Để thúc đẩyquá trình nhận thức và nâng cao trình độ nhận thức của HS, trang bị cho các em có đượcnhững năng lực cần thiết của một HSG bộ môn thì việc phát hiện và bồi dưỡng là rất quantr
Trang 11 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài:
Lịch sử là một trong những môn quan trọng trong việc giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức cho HS nói chung và HS THCS nói riêng, bởi qua môn này HS hiểu biết về quá khứ, cội nguồn của dân tộc, đất nước Ngoài ra còn giáo dục cho HS ý thức trách nhiệm, gìn giữ, bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống, ý thức trách nhiệm với bản thân, quê hương, đất nước HS học Lịch sử không phải chỉ để biết quá khứ, hay để biết những câu
chuyện đời xưa mà phải biết lấy “chuyện xưa răn đời nay”, “Lịch sử là tấm gương soi”
Đặc biệt là trong xu thế hội nhập với cộng đồng thế giới hiện nay, mỗi con người Việt Nam chúng ta cần có ý thức hơn về dân tộc mình, bởi vậy chúng ta chỉ có thể khép lại quá khứ chứ không thể quên quá khứ
Trong quá trình giảng dạy môn Lịch sử, tôi đã đúc rút được nhiều kinh nghiệm để cóthể giúp các em HS học tốt hơn về môn học này Thời gian gần đây, qua trao đổi với cácđồng nghiệp tôi nhận thấy do nhiều lý do khách quan và chủ quan nên để làm cho HShứng thú học Lịch sử, biết và hiểu Lịch sử là rất khó, và từ những hiểu biết đơn giản đểhọc giỏi Lịch sử, cũng như để trở thành HSG môn Lịch sử lại càng khó hơn Để thúc đẩyquá trình nhận thức và nâng cao trình độ nhận thức của HS, trang bị cho các em có đượcnhững năng lực cần thiết của một HSG bộ môn thì việc phát hiện và bồi dưỡng là rất quantrọng đối với người GV Lịch sử ở các trường phổ thông, đặc biệt đối với bậc THCS lạicàng quan trọng hơn
Trong những năm qua ở trường THCS Thiệu Hòa, vấn đề phát hiện và bồi dưỡngHSG ở các môn, đặc biệt là môn Sử được nhà trường hết sức quan tâm: Ban giám hiệu nhàtrường chỉ đạo chuyên môn nói chung và tổ Xã hội nói riêng xây dựng kế hoạch phát hiện
và bồi dưỡng HSG, phân công GV phụ trách, tổ chức ôn luyện cho HS vào các buổi chiềutrong tuần Chính vì vậy mà trách nhiệm của người GV được phân công trở nên hết sứcnặng nề Để đạt được kết quả cao trong việc bồi dưỡng HSG, bản thân tôi luôn trăn trở,tìm tòi, khảo nghiệm cách thức, biện pháp, phương pháp phù hợp nhất, làm thế nào đểphát hiện và bồi dưỡng HS, để các em nắm vững kiến thức bước vào kỳ thi HSG lớp 9 và
trước mắt là kỳ thi giao lưu HSG lớp 8.Vì vậy, tôi đã mạnh dạn áp dụng “ Một số kinh nghiệm chọn và bồi dưỡng HSG môn Lịch sử lớp 8,9 ở trường THCS Thiệu Hòa, Thiệu Hóa” nhằm nâng cao chất lượng bồi dưỡng HSG môn Lịch sử 8,9 ở đơn vị
1.2 Mục đích nghiên cứu
Thông qua những trải nghiệm của quá trình bồi dưỡng HSG trong nhiều năm quacùng với việc dựa trên nguyên tắc và phương pháp dạy học Lịch sử để đưa ra những biệnpháp hữu hiệu cho công tác chọn và bồi dưỡng HSG môn Lịch sử nhằm mang lại kết quảtốt nhất Đồng thời qua đó từng bước nâng cao chất lượng, góp phần giảm bớt tình trạng sasút về chất lượng giáo dục môn Lịch sử trong nhà trường hiện nay
1.3 Đối tượng nghiên cứu
HS lớp 8,9 THCS, có học lực khá, giỏi, hạnh kiểm tốt, đủ điều kiện ôn luyện và thamgia kỳ thi HSG các cấp
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phân tích, tổng hợp
- Điều tra, vấn đáp
Trang 2- Nghiên cứu tài liệu.
