SKKN sử dụng phương pháp thí nghiệm nhằm phát huy tính tích cực học tập của HS trong dạy học mô khoa học lớp 5

Vì vậy để học sinh học tốt môn Khoa học ở lớp 5, giúp các em khai thác hết giá trị của dạy học thí nghiệm, phát huy được tínhtích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, gắn lí thuyết với

MỤC LỤC

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

2 Mục đích nghiên cứu

3 Đối tượng nghiên cứu

4 Phương pháp nghiên cứu

B PHẦN NỘI DUNG

I Cơ sở lí luận

1 Khái niệm phương pháp thí nghiệm

2 Bản chất của phương pháp thí nghiệm

3 Vai trò của phương pháp thí nghiệm trong việc vận dụng để

dạy môn khoa học lớp 5

II Thực trạng của việc sử dụng phương pháp thí nghiệm

trong dạy học môn khoa học lớp 5.

1 Thực trạng về cơ sở vật chất phục vụ cho dạy thí nghiệm ở

các nhà trường:

2 Thực trạng học sinh học thí nghiệm:

3 Thực trạng dạy thí nghiệm của giáo viên:

4 Khảo sát học sinh:

III Một số biện pháp phát huy tính tích cực học tập của

học sinh thông qua việc sử dụng phương pháp thí nghiệm

trong giờ khoa học.

1 Giáo viên phải xác định rõ mục đích, lựa chọn thí nghiệm

phù hợp

2 Chuẩn bị chu đáo dụng cụ thí nghiệm phục vụ cho từng bài

dạy cụ thể

3 Xây dựng góc học tập môn Khoa học Khuyến khích học

sinh, phụ huynh học sinh trong lớp cùng tham gia chuẩn bị

dụng cụ thí nghiệm phục vụ cho bài học Khoa học

3.1 Xây dựng góc học tập môn Khoa học

3 2 Khuyến khích học sinh, phụ huynh học sinh trong lớp

cùng tham gia chuẩn bị dụng cụ thí nghiệm phục vụ cho bài

học Khoa học

4 Vận dụng kỹ thuật dạy học: Kỹ thuật “Trình bày một phút”

trong việc hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm

5 Sử dụng phương pháp thí nghiệm theo hướng phát huy tính

tích cực học tập của học sinh

6 Một số hoạt động minh họa cho bài dạy cụ thể:

6.1 Ví dụ 1

6.2 Ví dụ 2

6.3 Ví dụ 3

1 2 2 2

3 3 3 4 5 5

5 5 6 6

6 8 9

9 10

11 12

13 13 14 16

29

30

1 Đối với giáo viên

2 Đối với học sinh

C PHẦN KẾT LUẬN

181820

A PHẦN MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài

Khoa học là môn học về các sự vật hiện tượng tự nhiên, về cơ thể và sứckhỏe của con người Có nhiệm vụ cung cấp cho học sinh những kiến thức khoahọc sơ đẳng ban đầu về các hiện tượng và sự vật gần gũi trong tự nhiên, baogồm cả con người và các hoạt động của con người tác động vào thế giới tựnhiên; bước đầu hình thành một số kỹ năng quan sát, dự đoán và vận dụng kiếnthức khoa học vào cuộc sống

Môn Khoa học ở lớp 5 được xây dựng trên cơ sở nối tiếp những kiến thức

về tự nhiên của môn Tự nhiên và Xã hội các lớp 1,2,3 Nội dung chương trìnhđược cấu trúc đồng tâm mở rộng và nâng cao theo các chủ đề: Con người và sứckhỏe; Vật chất và năng lượng; Thực vật và động vật Các chủ đề này được mởrộng và đào sâu ở lớp 5 Với trình độ phát triển tư duy của học sinh lớp cuối cấpTiểu học, chương trình môn Khoa học lớp 5 đã đưa vào những nội dung về tínhchất, đặc điểm của các quá trình, hiện tượng trong tự nhiên, trong cơ thể người.Các hiện tượng hay quá trình diễn ra trong tự nhiên nhiều khi rất khó quan sáttrong điều kiện bình thường, bằng mắt thường Bởi chúng thường diễn ra quánhanh hoặc quá chậm hoặc “vô hình” Những kiến thức về tính chất và sự biếnđổi của các chất thì lại rất trừu tượng, muốn nhận thấy chúng, cần phải tạo ra sựtương tác, phản ứng giữa các chất, nghĩa là phải tiến hành thí nghiệm Bên cạnh

