên đờng trên mặt
đất:
Của ong bớm này đây tuần tháng mật;
Trang 5Này đây hoa của đồng nội xanh rì ;
Này đây lá của cành tơ phơ phất ;
Của yến anh này đây khúc tình si ;
Vẻ đẹp của thiên nhiên đợc quy chiếu về vẻ đẹp của giai nhân - ngời tình nhân yêukiều, kiêu sa, đầy quyến rũ mời mọc trong mối quan hệ với gã tình si :
Và này đây ánh sáng chớp hàng mi.
Mỗi sáng sớm thần vui hằng gõ cửa ;
Tháng giêng ngon nh một cặp môi gần.
Cũng vì yêu đời nên cái tôi ấy đã ngậm ngùi, nuối tiếc khôn nguôi trớc dòngthời gian trôi chảy và sự ra đi của tuổi trẻ, của mùa xuân:
Xuân đơng tới, nghĩa là xuân đơng qua,
Xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già,
Mà xuân hết nghĩa tôi cũng mất.
.
Nên bâng khuâng tôi tiếc cả đất trời.
Niềm quyến luyến, ngậm ngùi trớc bớc đi nhanh chóng của thời gian nh vậy xét đếncùng là xuất phát từ ý thức sâu xa về giá trị của sự sống cá thể Mỗi khoảnh khắctrong đời cá thể đều vô cùng quý giá, bởi khi đã mất đi là mất đi vĩnh viễn Nhữngcung bậc cảm xúc đó giúp mỗi chúng ta biết quý trọng từng giây phút của đời mình
và biết làm cho mỗi khoảnh khắc của mình có ý nghĩa Chúng không làm cho conngời tuyệt vọng mà đốt lên tình yêu cuộc sống
Xuất phát từ những cơn cớ trên mà kẻ tình si Xuân Diệu đã chạy đua với thờigian, đón đầu thời gian để sống:
Chẳng bao giờ, ôi! Chẳng bao giờ nữa
Mau đi thôi! Mùa cha ngả chiều hôm
lúc nào cũng thèm yêu, khát sống, lúc nào cũng khao khát tận hởng những giây phúttuổi xuân của mình, tận hởng những gì mà cuộc đời ban tặng cho mình với vòng tayham hố của một tình nhân:
Ta muốn ôm
Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn;
Ta muốn riết mây đa và gió lợn,
Ta muốn say cánh bớm với tình yêu,
Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều ;
Và non nớc, và cây, và cỏ rạng,
Còn toàn thân thì luôn choáng ngợp trong những rung động diệu kì đến lả mình:
Trang 5
Trang 6Cho chếnh choáng mùi thơm, cho đả đầy ánh sáng,
Cho no nê thanh sắc của thời tơi;
Hỡi xuân hồng, ta muốn cắn vào ngơi.
Cái tôi triết nhân
Trong “Vội vàng”, nếu nh con ngời tình nhân mải yêu đơng, bận luyến ái thì conngời triết nhân lại quan sát, ngẫm nghĩ, đúc kết để rút ra những quan niệm sống,những kinh nghiệm nhân sinh
Là triết nhân, Xuân Diệu đã say sa tranh biện với ngời xa về quan niệm thờigian, tuổi trẻ:
Xuân đơng tới, nghĩa là xuân đơng qua,
Xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già,
Mà xuân hết nghĩa là tôi cũng mất.
Lòng tôi rộng, nhng lợng trời cứ chật,
Không cho dài thời trẻ của nhân gian,
Nói làm chi rằng xuân vẫn tuần hoàn, *
Nếu tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại!
Còn trời đất nhng chẳng còn tôi mãi,
Không những thế, triết nhân còn là sự lên tiếng của cái ham muốn lập thuyết
thẳm sâu trong Xuân Diệu Có thể thấy rất rõ rằng Vội vàng ở đây không phải là một
trạng thái cảm xúc nhất thời mà là một sự lựa chọn có tính lâu dài gắn liền với thái
độ, quan niệm sống của tác giả Nói đúng hơn, Vội vàng là một định nghĩa về cách
sống Với Xuân Diệu, sống là hạnh phúc Muốn hạnh phúc là phải chạy đua với thờigian, phải tranh thủ sống:
Chẳng bao giờ, ôi! chẳng bao giờ nữa …
Mau đi thôi! mùa cha ngả chiều hôm.