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Dân tộc Việt Nam có lịch sử từ lâu đời, với quá trình hàng nghìn năm dựng nước vàgiữ nước Nhân dân ta không chỉ có truyền thống dân tộc anh hùng mà còn có kinh nghiệmphong phú, quý báu về việc giáo dục lịch sử cho thế hệ trẻ, về việc rút bài học quá khứ chocuộc đấu tranh và lao động trong hiện tại Kiến thức lịch sử góp phần xây dựng đường lối,chủ trương, chính sách, trở thành vũ khí sắc bén trong công cuộc dựng nước và giữ nước
Ngày nay“Cùng với quá trình quốc tế hóa ngày càng mở rộng thì trở về nguồn cũng là một trong những xu thế chung của các dân tộc trên thế giới Với chúng ta, đó chính là sự tìm tòi, phát hiện ngày càng sâu sắc hơn những đặc điểm của xã hội Việt Nam, những phẩm chất cao quý, những giá trị truyền thống và những bài học lịch sử giúp chúng ta lựa chọn và tiến hành bước đi thích hợp, hướng mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh”.[1]
Chất lượng bộ môn Lịch sử được đánh giá không phải bằng việc ghi nhớ nhiều sự
kiện mà cần hiểu đúng lịch sử Như cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã từng viết: “Lịch sử đâu phải là một chuỗi sự kiện để người viết Sử ghi lại, rồi người giảng Sử đọc lại, người học Sử học thuộc lòng”[2] Điều quan trọng là qua học tập, “chúng ta thấy được cái gì qua các thời đại lịch sử, và từ đó chúng ta rút ra được kết luận gì, bài học gì, Mác, một nhà sáng lập ra chủ nghĩa Mác – Lênin đã vũ trang cho chúng ta một phương pháp luận đúng đắn để nghiên cứu lịch sử, để rút ra những kết luận có ý nghĩa quan trọng thiết thực”[3] Đây chính là cơ sở để những người quan tâm đến Sử học và những thầy cô giáo
giảng dạy môn Lịch sử cần nhận thức đúng, sâu sắc, ý nghĩa, vị trí của bộ môn Lịch sử ởtrường THCS và tìm ra những phương pháp để nâng cao chất lượng bộ môn, thu hút đượcnhiều học sinh tham thích học Lịch sử và học giỏi Lịch sử
Mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường THCS:
- Hình thành kĩ năng tư duy lịch sử và tư duy logic, nâng cao năng lực xem xét, đánh giá
sự kiện, hiện tượng trong mối quan hệ không gian, thời gian và nhân vật lịch sử
- Rèn luyện kĩ năng học tập bộ môn một cách độc lập, thông minh như làm việc sách giáo khoa, sưu tầm và sử dụng các loại tư liệu lịch sử, làm bài thực hành
- Phát triển khả năng phân tích, đánh giá, so sánh, tổng hợp, v.v
- Vận dụng kiến thức vào thực tiễn
- Biết đặt vấn đề và giải quyết vấn đề trong quá trình học tập
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Bộ môn Lịch sử là một trong những bộ môn ít giờ trong một tuần, sự tiếp xúc giữa thầy và trò trên lớp rất ít thời gian Cụ thể : (Lớp 6 có 1 tiết/tuần, lớp 7 có 2 tiết/tuần, lớp 8
và 9 có 1,5 tiết/tuần)
Trang 3Một số GV khi lựa chọn HSG thường chỉ theo cảm tính, đưa ra những tiêu chí chưađáp ứng được đầy đủ các yêu cầu cần thiết, chẳng hạn như chọn những em HS thường hayphát biểu trên lớp, thường xuyên thuộc bài cũ, hoặc có điểm tổng kết cao mà quên mấtnhững yếu tố cần thiết khác Mặt khác khi tiến hành bồi dưỡng thì thực hiện một cách qualoa và đưa cho HS một mớ tài liệu để rồi các em chỉ nhìn vào đó mà trở nên chán chường,mất hứng thú.
Hiện nay rất nhiều em HS có sự hiểu biết không đúng về Lịch sử, hoặc có hiểu biết
nhưng rất mơ hồ Trong học Lịch sử nếu chỉ biết thôi chưa đủ mà quan trọng hơn là phải hiểu Lịch sử Dĩ nhiên không biết thì không thể hiểu, nhưng không phải biết đã là hiểu Biết để hiểu, có hiểu thì mới biết sâu sắc, vững chắc, từ đó mới có thể học, học giỏi
thông qua quá trình bồi dưỡng của GV và tự bồi dưỡng của bản thân mới có thể trở thànhmột HSG
Qua thực tế giảng dạy tôi nhận thấy, nếu GV chỉ sử dụng phương pháp truyền thống,
áp đặt sẽ gây cho HS cảm giác thụ động, biết nhưng không hiểu và hứng thú bộ môn giảm
đi, HS không thích học môn Sử, thậm chí có những suy nghĩ sai lầm lệch lạc như “học sử chỉ cần học thuộc lòng, không đòi hỏi trí thông minh”, “không cần bài tập, thực hành”.