đó khoa học còn là môn học tiền đề để sau này các em học tốt môn hóa học, vật

lí ở THCS và THPT Nhưng thực tế cho thấy nhiều học sinh mặc dù nắm chắcphần lí thuyết nhưng khi thực hành thí nghiệm thì vô cùng lúng túng, chưa thànhthạo hoặc chưa biết cách thao tác thí nghiệm Các em có rất ít trải nghiệm thực

tế về kĩ năng làm thí nghiệm Việc lĩnh hội kiến thức của các em còn xa rời thựctiễn, các em khó hình thành kĩ năng, kĩ xảo thực hành và tư duy kĩ thuật Mặtkhác học sinh đa phần là người dân tộc thiểu số, các em ít được tiếp cận với pháttriển khoa học Không những thế Trường Tiểu học Cẩm Châu đóng trên địa bàn

xã vùng cao, trình độ dân trí của địa phương không đồng đều, điều kiện kinh tếchưa phát triển nên việc chuẩn bị đồ dùng, sưu tầm đồ dùng phục vụ cho thínghiệm còn gặp nhiều khó khăn Vì vậy để học sinh học tốt môn Khoa học ở lớp

5, giúp các em khai thác hết giá trị của dạy học thí nghiệm, phát huy được tínhtích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, gắn lí thuyết với thực tiễn, thỏa mãnnhu cầu tò mò, khám phá tri thức của các em, giúp học sinh hiểu rõ bản chất củacác sự vật hiện tượng, mạnh dạn trong các hoạt động,… thì giáo viên cần vậndụng các phương pháp dạy học theo hướng tích cực trong đó có thể lựa chọn vàphối hợp nhiều phương pháp khác nhau Trong khuôn khổ đề tài này tôi chỉ đưa

ra một số kinh nghiệm trong việc “Sử dụng phương pháp thí nghiệm nhằm phát huy tính tích học tập của học sinh trong dạy học môn Khoa học lớp 5”

sao cho đạt hiệu quả cao nhất để góp một phần nhỏ vào việc thực hiện nâng caohiệu quả giáo dục nói chung, nâng cao chất lượng dạy và học Khoa học ởTrường Tiểu học Cẩm Châu nói riêng

II Mục đích nghiên cứu:

- Vận dụng phương pháp thí nghiệm trong dạy học môn Khoa học lớp 5

theo hướng phát huy tính cực, chủ động, sáng tạo của học sinh

- Từ cách đổi mới phương pháp dạy của thầy góp phần đổi mới cách họccủa trò Phát huy hết khả năng tự phát hiện của học sinh thông qua các thínghiệm

III Đối tượng nghiên cứu:

- Quá trình dạy học môn Khoa học lớp 5 bằng phương pháp thí nghiệm

- Một số thí nghiệm nhằm giúp học sinh lớp học tốt môn Khoa học lớp 5

IV Phương pháp nghiên cứu:

1 Phương pháp điều tra:

- Mục đích để tìm hiểu các phương pháp dạy học của giáo viên; tìm hiểutính tích cực nhận thức của học sinh

2 Phương pháp thực nghiệm:

- Dạy thực nghiệm tại lớp 5A, để đối chiếu kiểm nghiệm với đầu năm,đánh giá hiệu quả nghiên cứu

3 Phương pháp trực quan:

- Tìm hiểu nội dung sách giáo khoa, sách giáo viên, vở bài tập…

- Trao đổi với giáo viên - học sinh để tìm hiểu thực trạng dạy - học mônKhoa học lớp 5

B PHẦN NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÝ LUẬN :

1 Khái niệm phương pháp thí nghiệm:

Thí nghiệm có vai trò hết sức quan trọng trong quá trình phát triển nhậnthức của con người về thế giới Thí nghiệm là một phần của hiện thực kháchquan được thực hiện hoặc tái tạo lại trong những điều kiện đặc biệt, trong đó conngười có thể chủ động điều khiển các yếu tố tác động vào quá trình xảy ra đểphục vụ cho các mục đích nhất định Thí nghiệm giúp con người gạt bỏ nhữngcái phụ, không bản chất để tìm ra cái bản chất của sự vật hiện tượng Thí nghiệmgiúp con người phát hiện ra những quy luật còn ẩn náu trong tự nhiên Mặt khác

nó còn giúp con người kiểm chứng, làm sáng tỏ những giả thuyết khoa học [9]

Thí nghiệm là cầu nối giữa lý thuyết và thực tiễn, là tiêu chuẩn đánh giátính chân thực của kiến thức, hỗ trợ đắc lực cho tư duy sáng tạo Nó là phươngtiện duy nhất giúp hình thành ở học sinh kỹ năng, kỹ xảo thực hành và tư duysáng tạo Thí nghiệm được thực hiện ở tất cả các khâu của quá trình dạy học