Phải Sống toàn tâm, toàn bích, sống toàn hồn; Bằng say mê và thức nhọn giác quan
để tận hiến, tận hởng những giây phút tuổi xuân của mình, tận hởng những gì màcuộc đời ban tặng cho mình:
Ta muốn ôm
Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn;
Ta muốn riết mây đa và gió lợn,
Ta muốn say cánh bớm với tình yêu,
Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều ;
Và non nớc, và cây, và cỏ rạng,
Cho chếnh choáng mùi thơm, cho đả đầy ánh sáng,
Cho no nê thanh sắc của thời tơi;
Hỡi xuân hồng, ta muốn cắn vào ngơi.
Trang 7Cái tôi triết nhân còn thể hiện rõ hơn ở chỗ: trong tác phẩm, Xuân Diệu khôngchỉ định nghĩa về cách sống mà còn say sa tìm cách lí giải, cắt nghĩa cho lối sống
vội vàng Với thi nhân, sở dĩ phải sống vội vàng vì cuộc đời quá đẹp, luôn kêu gọi
con ngời sống và hởng thụ:
Của ong bớm này đây tuần tháng mật,
Này đây hoa của đồng nội xanh rì,
Này đây lá của cành tơ phơ phất
Của yến anh này đây khúc tình si,
Và này đây ánh sáng chớp hàng mi.
Mỗi sáng sớm thần vui hằng gõ cửa ;
Tháng giêng ngon nh một cặp môi gần.
Theo ngời thơ, mùa xuân là mùa đẹp nhất trong năm và đời ngời chỉ thực sự sống có
ý nghĩa nhất là lúc tuổi trẻ Nhng đời ngời ngắn ngủi, trong khi thời gian trôi chảykhông ngừng:
Xuân đơng tới, nghĩa là xuân đơng qua,
Xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già,
Mà xuân hết nghĩa là tôi cũng mất.
Lòng tôi rộng nhng lợng trời cứ chật,
Không cho dài thời trẻ của nhân gian,
Nói làm chi rằng xuân vẫn tuần hoàn,
Nếu tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại!
Còn trời đất nhng chẳng còn tôi mãi,
Suy cho cùng, cái điệu sống vội vàng, cuống quýt của Xuân Diệu bắt nguồn sâu xa
từ cảm niệm triết học về thời gian, về sự ngắn ngủi của kiếp ngời, về cái chết nh làkết cục không thể tránh khỏi mai hậu
Cái tôi nội cảm
Sự phỏt triển của Thơ mới chớnh là bước cải tạo hết sức quan trọng của thơ trữtỡnh Việt Nam Tiếp xỳc với luồng sinh khớ mới từ phương Tõy, tư duy, cảm xỳccủa cỏc nhà thơ mới cú những thay đổi “Tư duy thơ hướng vào phớa trong để phõntớch cảm giỏc, trỡnh bày cỏc trạng thỏi tỡnh cảm” Chủ trương đào sõu nội cảm, cỏcnhà thơ mới đó hữu hỡnh húa những vi diệu của đời sống tõm hồn Thơ mới bộc lộmột cỏch trực tiếp tất cả mọi cung bậc và sắc thỏi của tỡnh cảm: vui, buồn, hờn, giận,thiết tha, say đắm, mộng mơ, cay đắng, xút xa Có thể nói, Thơ mới là một cuộccách mạng phơi mở thế giới nội tâm con ngời, là khát vọng bộc lộ “thành thực” cảm
Trang 7
Trang 8xỳc, được núi lờn “sự thật” của tõm hồn bằng tiếng núi riờng của mỡnh Xuân Diệu là
đại biểu xuất sắc của phong trào Thơ mới nên cái tôi trong thơ ông hẳn là tiếng thơthể hiện đầy đủ nhất cho ý thức cá nhân của cái tôi Thơ mới - cái tôi nội cảm Cái tôi
trong Vội vàng luôn lắng nghe mình sống để ghi lấy cái nhịp nhàng lặng lẽ, cái sôi
nổi, háo hức của thế giới bên trong giữa cái ồn ào, rộn rịp của cuộc sống đời thờng.Lúc thì cái tôi ấy sống trong tâm trạng thiết tha, rạo rực, đắm say khi bộc lộ hammuốn khác thờng của mình:
Tôi muốn tắt nắng đi
Cho màu đừng nhạt mất ;
Tôi muốn buộc gió lại
Cho hơng đừng bay đi.