Do đó việc phát hiện và bồi dưỡng HSG môn Lịch sử sẽ gặp nhiều khó khăn
Nhưng ngược lại trong quá trình giảng dạy Lịch sử với phương pháp dạy học lấy HSlàm trung tâm, GV vận dụng các phương pháp linh hoạt nhuần nhuyễn, không chỉ thửnghiệm ở các đối tượng HS khá, giỏi, mà còn thử nghiệm ở một số HS đại trà thì tôi nhậnthấy GV đã thổi vào bài giảng vốn khô khan với những con số và sự kiện một linh hồn,một sức hút rồi từ đó không những gây hứng thú học tập bộ môn mà còn phát huy nănglực và trí tuệ của HS Qua đó phân loại năng lực nhận thức của HS để có thể áp dụngnhững biện pháp thích hợp cho từng đối tượng Đối với các em có nhận thức khá, giỏikhông chỉ dừng lại ở những hiểu biết đơn thuần các sự kiện Lịch sử, mà có ý thức mở rộnghiểu biết với trình độ tư duy, phân tích, tổng hợp khái quát hoá cao để đạt đến ngưỡng củaHSG môn Lịch sử Do đó quá trình phát hiện và bồi dưỡng HS diễn ra có hiệu quả hơn
− Tài liệu dạy học Lịch sử thì nhiều nhưng các tài liệu nghiên cứu về phương pháp chọn
và bồi dưỡng HSG môn Sử rất ít
− Thời lượng tiết học Lịch sử ở trên lớp ít, điều đó đã hạn chế sự tiếp xúc giữa người GV
và HS, làm cho việc lựa chọn và bồi dưỡng cho HS trở nên khó khăn
b) Về phía HS
Trang 4- Nhiều em HS có lòng ham mê học môn Lịch sử.
* Khó khăn:
− Do xu thế phát triển của xã hội hiện nay đã tạo tâm lý cho đa phần HS và kể cả phụhuynh thường xem môn Lịch sử là môn phụ nên ít quan tâm đến Thậm chí có nhiều HSrất giỏi về môn Sử nhưng không chọn môn Sử là mục tiêu học tập, hoặc khi các em lựachọn thì gặp phải sự ngăn cản của cha mẹ Điều này đã tạo rào cản rất lớn đối với quátrình thực hiện đề tài
2.2.2 Mục đích yêu cầu
+ Các em cần phải nắm vững kiến thức Lịch sử (Lịch sử Việt Nam và Lịch sử thế giới)
+ Biết đọc và khai thác những kiến thức ẩn tàng trên bản đồ, lược đồ, bảng thống kê,tranh ảnh, mô hình
+ Xác định được hoàn cảnh, điều kiện, mối liên hệ giữa các sự kiện Nêu được nguyênnhân phát sinh, thất bại, tính chất, ý nghĩa bài học kinh nghiệm của sự kiện nhất là những
sự kiện quan trọng Làm sáng tỏ quy luật Lịch sử của bất cứ sự kiện nào (ví dụ: Nguyên nhân thành công, ý nghĩa lịch sử của Cách mạng tháng Mười Nga 1917) Xác định vai trò,
vị trí của các tầng lớp, giai cấp, tập đoàn hay các cá nhân trong Lịch sử
+ Biết liên hệ thực tế địa phương, đất nước So sánh đối chiếu tài liệu Lịch sử với đờisống hiện nay từ đó rút ra bài học kinh nghiệm
+ Để HS bước vào cuộc thi có hiệu quả ngoài việc nắm kiến thức cơ bản, HS cần phải
đọc những kiến thức liên quan đến môn Sử (nhất là các tác phẩm văn học) để bài làm
thêm sinh động HS cần hệ thống hoá kiến thức cơ bản để ứng phó với các dạng đề đưara
+ Biết tổng hợp, phân tích đánh giá, nhận xét kiến thức Lịch sử, có khả năng khái quáthoá cao thì HS mới đạt được ngưỡng của HSG môn Sử
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
2.3.1 Phát hiện và tuyển chọn HSG môn Lịch sử.
Phát hiện và lựa chọn HS là yếu tố quan trọng đầu tiên của người thầy, bởi nếu lựachọn những HS không đúng yêu cầu thì kết quả mang lại sẽ bị hạn chế rất nhiều, có khi lạiuổng công vô ích Đối với HS ở trường THCS Thiệu Hòa, việc phát hiện HS có năngkhiếu đối với môn Lịch sử, bản thân tôi dựa vào các yếu tố sau:
2.3.1.1 Phương pháp thông qua việc tổng hợp kết quả học tập của HS ở các lớp dưới.
Khi thực hiện công việc này ở trường THCS Thiệu Hòa có một yếu tố thuận lợi bởitrường THCS Thiệu Hòa là trường bản thân tôi đã công tác trên 15 năm, lại là GV duynhất và trực tiếp giảng dạy bộ môn nên 4 năm giảng dạy các em liên tục(từ lớp 6 đến lớp9) là cơ hội để tôi có thể đánh giá khá sát từng đối tượng HS, thêm nữa, mọi hồ sơ, học bạ,
sổ điểm và kể cả các bài kiểm tra hàng năm đều được lưu giữ, khi cần, GV có thể thamkhảo
Đối với bản thân tôi, cứ vào đầu mỗi năm học tôi sẽ theo dõi kết quả học tập củanhững em HS có thành tích học tập cao nhất, đặc biệt là môn Sử Làm như vậy sẽ tạo cơ
sở cho người GV vừa có thể khoanh vùng được đối tượng và tiếp tục theo dõi phát hiện ranhững khả năng cần thiết khác của từng HS, vừa đỡ tốn nhiều thời gian mà lại có kết quảcao
Trang 52.3.1.2 Phương pháp thăm dò, tìm hiểu qua GV bộ môn và GV chủ nhiệm.