Phương pháp thí nghiệm là phương pháp giáo viên tổ chức cho học sinh

sử dụng các dụng cụ thí nghiệm để tái tạo lại những hiện tượng đã xảy ra trongthực tế để tìm hiểu và rút ra những kết luận khoa học [9] Qua đó tạo niềm tinvào khoa học; nâng cao tính tự lực và khả năng tư duy khoa học khi tiếp xúc vớicác hiện tượng thực tế; làm quen và hình thành ở học sinh kĩ năng sử dụng cácdụng cụ thí nghiệm Như vậy phương pháp thí nghiệm có sự hợp tác giữa thầy

và trò để thực hiện thành công thí nghiệm phát hiện ra tri thức của bài học.Phương pháp thí nghiệm làm thay đổi quan niệm, cách nhìn nhận của giáo viên

và học sinh về vai trò của mình trong quá trình dạy học Học sinh sẽ là ngườitrực tiếp thực hiện thí nghiệm từ đó phát hiện ra tri thức của bài học Mục tiêucủa phương pháp thí nghiệm là tạo nên tính tò mò, ham muốn khám phá và say

mê khoa học của học sinh Ngoài việc chú trọng đến kiến thức khoa học,phương pháp thí nghiệm còn chú ý nhiều đến việc phát triển tư duy và nâng caotính tự lực, tích cực của học sinh Do vậy để sử dụng tốt phương pháp thínghiệm trong dạy học Khoa học đòi hỏi giáo viên phải nắm chắc bản chất củaphương pháp thí nghiệm

2 Bản chất của phương pháp thí nghiệm:

Phương pháp thí nghiệm là cầu nối giữa lý thuyết và thực tiễn Thínghiệm được sử dụng theo các cách khác nhau nhằm giúp học sinh thu thập và

xử lí thông tin qua đó rút ra được các khái niệm, quy luật, tính chất của các sựvật, hiện tượng Bản chất của phương pháp thí nghiệm là lấy học sinh làm trungtâm thông qua đó giáo viên hướng dẫn học sinh thực hiện các thí nghiệm đơngiản từ đó phát hiện ra tri thức của bài học Học sinh tích cực chủ động tham giavào các hoạt động thí nghiệm từ khâu nắm mục đích của thí nghiệm sau đó lựachọn thí nghiệm, lựa chọn dụng cụ, tiến hành thí nghiệm, quan sát và rút ra kếtquả Qua các thí nghiệm, học sinh thể hiện sự hiểu biết của mình Sự hiểu biết

ấy được chứng minh thông qua các quá trình học sinh tự lực làm thí nghiệm vàcác kết quả của quá trình ấy Với phương pháp thí nghiệm khả năng tư duy củahọc sinh cũng được phát huy một cách tối đa Học sinh có cơ hội tìm hiểu khámphá tri thức thông qua các bài tập thực tế và các thí nghiệm thực hành Học sinhbước đầu được làm quen với hình thức nghiên cứu thỏa mãn nhu cầu tò mòkhám phá tri thức của mình Học sinh mạnh dạn trong các hoạt động và tự tinthể hiện khả năng sáng tạo của mình Phương tiện thí nghiệm hỗ trợ, thúc đẩyhọc sinh muốn được tham gia vào các hoạt động thí nghiệm điều đó rất có lợitrong qúa trình chiếm lĩnh tri thức của người học Học sinh được chủ động sửdụng các dụng cụ thí nghiệm và các chất tham gia vào thí nghiệm để tìm ra kiếnthức Điều đó cũng rất thuận lợi cho các em phát triển các giác quan, đảm bảocho sự phát triển toàn diện Trong phương pháp thí nghiệm giáo viên chỉ làngười hướng dẫn gợi mở mà không làm thay học sinh Trên cơ sở đó học sinhphát triển tư duy logic, năng lực cá nhân và hoàn thành tốt công việc được giao.

Như vậy với phương pháp thí nghiệm học sinh đã phát huy được sự sángtạo và khả năng hiểu biết của mình đem lại hiệu quả giáo dục rất lớn

3 Vai trò của phương pháp thí nghiệm trong việc vận dụng để dạy môn khoa học lớp 5:

Trên cơ sở nghiên cứu đặc điểm, bản chất của phương pháp thí nghiệm vàđặc điểm nội dung của môn Khoa học lớp 5 tôi thấy vận dụng phương pháp thínghiệm vào dạy môn Khoa học là rất cần thiết vì nó phù hợp với nội dung kiếnthức của môn Do khoa học là một môn học tích hợp kiến thức của khoa học tựnhiên và khoa học xã hội nên nội dung của nó mang tính thực tiễn cao Nhữnghiểu biết mà học sinh tiếp thu được sẽ ứng dụng được rất nhiều vào trong cuộcsống Học sinh có thể tư duy tranh luận để giải quyết các vấn đề nảy sinh trongthực tế từ đó tìm ra kiến thức của bài học, hình thành niềm tin khoa học Phươngpháp thí nghiệm đóng vai trò quan trọng giúp các em hiểu chúng và làm sáng tỏnhững giả thuyết khoa học này