Lúc thì say sa vồ vập khi giới thiệu và cảm nhận thế xung quanh:
Của ong bớm này đây tuần tháng mật,
Này đây hoa của đồng nội xanh rì,
Này đây lá của cành tơ phơ phất ;
Của yến anh này đây khúc tình si ;
Và này đây ánh sáng chớp hàng mi.
Mỗi sáng sớm thần vui hằng gõ cửa ;
Tháng giêng ngon nh một cặp môi gần;
Khi thì quyến luyến, ngậm ngùi, nuối tiếc do cảm nhận bớc đi nhanh chóng của thờigian:
Xuân đơng tới, nghĩa là xuân đơng qua,
Xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già,
Mà xuân hết nghĩa là tôi cũng mất.
Lòng tôi rộng nhng lợng trời cứ chật,
Không cho dài thời trẻ của nhân gian,
Nói làm chi rằng xuân vẫn tuần hoàn,
Nếu tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại!
Còn trời đất nhng chẳng còn tôi mãi,
Nên bâng khuâng tôi tiếc cả đất trời;
Và lúc thì vội vàng, cuống quýt tận hởng vẻ đẹp của trần thế mà cuộc đời ban tặngcho mình:
Ta muốn ôm
Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn;
Ta muốn riết mây đa và gió lợn,
Ta muốn say cánh bớm với tình yêu,
Trang 9Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều ;
Và non nớc, và cây, và cỏ rạng
Cho chếnh choáng mùi thơm, cho đả đầy ánh sáng,
Cho no nê thanh sắc của thời tơi;
Hỡi xuân hồng, ta muốn cắn vào ngơi.
Điều đáng nói là cái tôi trong thơ lãng mạn nói chung, trong Thơ mới nói riêngkhông chỉ là sự tự ý thức của nhà thơ về bản thân mà còn còn là đối tợng để mô tả, lí
giải (theo nguyên tắc thẩm mĩ khách thể hóa) chính vì vậy cái tôi trữ tình trong Vội
vàng hiện lên thật rõ nét nh một dòng chảy cảm xúc với nhiều cung bậc cảm xúc thật
tinh tế mang đậm sắc thái cá thể hóa Tiếp xúc với Vội vàng, có nghĩa là ta đang tiếp
xúc với một con ngời và từ cái tôi ấy ta thấy cảm thông hơn, trân trọng hơn khátvọng, tâm thế sống của một con ngời, một lớp ngời (tầng lớp trí thức tiểu t sản trongxã hội Việt Nam trớc cách mạng Tháng Tám/ 1945 ) và để từ đó biết trân trọng hơnnhững giây phút trong qũy thời gian của cuộc đời, biết sống có ý nghĩa hơn
Thời gian nghệ thuật
Thời gian là hình thức tồn tai của thế giới nghê thuật Đó là thời gian do con ngờisáng tạo ra, vừa thể hiện trạng thái con ngời trong thời gian, vừa mở ra lộ trình đểngời đọc đi vào thế giới tác phẩm Có nhiều loại thời gian: thời gian vũ trụ, bốn mùa,
có thời gian lịch, thời gian đồng hồ trung tính, có thời gian lịch sử, thời gian xã hội,thời gian tâm lí đậm tính chủ quan Mỗi thời gian có độ đo riêng, làm cho chúngkhác biệt nhau: năm, tháng, phút, giây, mùa, thế kỉ, thời đại Trong lịch sử văn học,mỗi thể loại văn học có những thời gian đặc trng của nó: thời gian thần thoại, thờigian vũ trụ, thời gian sử thi, thời gian cổ tích, thời gian tiểu thuyết Chẳng hạn thơ
cổ điển thích dùng cặp từ sóng đôi sớm - chiều, đêm - ngày, thu - đông, xa - nay đểdiễn tả sự tĩnh tại, tuần hoàn của thời gian Ví dụ: “Thu ăn măng trúc, đông ăn giá,Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao” (Nguyễn Bỉnh Khiêm), “Ngày nhàn mở cửa xem ChuDịch, Đêm vắng tìm mai bạn lão Bô” (Nguyễn Trãi) Sở dĩ ngời xa có cách nhìn nhvậy là bởi họ cho rằng con ngời vốn là một bộ phận không thể tách rời của trời đất,thiên nhiên (quan niệm con ngời vũ trụ) nên chẳng phải sợ sau khi chết tất cả tanbiến vào h không Là một nhà Thơ mới, với cái cái nhìn của một cái tôi hiện đại,Xuân Diệu đã có một quan niệm rất riêng về thời gian Ngay từ khi mới xuất hiệnvới những thi phẩm đầu tiên, ngời đọc đã thấy Xuân Diệu bị ám ảnh bởi thời gian