GV chủ nhiệm là người gần gũi, người có sự quan tâm sâu sát HS nhất, họ có thểhiểu rõ và tường tận về năng lực học tâp, khả năng tiếp thu tri thức, tính tình, hoàn cảnh của các em học sinh, vì vậy cho nên khi tham khảo ý kiến của GV chủ nhiệm, chúng ta sẽ
có thêm nhiều thông tin hiểu biết để lựa chọn HS có hiệu quả hơn
Bên cạnh đó chúng ta cũng cần phải tham khảo ý kiến của các GV bộ môn để tìmhiểu năng lực học tập của HS ở các môn học khác, kể cả các môn tự nhiên Một HSG mônLịch sử thì đòi hỏi ngoài việc học tốt môn Lịch sử còn phải học tốt các môn khác, bởi vìhọc Lịch sử không chỉ cần biết và nhớ sự kiện là đủ mà còn phải có khả năng phân tích, sosánh, tổng hợp, khái quát hóa, tư duy, suy luận để tìm hiểu bản chất của vấn đề
Ví dụ : Một HS học yếu các môn Toán, Lý, Hóa thì không thể có khả năng tư duy, lập luận tốt, hoặc một HS học yếu môn Văn thì không thể trình bày Lịch sử một cách trôi chảy, mạch lạc được
Tóm lại người học Lịch sử giỏi cần phải có sự kết hợp của nhiều yếu tố, chẳng hạnnhư khả năng tiếp thu và cách tiếp cận vấn đề, khả năng khái quát và nhớ các sự kiện, khảnăng tư duy, suy luận, lập luận lôgic, chặt chẽ, khả năng trình bày trôi chảy, mạchlạc Hay nói cách khác là cần phải có sự kết hợp các tố chất cần thiết của nhiều môn học,
vì vậy việc tìm hiểu thông qua GV bộ môn cũng rất cần thiết khi lựa chọn HSG môn Sử
2.3.1.3 Phương pháp tìm hiểu qua các giờ học ở trên lớp.
Mặc dù giờ dạy Lịch sử ở trên lớp không nhiều nhưng người GV cần phải dành thờigian quan tâm, tìm hiểu HS Đây là vấn đề quan trọng bởi vì khả năng và trình độ học tậpcủa HS được thể hiện rất nhiều trong các tiết học ở trên lớp Nếu trong quá trình nghegiảng HS biết điều chỉnh, chọn lọc kiến thức cần thiết để ghi chép, những phần nào GV
mở rộng kiến thức mà không có trong sách giáo khoa thì HS ghi nhanh để lưu lại và tìmhiểu Thậm chí có nhiều HS còn ghi cẩn thận vào quyển sổ tay để nhớ
Trước tiên, khi lên lớp GV cần chú ý quan sát và lựa chọn những HS luôn đảm bảo
sự chuyên cần, chăm chú nghe giảng, hăng say phát biểu nói chung là có thái độ học tậpcực, tự giác, siêng năng, chăm chỉ
Trong quá trình giảng dạy, khi GV đặt tình huống có vấn đề từ dễ đến khó thì HS sẽ
vận dụng các kiến thức Lịch sử đã học để giải quyết các vấn đề đặt ra Khi thực hiện thaotác này tôi nhận thấy với những HS trung bình thì các em tự bằng lòng với những câu đãtrả lời đúng, ngược lại với những em HS có năng khiếu và hứng thú học tập bộ môn thìcác em không dừng lại ở đó mà tiếp tục đặt ra các tình huống có vấn đề khác để giả quyết,đồng thời tìm hiểu sự kiện Lịch sử ở các góc độ khác nhau Chẳng hạn như trong quá trình
học ở lớp cũng như ở nhà các em luôn tự đặt ra các câu hỏi “Tại sao?”, “Như thế nào?”,
“Để làm gì?”
Ví dụ: Sau khi tìm hiểu về quá trình khủng hoảng và tan rã của Liên Xô và các nước
Đông Âu HS có thể tự đặt ra câu hỏi tình huống có vấn đề như: Trong khi Liên Xô và
Đông Âu khủng hoảng thì Việt Nam có khủng hoảng không? Tại sao cùng xây dựng nhànước theo thể chế XHCN nhưng trong khi Liên Xô và các nước Đông Âu sụp đổ mà cácnước như Việt Nam, Trung Quốc, Cu Ba vẫn đứng vững?
Trang 6Ví dụ khác: Khi học bài 28 – TRÀO LƯU CẢI CÁCH DUY TÂN Ở VIỆT NAM NỬA CUỐI THẾ KỶ XIX[4] HS có thể tự đặt ra câu hỏi tình huống có vấn đề như: Tại
sao triều đình nhà Nguyễn lại cự tuyệt, từ chối mọi đề nghị cải cách duy tân đất nước củacác quan lại, sĩ phu yêu nước? Nếu triều đình chấp thuận và bắt tay thực hiện thì điều gì sẽxảy ra? Vận mệnh của đất nước ta sẽ thay đổi như thế nào?