Quá trình nhận thức của học sinh mang tính trực quan cụ thể: Tri giác củahọc sinh gắn liền với hoạt động thực tiễn, trí nhớ mang tính chất hình ảnh, cụthể, trực tiếp Dạy học có sử dụng thí nghiệm luôn đặt học sinh vào những hoạtđộng trực tiếp, lấy hoạt động của học sinh làm trung tâm, dưới sự hướng dẫn củagiáo viên học sinh thực hành thí nghiệm dựa vào kiến thức, kinh nghiệm có sẵn

để tiến hành thí nghiệm Bằng các hoạt động tự lực thực hiện thí nghiệm họcsinh sẽ nắm bắt kiến thức một cách sâu sắc và vững chắc

Thí nghiệm còn giúp học sinh hiểu được bản chất của vấn đề một cáchnhanh chóng và chính xác, học sinh được đặt vào tình huống có vấn đề và tựmình lựa chọn thí nghiệm, tự tổ chức thí nghiệm thông qua sự hướng dẫn củagiáo viên Học sinh tự thực hiện thí nghiệm rồi trình bày trước lớp, dù làm hỏnghay làm tốt, các em đều được trình bày và giải thích kết luận của mình Chínhqua những lần thử nghiệm liên tiếp ấy, qua những sai lầm học sinh sẽ rút ra kinhnghiệm và hiểu sâu bản chất của vấn đề

Thí nghiệm có tác dụng kích thích động cơ học tập của học sinh Khi nhậnđược các vấn đề, học sinh nảy sinh nhu cầu muốn tiến hành thí nghiệm để giảiquyết vấn đề được nêu ra Học sinh sẽ tự nghiên cứu, nêu ra các ý tưởng, nhữngkhả năng có thể xảy ra khi thực hiện thí nghiệm rồi dần dần chiếm lĩnh tri thức.Hơn thế nữa, khi tiến hành thí nghiệm học sinh luôn ở trạng thái vận động, sửdụng mọi giác quan, điều này không chỉ giúp học sinh lĩnh hội được nhiều thôngtin, kiến thức, kĩ năng mà còn giúp học sinh phát triển thể chất, thẩm mĩ… Đây

là mục tiêu phát triển toàn diện mà mục đích của giáo dục đề ra

Vì vậy sử dụng phương pháp thí nghiệm trong dạy học góp phần quantrọng trong việc nâng cao chất lượng dạy học môn Khoa học nhằm đạt đượcmục tiêu dạy học đã đề ra

II THỰC TRẠNG CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THÍ NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC LỚP 5:

1 Thực trạng về cơ sở vật chất phục vụ cho dạy thí nghiệm môn Khoa học ở nhà trường:

Hiện nay, đồ dùng thí nghiệm ở các nhà trường còn thiếu, chưa được đầu

tư về các vật dụng, đồ dùng phục vụ cho việc thực hành thí nghiệm của giáoviên và học sinh Bộ đồ dùng được cấp từ sau năm 2000 đến nay đã xuống cấp,hầu như không sử dụng được Phòng thiết bị dạy học không đảm bảo điều kiệnphục vụ cho giáo viên và học sinh làm thí nghiệm

Nhà trường không có nhân viên chuyên trách riêng về thiết bị mà do giáoviên văn hóa kiêm nhiệm không được đào tạo về chuyên môn Bởi vậy đồ dùngthí nghiệm do giáo viên giảng dạy tự chuẩn bị

2 Thực trạng học sinh học thí nghiệm trong môn Khoa học:

Phần lớn học sinh ham thích học khoa học Học sinh nắm rất tốt về líthuyết nhưng thiếu kĩ năng làm thí nghiệm Các em có rất ít trải nghiệm thực tếqua thực hành làm thí nghiệm Chính vì vậy việc lĩnh hội kiến thức của học sinhluôn xa rời thực tiễn, học sinh khó hình thành kĩ năng kĩ xảo thực hành và tư duy

kĩ thuật

Việc chuẩn bị đồ dùng thí nghiệm của học sinh chưa tích cực do các emngại tìm kiếm, ngại sưu tầm, …

3 Thực trạng dạy thí nghiệm của giáo viên trong môn Khoa học:

Một bộ phận không nhỏ giáo viên còn ngại đầu tư, công sức Cho rằngmôn học này không quan trọng bằng môn Toán, Tiếng Việt, …

Bên cạnh đó khi làm thí nghiệm các tiết dạy rất dễ thất bại nếu không làmthí nghiệm trước, không có sự chuẩn bị chu đáo kĩ càng về đồ dùng dạy học bởiviệc chuẩn bị đồ dùng mất rất nhiều thời gian, kinh phí, …

Một số giáo viên còn lúng túng trong việc sử dụng các thiết bị thí nghiệm,chưa biết cách khai thác nên chưa thu hút được học sinh tham gia, khiến chohiệu quả giờ học chưa cao.