Và từ đó đến nay, bạn đọc đã khám phá ra nhiều điều thú vị xung quanh “cái phong
cách thời gian” của thi sĩ Vội vàng là bài thơ tiêu biểu cho cái “phong cách thời
gian” ấy
Nh trên đã nói, trong thơ trung đại ngời ta quan niệm thời gian là tuần hoàn Cònvới Xuân Diệu, đó là thời gian tuyến tính Nó chẳng những không trở lại, mà mỗi
Trang 9
Trang 10khoảnh khắc trôi qua là mất đi vĩnh viễn, nh con ngời vĩnh viễn mất đi một phần đời.
Đó là thời gian tiêu cực, hủy hoại tuổi xuân:
Xuân đơng tới, nghĩa là xuân đơng qua,
Xuân còn non, nghĩa là xuân sẽ già,
Mà xuân hết, nghĩa là tôi cũng mất
Cho nên Xuân Diệu đã nồng nhiệt phủ định:
Nói làm chi rằng xuân vẫn tuần hoàn,
Nếu tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại!
Thớc đo thời gian của thi sĩ là tuổi trẻ Tuổi trẻ một đi không trở lại thì làm chi có sựtuần hoàn! Trong cái mênh mông của đất trời, cái vô tận của thời gian, sự có mặt củacon ngời thật là ngắn ngủi, hữu hạn Nghĩ về tính hạn chế của kiếp ngời, Xuân Diệu
đã ngậm ngùi nuối tiếc:
Còn trời đất, nhng chẳng còn tôi mãi,
Nên bâng kăn hhuâng tôi tiếc cả đất trời;
Nhà thơ cũng đã có một cảm nhận đầy tính lạ hóa về thời gian:
Mùi tháng năm đều rớm vị chia phôi,
Là ngời say mê Bô- đơ- le - ông tổ của chủ nghĩa tợng trng Pháp, Xuân Diệu đã
m-ợn cảm quan tơng ứng của tm-ợng trng để diễn đạt cái tinh thần lãng mạn của mình:
Thời gian đợc cảm nhận bằng khứu giác: Mùi tháng năm - thời gian của Xuân Diệu
làm bằng hơng Chắc có lẽ vì vậy mà thi sĩ muốn buộc gió lại để giữ mãi tuổi xuâncủa cuộc đời Thời gian không chỉ đợc cảm nhận bằng khứu giác mà còn đợc cảm
nhận thị giác, vị giác: Một chữ rớm gợi nhắc ta nhớ đến hình ảnh giọt lệ Chữ vị liền
đó, lại cho thấy cảm giác thơ đã chuyển sang vị giác Và đây là một thứ vị hoàn toàn
phi vật chất: vị chia phôi Và không chỉ nh vậy, thi nhân còn có cách cảm nhận thời
gian tinh tế hơn ở chỗ: Với cảm quan tinh nhạy của một cái tôi lãng mạn thời đạiThơ mới, thi sĩ thấy thật hiển hiện mỗi khoảnh khắc đang lìa bỏ hiện tại để trở thànhquá khứ thật sự là một cuộc ra đi vĩnh viễn Trên mỗi thời khắc đều đang có mộtcuộc ra đi nh thế, thời gian đang chia tay với con ngời, chia tay với không gian và cảvới chính thời gian Cả đất trời đang diễn ra một cuộc chia tay lớn nên thi sĩ nghethấy một lời than triền miên, bất tận:
Khắp sông núi vẫn than thầm tiễn biệt
Trong hầu hết các thi phẩm của Xuân Diệu, bạn đọc có thể dễ dàng nhận thấykhác với quan niệm thời gian của nhiều thi nhân khác - thời gian bốn mùa luânchuyển hay quan niệm thời gian ba thì quen thuộc: quá khứ - hiện tại - tơng lai thìXuân Diệu lại chia bốn mùa trong năm thành hai mùa: mùa xuân và mùa còn lại Màmùa còn lại hầu nh không có, vì bốn mùa đều có thể thành xuân:
Xuân ở giữa mùa đông khi nắng hé
Trang 11Giữa mùa hè khi trời biếc sau ma
Giữa mùa thu khi gió sáng bay vừa
Lùa thanh sắc ngẫu nhiên trong áo rộng.