Quá trình HS tự đặt ra câu hỏi và bằng kiến thức đã học tự giải quyết câu hỏi (có thể chưa hoàn thiện và chính xác tuyệt đối), nhưng với việc tự đặt ra câu hỏi như vậy, kết hợp
kiến thức đã học và kiến thức tham khảo HS sẽ khắc sâu kiến thức và hiểu vấn đề mộtcách kỹ càng hơn Mặt khác những vấn đề đặt ra mà quá khó, không giải quyết được thì
HS sẽ tìm đến sự giúp đỡ của GV Đối với tôi thì những em HS có khả năng như vậy làtiêu chí quan trọng khi chọn HSG cho bộ môn
Ngoài ra việc lựa chọn và phát hiện HSG bộ môn Lịch sử cần phải lựa chọn các em
HS nắm vững được kiến thức cơ bản trong chương trình phổ thông đã học và những kiếnthức mở rộng liên hệ phù hợp với điều kiện thực tế ở quê hương, đất nước
Ví dụ: Khi học bài 26[5] : PHONG TRÀO KHÁNG PHÁP TRONG NHỮNG NĂM
CUỐI THẾ KỶ XIX, các em HS ở Thanh Hóa có thể liên hệ ngay tới địa phương củamình có sự kiện: Khởi nghĩa Ba Đình(1886-1887), Khởi nghĩa Hùng Lĩnh(1887-1892) vớicác thủ lĩnh như : Trần Xuân Soạn, Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt, Tống Duy Tân, Cầm BáThước, Hà Văn Mao để qua đó hiểu rõ hơn về tinh thần yêu nước chống Pháp của nhândân ta trong giai đoạn này Đây cũng là một khả năng cần thiết cho việc học tốt môn Lịchsử
2.3.1.4 Phương pháp phát hiện khả năng của HS qua việc kiểm tra kiến thức.
Thông thường ngoài kiểm tra miệng còn có các bài kiểm tra viết khác như kiểm tra
15 phút, kiểm tra 1 tiết và kiểm tra học kì Khi nghe HS trả lời hoặc chấm bài kiểm tra,
GV cần chú ý phần trả lời hay bài làm của HS để phát hiện ra những tố chất cần thiết của
một HSG Cần phát hiện những em có khả năng viết (Chữ viết đẹp và rõ ràng, lời văn hay, cách dùng từ chính xác, lập luận chặt chẽ, lôgíc.); phân tích, đánh giá, tổng hợp
những kiến thức đã học, trình bày sạch sẽ, mạch lạc, đúng trọng tâm vấn đề được đặt ra,
tạo ra một bức tranh Lịch sử sinh động chính xác như bản thân nó đã tồn tại, đồng thờihiểu rõ và nắm vững khái niệm, những sự kiện có liên quan Biết vận dụng những kiến
thức đã học vào học tập và đời sống (Rút ra những bài học kinh nghiệm, nguyên nhân thành công hay thất bại…)
Một thao tác cần thiết là trong quá trình làm đề, ra đề, GV nên đổi mới cách ra đề, ví
dụ như : Các dạng đề, các kiểu đề dành cho từng đối tượng HS học lực trung bình, HS có
học lực khá - giỏi Nên có những câu hỏi mang tính chất nâng cao, đòi hỏi HS phải cótrình độ tư duy, khái quát phân tích, tổng hợp… mới trả lời được
2.3.1.5 Một số ví dụ về các câu hỏi mang tính chất nâng cao:
− Bản chất , kết quả của cuộc cải cách Minh Trị Từ cuộc cải cách Minh Trị, em hãy liên
hệ công cuộc đổi mới hiện nay của nước ta Tại sao Đảng ta lại coi giáo dục là quốc sách hàng đầu?
− Tại sao nói cuộc khởi nghĩa Hương Khê là cuộc khởi nghĩa tiêu biểu nhất trong phong trào Cần Vương? [6]
Trang 7− Vì sao nói hướng đi tìm đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành là duy nhất đúng, bảo đảm thắng lợi cho Cách mạng Việt Nam sau này?
Để giải quyết các câu hỏi như trên thì HS phải vận dụng các kiến thức đã học, kếthợp tài liệu tham khảo, tài liệu đọc thêm và với những tư liệu được GV cung cấp Vớidạng câu hỏi như vậy sẽ giúp GV đó phân loại được HS và có kế hoạch bồi dưỡng hợp lý