4 Khảo sát học sinh:

Trong quá trình giảng dạy học về khoa học, tôi tiến hành khảo sát chấtlượng học sinh nắm được thí nghiệm và vận dụng vào thực tiễn lớp 5A và nhậnđược kết quả như sau:

Lớp TSHS

Số HS nắm chắc lí thuyết và thực hành tốt thí nghiệm

Số HS nắm chắc

lí thuyết nhưng chưa thực hành tốt thí nghiệm

Số HS chưa nắm chắc lí thuyết, chưa thực hành tốt thí nghiệm

Từ bảng kết quả trên cho thấy: Số học sinh nắm được lí thuyết và thựchành thí nghiệm thành thạo, có hứng thú với thực hành thí nghiệm còn hạn chế.Những học sinh có đam mê khoa học, thích nghiên cứu, tìm tòi và nắm chắc líthuyết từ đó biết vận dụng vào thực tiễn, có tư duy kĩ thuật còn rất ít

Số học sinh trong lớp nắm được lí thuyết nhưng thực hành thí nghiệmchưa tốt hoặc chưa nắm được lí thuyết và chưa biết cách thực hành thí nghiệmcòn nhiều

Từ những thực trạng trên đây, việc sử dụng phương pháp thí nghiệm nhằmphát huy tính tích cực học tập của học sinh vào dạy môn Khoa học ở nhà trườngTiểu học là một việc làm vô cùng cần thiết giúp cho các em say mê, hứng thútrong học khoa học, lĩnh hội những tri thức khoa học một cách dễ dàng, tạo điềukiện củng cố, khắc sâu kiến thức một cách vững chắc Tạo ra không khí học tậpsôi nổi, kích thích học sinh chủ động tìm kiếm tri thức trong nội dung từng bàihọc cụ thể

III MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁP PHÁT HUY TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THÔNG QUA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THÍ NGHIỆM TRONG GIỜ KHOA HỌC:

1 Giáo viên phải xác định rõ mục tiêu, lựa chọn thí nghiệm phù hợp:

Qua tìm hiểu, dự giờ và trao đổi với đồng nghiệp, tôi nhận thấy việc ápdụng phương pháp thí nghiệm trong môn Khoa học lớp 5 nói riêng và môn Khoahọc nói chung ở các trường Tiểu học có thể chia ra các cách tiến hành thínghiệm mà giáo viên thường dùng như sau:

Cách 1: Giáo viên nêu kiến thức khoa học

- Giáo viên làm thí nghiệm để minh họa học sinh quan sát và đối chiếu kếtquả thí nghiệm với kiến thức khoa học.

Cách 2: Giáo viên nêu kiến thức khoa học

- Yêu cầu học sinh dự kiến kết quả thí nghiệm

- Giáo viên làm thí nghiệm

- Học sinh giải thích diễn biến thí nghiệm

Cách 3: Giáo viên nêu kiến thức khoa học

- Giáo viên hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm

- Học sinh làm thí nghiệm và đối chiếu kết quả với kiến thức khoa học.Cách 4: Giáo viên yêu cầu học sinh nêu kiến thức khoa học

- Giáo viên hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm

- Học sinh làm thí nghiệm và đối chiếu kết quả với kiến thức khoa học.Cách 5: Giáo viên nêu vấn đề: Giáo viên hướng dẫn học sinh làm thínghiệm để tìm ra câu trả lời cho câu hỏi

Cách 1 thực chất là dạng thí nghiệm chứng minh do giáo viên tiến hành.Khi tiến hành phương pháp thí nghiệm theo cách này, giáo viên chưa phát huyđược tính tích cực học tập của học sinh vì những lí do sau:

- Kiến thức khoa học đã nêu ra không còn kích thích được trí tò mò củahọc sinh

- Thí nghiệm do giáo viên tiến hành, học sinh chỉ cần quan sát theo dõinên khó tập trung chú ý

- Thí nghiệm do giáo viên tiến hành nên xác xuất thành công thường rấtcao, ít có tình huống sư phạm xảy ra Vì vậy, không kích ứng khả năng tư duy và

óc phán đoán của học sinh

Ở cách 2, mặc dù vẫn là giáo viên làm thí nghiệm nhưng mức độ tham giacủa học sinh đã tích cực hơn so với cách 1 Làm theo cách 2, học sinh được dựkiến kết quả thí nghiệm nên phần nào kích thích trí tò mò, khơi dậy khả năngphán đoán của các em Học sinh sẽ hào hứng theo dõi thí nghiệm để so sánh vớikết quả mà mình dự đoán Ngoài ra, các em còn được giải thích diễn biến của thínghiệm nên không khí học tập sôi nổi hơn Mỗi em đưa ra cách giải thích riêngcủa mình sao cho phù hợp với kết quả tìm được