Vậy là với Xuân Diệu chỉ tồn tại duy nhất một mùa - mùa xuân Mặt khác, ở nhữngcâu thơ trên ta đã biết thi sĩ đã lấy tuổi trẻ để đo đếm thời gian, tuy nhiên trong thực
tế thì thời gian là một dòng chảy trôi lạnh lùng và hơn ai hết Xuân Diệu là ngời rấtnhạy cảm với thời gian và luôn bị ám ảnh bởi thời gian, vậy thì thi sĩ đã đo đếm dòngchảy thời gian đó bằng cách nào? Nh trên phần giới thuyết khái niệm thời gian nghệthuật ta đã biết thời gian nghệ thuật là thời gian do con ngời sáng tạo ra mang đậm
tính chủ quan Trong Vội vàng thi sĩ đã xây cất lên cái thế giới nghệ thuật riêng của
mình bằng quan niệm thời gian khác lạ: “thời sắc” Thời gian đợc nhìn ở phía nhan
sắc, gắn với nhan sắc của sự vật: thời tơi và thời phai Thời tơi là thời gian gắn liền với nhan sắc son trẻ của mỗi sự vật Độ xuân thì chính là thời tơi, lúc vạn vật tràn
đầy âm thanh, hơng sắc:
Của ong bớm này đây tuần tháng mật;
Này đây hoa của đồng nội xanh rì ;
Này đây lá của cành tơ phơ phất ;
Của yến anh này đây khúc tình si ;
Và này đây ánh sáng chớp hàng mi,
Mỗi sáng sớm thần vui hằng gõ cửa ;
Tháng giêng ngon nh một cặp môi gần;
Chính vì vậy con ngời cần ý thức triệt để điều đó để mau mau tận hởng vẻ đẹp màcuộc đời ban tặng:
Cho chếnh choáng mùi thơm, cho đả đầy ánh sáng,
Cho no nê thanh sắc của thời tơi;
Thời phai là thời gian gắn với độ phai tàn phôi pha, vạn vật đều phải sợ:
Chim rộn ràng bỗng đứt tiếng reo thi,
Phải chăng sợ độ phai tàn sắp sửa?
Nh vậy, thời gian nghệ thuật trong tác phẩm đợc cảm nhận qua lăng kính củamột cái tôi lãng mạn nên nó vừa mang những đặc điểm chung của thơ ca thời đạiThơ mới - thời gian tuyến tính, vừa mang đặc điểm riêng biệt không thể trộn lẫn -
thời sắc Điều gì có thể cắt nghĩa cho cách cảm nhận thời gian đó? và một câu hỏi
ngợc lại là thời gian nghệ thuật đó giúp ta cảm nhận đợc điều gì về quan niệm sống,thái độ của thi nhân đối với cuộc đời? Chắc chắn tất cả những quan niệm này đềuxuất phát từ sự ý thức sâu sắc về con ngời cá nhân của thi nhân giữa cuộc đời và sâu
xa hơn là xuất phát từ niềm thiết tha vô bờ của ngời nghệ sĩ với tuổi trẻ với nguồn
Trang 11