2.3.1.6 Phương pháp phát hiện HSG thông qua hoạt động ngoại khoá, hướng nghiệp.
Hoạt động ngoại khóa là một trong những nội dung giáo dục trong nhà trường.Thông thường hoạt động ngoại khóa được tiến hành theo chủ điểm hàng tháng, nhưng khi
tổ chức thực hiện, GV có thể dựa vào các chủ điểm đó để đưa Lịch sử vào nội dung hoạtđộng, qua đó có thể phát hiện và lựa chọn được những HS có năng khiếu và có hiểu biết
− Tháng 12: Tổ chức sinh hoạt tìm hiểu truyền thống quân đội nhân dân Việt Nam
− Tháng 1 và 2: Tổ chức sinh hoạt nội dung hướng về sự kiện thành lập Đảng cộngsản Việt Nam
Cứ như vậy, dựa vào các sự kiện Lịch sử tương ứng với thời gian nhất định, GV linhđộng tổ chức các hình thức hoạt động ngoại khóa như thi kể chuyện Lịch sử, trò chơi Lịch
sử, hoặc sưu tầm tư liệu Trong quá trình hoạt động, tôi nhận thấy đối với các em có năngkhiếu, có kiến thức về Lịch sử thường có hứng thú tham gia hơn những HS khác, chấtlượng thực hiện các hoạt động của những HS này cũng hơn hẳn những HS khác
Hoạt động hướng nghiệp, giúp các em HS định hướng tương lai, nghề nghiệp chobản thân Khi thực hiện GV nhắm việc lựa chọn HSG vào những HS có xu hướng nghềnghiệp sau này gắn bó với các môn xã hội, bởi đây là nền tảng đầu tiên để tạo dựng lòngđam mê, sự quyết tâm theo đuổi học tập Lịch sử của HS
Những buổi ôn tập hay làm bài tập trên máy chiếu, thời gian còn lại, GV có thể tổchức cho HS chơi giải đáp ô chữ, tìm nhân vật lịch sử, hay chiếu các đoạn phim tư liệucũng có tác dụng gây hứng thú và lôi kéo được HS
Tóm lại bằng những biện pháp đã nêu trên, GV có thể sơ tuyển được những HS có đủnhững yêu cầu cần thiết để chuẩn bị cho kỳ thi HSG các cấp Sau khi phát hiện và có đượcdanh sách HS, GV cho các em ôn tập, thi loại, cuối cùng, chọn ra đội tuyển để bồi dưỡng.Trong mỗi khối lớp, phải thành lập một đội tuyển HSG ngay từ đầu cấp, để từ đó có kếhoạch bồi dưỡng phát triển tri thức và phát triển năng lực cho các em Làm được như vậymới thực sự là một chiến lược lâu dài và bền vững để mang lại kết quả cao nhất cho việcbồi dưỡng HSG môn Lịch sử
2.3.2 Bồi dưỡng HSG bộ môn Lịch sử.
2.3.2.1 Xây dựng tư tưởng, tâm lý vững chắc cho HS.
Trang 8Trong nhiều năm thực hiện công tác bồi dưỡng HSG, tôi nhận thấy rằng cần phải tạocho HS có một tâm lý thật sự thoải mái trong quá trình ôn tập cũng như khi chuẩn bị bướcvào kỳ thi Tránh gây cho HS áp lực nặng nề, chẳng hạn như: GV luôn tạo ấn tượng cho
HS về kỳ thi HSG là kỳ thi cực kỳ khó, đòi hỏi sự cao siêu điều này làm cho HS có cảmgiác lo sợ, mất tự tin Hoặc GV luôn áp đặt cho HS rằng đã thi là phải đậu, phải có số điểmcao Làm như vậy sẽ gây áp lực tâm lý cho HS và dẫn đến kết quả không tốt, thậm chí có
nhiều HS vì sợ không đạt được mục tiêu bắt buộc đó nên đã xin từ bỏ đội tuyển HSG (Có những HS bỏ cuộc khi kỳ thi chỉ còn vài ngày)
Muốn làm tốt vấn đề nêu trên, theo tôi trước hết người GV phải có những tư vấn cầnthiết làm cho HS có cảm giác rằng kỳ thi HSG dù ở cấp nào cũng vậy nó vẫn giống nhưcác kỳ thi diễn ra thường xuyên ở nhà trường Ngoài ra tôi thường nêu rõ quan điểm rằng
"Khi các em được chọn đi ôn thi thì phải cố gắng hết mình Nếu đạt kết quả cao thì càng tốt, còn nếu không thì chúng ta vẫn vui, vẫn hãnh diện vì đó là sự cố gắng lớn lao của bản thân mình" Chính những động thái này của GV sẽ làm cho HS có cảm giác an tâm, thoải