Theo cách 3, HS bắt đầu được làm thí nghiệm, nhưng sự tích cực của HSlại thể hiện ở các mức độ khác nhau Khi được trực tiếp thực hành trên dụng cụthí nghiệm, các em sẽ rất hào hứng Đặc biệt, HS được tiến hành thí nghiệm theonhóm sẽ tăng cường tinh thần tập thể, dễ thảo luận với nhau, cùng giúp đỡ nhauthực hiện nhiệm vụ nhóm mình Tuy vậy ở cách 3, GV vẫn là người đưa ra cáchtiến hành thí nghiệm, HS chưa thực sự được chủ động khám phá kiến thức mới

Trong sách giáo viên (SGV) Khoa học 5, phần lớn các thí nghiệm đượcgợi ý tiến hành theo cách 3, đó là: GV nêu kiến thức khoa học - GV hướng dẫn

HS làm thí nghiệm - HS làm thí nghiệm đối chiếu kết quả thí nghiệm với kiếnthức khoa học Như vậy, theo kết quả điều tra nói trên, GV đã có sự sáng tạo,linh hoạt (so với SGV) trong việc sử dụng phương pháp thí nghiệm nhằm pháthuy tính tích cực học tập của HS

Với 5 cách tiến hành thí nghiệm đã nêu, tuy cách sau có nhiều ưu điểmhơn cách trước, nhưng vẫn chưa phát huy tối đa tính tích cực học tập của HS.Các em chỉ quan sát là chủ yếu, chưa được trực tiếp sử dụng và thao tác trên cácdụng cụ thí nghiệm Ở cách 3 và cách 4, HS được làm thí nghiệm để tìm ra kiếnthức dưới sự hướng dẫn của GV Song cách làm việc của HS vẫn được GV chỉdẫn khá cụ thể nên các em chỉ việc áp dụng một cách máy móc, không có sựsáng tạo, mặc dù HS có thể có cách làm khác Ngoài ra, khi tất cả các nhómcùng làm theo một cách thì khó có sự so sánh, đối chiếu kết quả đa dạng giữacác nhóm tổ

Trong khi đó giờ Khoa học, làm thí nghiệm không phải chỉ để thay đổihình thức học tập, làm thí nghiệm cho vui mà thông qua thí nghiệm giúp họcsinh lĩnh hội các kiến thức khoa học một cách rõ ràng, dễ hiểu và có thể nhớ lâu

Do đó khi tổ chức cho học sinh làm thí nghiệm giáo viên cần xác định rõ mụcđích của thí nghiệm, phải suy nghĩ xem mình tổ chức thí nghiệm nhằm mục đíchgì? nhằm rút ra kiến thức, kỹ năng nào? Để từ đó có hướng thiết kế một cáchphù hợp Vì vậy khi tổ chức cho học sinh làm thí nghiệm trong dạy học Khoa họcchúng ta phải dựa vào nội dung bài học, điều kiện thời gian trong mỗi tiết học cụthể để thiết kế thí nghiệm cho phù hợp Muốn tổ chức được cho học sinh làm thínghiệm trong dạy học Khoa học có hiệu cao thì đòi hỏi mỗi giáo viên phải có kếhoạch chuẩn bị chu đáo, tỉ mỉ, cặn kẽ và đảm bảo các yêu cầu sau :

- Cần xác định rõ mục đích, nhiệm vụ, thời gian làm thí nghiệm

- Lựa chọn thí nghiệm phù hợp với nội dung bài học và phải được chuẩn

cụ thí nghiệm tôi nghiên cứu rất kỹ xem mình cần chuẩn bị những dụng cụ nào.Nếu bài nào khó, còn phân vân thì tôi sẽ đưa ra trong buổi sinh hoạt tổ chuyênmôn để thống nhất xây dựng kế hoạch cụ thể về việc nên chuẩn bị dụng cụ thínghiệm đối với từng bài dạy cụ thể trong chương trình khoa học lớp 5 (có sử dụngphương pháp thí nghiệm) Sau đó phân công chuẩn bị và chia sẻ cùng nhau về đồ

dùng dạy học, tư liệu cho từng bài học Qua nghiên cứu bài dạy, chúng tôi đãthống nhất phương án chuẩn bị dụng cụ thí nghiệm cho các bài cụ thể sau đây:

Tiết (theo PPCT)

Dụng cụ TN cần chuẩn bị

1 Đá vôi, xi măng Tiết 26, 27 Đá vôi, đá cuội, a xít, dấm, xi măng,nước.