mái nhưng luôn cố gắng để học tập một cách tốt nhất
2.3.2.2 Xây dựng kế hoạch bồi dưỡng HSG bộ môn đối với từng khối.
Việc xây dựng kế hoạch bồi dưỡng sẽ giúp cho người GV nắm chắc về nội dung cơbản cần truyền đạt cho HS, xác định cụ thể con đường, cách thức, nhiệm vụ của mình.Hiện nay ngoài các buổi học chính khóa, HS còn phải học phụ đạo, sinh hoạt ngoại khóa,lao động nên thời gian ôn thi HSG sẽ bị hạn chế Do vậy muốn cho công tác bồi dưỡngHSG được tốt, người GV cần xây dựng kế hoạch cụ thể cho từng khối lớp; trong quá trìnhdạy, GV bám sát và làm theo kế hoạch đó để đảm bảo thời gian, bảo đảm đủ nội dung kiếnthức Tùy thuộc vào nội dung kiến thức của từng giai đoạn Lịch sử, tùy vào tình hình thực
tế cụ thể, GV đưa ra kế hoạch bồi dưỡng cho phù hợp
Thông thường, kế hoạch bồi dưỡng HSG môn Sử được xây dựng theo cấu trúc gồm
có ba yêu cầu (Nội dung ôn tập, số tiết thực hiện và thời gian tổ chức ôn tập) Sau đây là
một ví dụ cụ thể về một kế hoạch bồi dưỡng cho HS trong phần Lịch sử thế giới hiện đạikhối lớp 9[7]:
1 Liên Xô và Đông Âu từ sau chiến tranh thế giớithứ hai đến đầu những năm 90 của thế kỉ XX 2
Các buổi chiều thứ
3, 5 tuần 27+28Năm học : 2016-2017
2 Các nước châu Á, châu Phi, châu Mỹ Latinh từnăm 1945 đến năm 2000. 4
3 Mỹ, Nhật Bản, Tây Âu từ năm 1945 đến năm2000. 2
4 Quan hệ quốc tế từ năm 1945 đến nay 2
5 Cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật từ năm 1945đến năm nay 2
Tuy nhiên nếu lập kế hoạch không thì chưa đủ mà GV cần phải soạn một đề cương
ôn thi chi tiết để làm cơ sở cho việc bồi dưỡng của GV và học tập của HS Đề cương phảibiên soạn ngắn gọn, súc tích, nêu bật được trọng tâm của vấn đề, trong quá trình bồi
Trang 9dưỡng, GV dựa vào đó để mở rộng phân tích, dẫn chứng để làm rõ bản chất của vấn đề.
Cùng với đề cương chi tiết là hệ thống các câu hỏi ôn tập, các dạng đề thường gặp (kể cả
đề của những năm gần đây) để HS tham khảo và để sau khi học xong có thể tự kiểm tra
* Thứ nhất: Trong quá trình ôn tập, bồi dưỡng, ngoài việc truyền thụ lý thuyết cho
HS thì GV phải hướng dẫn HS trả lời câu hỏi, làm bài tập từ đơn giản đến phức tạp Vìvậy GV nên xây dựng một hệ thống câu hỏi vừa sức, hợp lí, gợi mở, kích thích tư duy, sự
tò mò của HS Các câu hỏi phải đi từ dễ đến khó; có câu hỏi yêu cầu HS trả lời ngay,nhưng cũng có những câu hỏi để HS qua thời gian suy nghĩ, tìm tòi để trả lời, với nhữngcâu hỏi khó hoặc bài tập cần nhiều thời gian, đòi hỏi sự tư duy cao độ thì GV nên hướngdẫn cách làm và yêu cầu HS về nhà hoàn thiện để giờ sau báo cáo
Ví dụ : Khi ôn tập về CUỘC DUY TÂN MINH TRỊ của Nhật Bản - năm 1868 (phần Lịch sử thế giới cận đại lớp 8) Sau khi trang bị cho HS các kiến thức cơ bản, GV có thể nêu câu hỏi: Bản chất, kết quả của cuộc cải cách Minh Trị? Tại sao nói chính sách giáo dục là nhân tố "chìa khóa" của công cuộc hiện đại hoá đất nước?
Với câu hỏi này thì bằng kiến thức đã học, đã ôn tập, HS tự nghiên cứu hoặc được
sự hướng dẫn của GV để rút ra các nội dung trả lời cụ thể như sau:
Về bản chất:
+ Trên cơ sở những đặc trưng cuộc cách mạng, HS sẽ rút ra kết luận đây là cuộc cách
mạng tư sản không triệt để (đặc trưng của cuộc cách mạng)
+ HS phải nêu được những biểu hiện để chứng minh đó là cuộc cách mạng không triệtđể: Ruộng đất rơi vào tay địa chủ mới; chính quyền không hoàn toàn thuộc về giai cấp tưsản
Kết quả: HS nêu tác dụng của cải cách Minh Trị: Tạo điều kiện cho chủ nghĩa tư bản phát triển; Nhật thoát khỏi thân phận một nước thuộc địa và phụ thuộc.(Đặt trong bối cảnh Lịch sử của Châu Á)
Chính sách giáo dục được xem là nhân tố “chìa khóa” cho công cuộc hiện đại hóa của đất nước Nhật Bản:
- Ý nghĩa : Giáo dục là chìa khoá nâng cao dân trí, đào tạo những con người có khảnăng lĩnh hội và vận dụng có hiệu quả những thành tựu của khoa học tiên tiến
Trang 10- Tác dụng : Tạo điều kiện cho việc tiếp thu tinh hoa văn hoá của thế giới, kinh nghiệmquản lý kinh tế xã hội Tạo điều kiện cho kinh tế công nghiệp tư bản phát triển Đưa Nhậthội nhập vào thế giới tư bản chủ nghĩa.
- Khẳng định tầm quan trọng của giáo dục : So với các nước phương Tây, Nhật là mộtnước có nền công nghiệp, văn hoá, khoa học-kỹ thuật lạc hậu Nhật tiến lên con đườnghiện đại hoá chỉ có thể đạt được kết quả từ sự đổi mới giáo dục, mà giáo dục là "đòn bẩy"thúc đẩy đất nước phát triển và đổi mới xã hội một cách toàn diện trên tất cả các mặt đểNhật tiến nhanh trên con đường tư bản chủ nghĩa
*Thứ hai: Trong một bài Lịch sử có rất nhiều sự kiện Lịch sử, GV cần phải truyền
đạt cho HS kiến thức, khắc sâu những kiến thức cơ bản để HS nắm vững được bản chấtcủa sự kiện, hệ thống hoá được kiến thức của một bài, một chương Phải dạy cho HSnắm vững kiến thức Lịch sử bao gồm (Sự kiện Lịch sử, các niên đại, địa danh Lịch sử, tênnhân vật lịch sử, các biểu tượng, khái niệm, quy luật Lịch sử, vận dụng tri thức ) để tạo racác biểu tượng cụ thể, chân xác, giàu hình ảnh
Ví dụ: Khi ôn tập phần Lịch sử Việt Nam - giai đoạn 1930- 1931 Đây là nội dung có
nhiều kiến thức, nhiều mốc thời gian nếu HS học dàn trải, học vẹt sẽ khó nhớ và dễ quên
Để giúp HS xác định được kiến thức cơ bản cần nhớ trong giai đoạn này GV hướng dẫn
HS cần xác định và nắm được các kiến thức cơ bản gồm:
a) Nguyên nhân bùng nổ phong trào cách mạng 1930-1931 (gồm 3 nguyên nhân cơ
− Đảng cộng sản Việt Nam ra đời kịp thời lãnh đạo phong trào đấu tranh chống đế
quốc, chống phong kiến của nhân dân ta (Giáo viên cần lí giải vì sao đây là nguyên nhân quan trọng nhất.)
b) Về diễn biến của phong trào cách mạng 1930 – 1931 thì HS phải nắm được hai nội
dung cơ bản đó là : Phong trào diễn ra trên toàn quốc và phong trào diễn ra ở Nghệ-Tĩnh
c) HS phải nắm được các chính sách của chính quyền Xô Viết Nghệ-Tĩnh như: kinh
tế, chính trị, quân sự, xã hội, Từ đó rút ra bản chất của chính quyền.
d) Ý nghĩa của phong trào (Đối với Đảng và cách mạng)
Ngoài ra cũng có thể giúp HS xác định được kiến thức cơ bản của phong trào trêntoàn quốc bằng việc hướng dẫn HS lập bảng thống kê theo mẫu trên cơ sở đó HS tự học,
tự xác định kiến thức cơ bản với những nội dung tương tự
Thời gian Lực lượngtham gia Hình thức & mục tiêuđấu tranh Quy mô & địa bàn đấutranh
Trang 11Từ tháng 2 đến
tháng 4/1030
Côngnhân
Bãi công đòi tănglương giảm giờ làm
Đồn điền cao su PhúRiềng, nhà máy sợi NamĐịnh, Diêm-cưa Bến Thuỷ,Xưởng đóng tầu Ba Son…Nông dân Đòi giảm sưu thuế Thái Bình, Nam Hà,Nghệ An, Hà Tĩnh
Truyền đơn tố cáo kẻthù, khẩu hiệu kêu gọiquần chúng đấu tranh, mít tinh, biểu tình tuầnhành đòi bỏ sưu hoãnthuế
và dân nghèothành thị
Từ mít tinh, biểu tìnhchuyển thành đấutranh vũ trang
Công nhân có 16 cuộc đấutranh
Nông dân có 34 cuộc đấutranh
Khi HS đã nắm vững được bản chất của sự kiện GV cần hướng dẫn các em rút rađược quy luật của Lịch sử như: Quy luật của một xã hội phong kiến, quy luật của các cuộckhởi nghĩa của nông dân, quy luật của sự phát triển không đều của chủ nghĩa tư bản … HS
sẽ tìm ra được bài học Lịch sử gắn liền với học tập và cuộc sống của các em Ngoài rabằng việc học tập như vậy, HS có thể so sánh giữa sự kiện này với sự kiện khác, quốc gianày với quốc gia khác về kinh tế, chính trị, xã hội để có cái nhìn chính xác về bản chấtcủa sự kiện trong quá khứ
Ví dụ khác: Khi ôn tập phần Lịch sử Việt Nam lớp 8, GV nêu vấn đề yêu cầu HS giải quyết: Điểm khác nhau giữa khởi nghĩa Ba Đình và Khởi nghĩa Bãi Sậy?[8] GV hướng
dẫn HS sử dụng lược đồ Khởi nghĩa Ba Đình và Khởi nghĩa Bãi Sậy kết hợp kênh chữ
trong sách giáo khoa để trả lời câu hỏi này: Thời gian tồn tại, địa bàn hoạt động, cách xây dựng căn cứ, cách đánh…
Để so sánh được, ngoài việc sử dụng lược đồ thì HS phải khái quát, tổng hợp nhữngkiến thức của cả hai phong trào và qua so sánh, đối chiếu sẽ rút ra được sự khác nhau quatừng đặc điểm Quá trình tư duy so sánh như vậy là biện pháp rất tốt để giúp HS nắm chắckiến thức cơ bản không chỉ của một sự kiện, một giai đoạn mà cả một quá trình Lịch sử