2 Gạch, ngói Tiết 28 Gạch, ngói, chậu nước

3 Thủy tinh Tiết 29 Cốc, chén, lọ thủy tinh

4 Cao su, chất dẻo Tiết 30, 31

Bóng cao su, sợi dây bằng cao su;nước sôi, nước lạnh, xăng, nến, bậtlửa

5 Chất dẻo Tiết 31 Các đồ dùng bằng nhựa

6 Sự chuyển thể củachất Tiết 35 Nến, nước đá

7 Hỗn hợp và dungdịch Tiết 36, 37,38 Muối, mì chính, hạt tiêu, xi măng,cát, thìa, cốc, bếp, nồi, dầu ăn, nến

8 Sự biến đổi hóahọc Tiết 39, 40 Nến (hoặc đèn cồn), giấy, dấm,chanh

9 Năng lượng Tiết 41 Nến, pin, ô tô đồ chơi

10 Sử dụng nănglượng điện Tiết 45 Pin, bóng đèn, dây điện

3 Xây dựng góc học tập môn Khoa học Khuyến khích học sinh, phụ huynh học sinh trong lớp cùng tham gia chuẩn bị dụng cụ thí nghiệm phục

vụ cho bài học Khoa học :

3.1 Xây dựng góc học tập môn Khoa học:

Trong lớp học, góc học tập chính là nơi để các đồ dùng học tập, đồ dùngphục vụ cho việc dạy và học của học sinh như sách vở, tranh ảnh, đồ dùng thínghiệm, … do giáo viên, học sinh, cha mẹ học sinh cùng sưu tầm chuẩn bị.Ngoài ra đây cũng là nơi trưng bày sản phẩm học tập của học sinh theo từngtuần, từng tháng hoặc cả năm học Góc học tập chính là nơi thu hút, lôi cuốn họcsinh, giúp các em ghi nhớ, khắc sâu kiến thức sau mỗi giờ học, tạo cho các emniềm say mê cũng như hứng thú khi tham gia các hoạt động học tập

Khi dạy các bài dạy khoa học có thí nghiệm, cuối mỗi giờ học tôi sẽ tổchức từng nhóm thảo luận, thống nhất lại nội dung kiến thức đã học được trongbài học, chia sẻ trước lớp kết quả mình thu được cũng như cách vận dụng vàothực tiễn cuộc sống Sau đó các em cùng thảo luận, bàn bạc, phân công các đồdùng cần chuẩn bị cho tiết học sau (nếu có) phù hợp với khả năng của từng em

3 2 Khuyến khích học sinh, phụ huynh học sinh trong lớp cùng tham gia chuẩn bị dụng cụ thí nghiệm phục vụ cho bài học Khoa học:

Học sinh chủ động chuẩn bị từ ở nhà các loại đồ dùng phục vụ cho cáchoạt động dạy và học trên lớp là nhân tố rất quan trọng quyết định đến sự thànhbại của từng bài dạy cụ thể Do đó để mỗi giờ học Khoa học thực sự hiệu quả vàlôi cuốn học sinh thì ngoài bản thân mỗi giáo viên phải tự thân vận động và luônluôn có ý chuẩn bị đồ dùng, dụng cụ thí nghiệm để phục vụ bài giảng của mình.Bên cạnh đó, giáo viên nên khuyến khích học sinh, phụ huynh học sinh cùngtham chuẩn bị phục vụ cho việc học tập môn Khoa học Đây là việc làm rất cầnthiết vì qua tìm hiểu, chuẩn bị học sinh đã phần nào đó nắm được một số kiếnthức liên quan đến nội dung bài học từ đó giúp các em nhớ lâu kiến thức hơn vìkiến thức tự học sinh tìm tòi khám phá bao giờ cũng ấn tựơng sâu sắc trong tâmtrí các em Để vận động phụ huynh cùng tham gia chuẩn bị đồ dùng thí nghiệmvới học sinh ngay từ đầu năm học tôi đã nghiên cứu chương trình, triển khai cácnội dung cần chuẩn bị đến phụ huynh, kêu gọi phụ huynh cùng tham gia vào quátrình chuẩn bị đồ dùng học tập của học sinh trong đó có các đồ dùng phục vụcho thí nghiệm khoa học Sau khi được sự thống nhất đồng ý của phụ huynh, vớicác tiết học có sử dụng đồ dùng thí nghiệm tôi sẽ lên kế hoạch, gửi phiếu đềnghị các dụng cụ thí nghiệm cần sự hỗ trợ của phụ huynh trước một tuần và cóghi rõ những dụng cụ cần phụ huynh hỗ trợ cũng như thời gian học sinh mangđến lớp phục vụ cho các hoạt động học tập Ví dụ:

Phiếu đề nghị phụ huynh hỗ trợ đồ dùng thí nghiệm:

động DH

Đồ dùng cần chuẩn

bị

Ngày dạy

Thời gian mang đến lớp

1 Hỗn hợp và

dung dịch

HĐ 2

HĐ 5 vàHĐ2(HĐTH)

Muối, nước, dầu ăn,cốc, thìa

Bếp ga mi ni, muối,cốc, thìa, nồi, đĩanhỏ, nến

5.2.2018

2.2.2018

Việc vận động phụ huynh cùng tham gia vào việc chuẩn bị đồ dùng thínghiệm giúp phụ huynh hiểu được một phần quá trình học tập của các em Họcsinh có thể nhờ cha mẹ giúp hoặc cùng các em, hỗ trợ các em chuẩn bị đồ dùngthí nghiệm Qua đó giúp giáo viên hoàn thành tốt mục tiêu bài học

HS chuẩn bị đồ dùng thí nghiệm Trưng bày đồ dùng góc Khoa học

4 Vận dụng các kỹ thuật dạy học tích cực: Kỹ thuật “Trình bày một phút”; Kĩ thuật “Viết tích cực” trong việc hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm:

Trong dạy học nói chung và dạy học khoa học nói riêng việc vận dụng các

kỹ thuật dạy học tích cực là vô cùng quan trọng Do đó tùy thuộc vào nội dungtừng bài học mà giáo viên lựa chọn các kỹ thuật dạy học sao cho phù hợp

Để phát huy tính tích cực của học sinh trong thực hành thí nghiệm tôithường sử dụng kỹ thuật “Trình bày một phút” Đây là kĩ thuật tạo cơ hội cho

HS tổng kết lại kiến thức đã học và đặt những câu hỏi về những điều còn bănkhoăn, thắc mắc bằng các bài trình bày ngắn gọn và cô đọng với các bạn cùngnhóm, cùng lớp Các câu hỏi cũng như các câu trả lời HS đưa ra sẽ giúp củng cốquá trình học tập của các em và cho GV thấy được các em đã hiểu vấn đề nhưthế nào

Kĩ thuật này có thể tiến hành như sau:

- Cuối tiết học (thậm chí giữa tiết học hoặc sau một hoạt động thí nghiệmnào đó), GV yêu cầu HS suy nghĩ, trả lời các câu hỏi sau:

Điều quan trọng nhất các em học đuợc sau khi làm thí nghiệm là gì? Theo các em, vấn đề gì là quan trọng nhất mà chưa được giải đáp sau khilàm thí nghiệm?

- HS suy nghĩ và viết ra giấy Các câu hỏi của HS có thể thể hiện dướinhiều hình thức khác nhau

- Mỗi HS trình bày trước lớp trong thời gian 1 phút về những điều các em

đã học được và những câu hỏi các em muốn được giải đáp hay những vấn đề các

em muốn được tiếp tục tìm hiểu thêm sau khi làm thí nghiệm

Bên cạnh đó nhằm giúp học sinh tóm tắt nội dung đã học, phản hồi chogiáo viên về việc nắm kiến thức của các em và những chỗ các em còn băn khoănthắc mắc hoặc hiểu sai sau khi thực hành thí nghiệm, giáo viên nên sử dụng kĩthuật viết tích cực trong tiết học Giáo viên có thể tiến hành như sau:

- Giáo viên đặt câu hỏi: Các em đã nắm được gì sau khi thực hành thínghiệm? Các em còn băn khoăn gì sau khi làm thí nghiệm? các em hãy suy nghĩviết ra giấy trong thời gian 2, 3 phút.

- Học sinh chia sẻ Giáo viên cùng học sinh giải đáp (nếu có) và chốt lại

Học sinh hào hứng tham gia phát biểu ý kiến:Trình bày một phút

* Một số lưu ý khi sử dụng các kỹ thuật dạy học 1 phút:

- Câu hỏi của GV không nên đề cập đến nhiều vấn đề, tránh việc trình bàycủa HS bị phân tán, dài dòng, thiếu tập trung

- Bên cạnh đó, cần khích lệ HS khi trình bày để HS tự tin, hứng thú Chỉ đạo

HS lắng nghe và chia sẻ sản phẩm của bạn về cả nội dung và cách thức trình bày

- Mỗi HS chỉ trình bày trong thời gian một phút, không nên cho nhiều HStrình bày cùng một nội dung để tránh mất thời gian cho những hoạt động khác

5 Sử dụng phương pháp thí nghiệm theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh:

Để sử dụng phương pháp thí nghiệm theo hướng phát huy tích cực học tậpcủa HS, có thể tiến hành thí nghiệm theo cách sau:

- GV nêu vấn đề (kiến thức khoa học được nêu ra dưới dạng câu hỏi mở)

- HS đưa ra cách tiến hành, dự kiến kết quả

- HS làm thí nghiệm, giải thích hiện tượng và rút ra kiến thức khoa học.[6]

Đây là cách làm có thể đòi hỏi những điều kiện nhất định (HS có khả năngtiếp thu nhanh, GV có trình độ vững vàng về Khoa học tự nhiên, có khả năng xử

lí tốt các tình huống về chuyên môn và sư phạm…) Song, nếu GV mạnh dạn tìmtòi suy nghĩ và vận dụng cách hướng dẫn nói trên, hiệu quả dạy học nhất định sẽtừng bước được nâng cao Có thể cụ thể hóa trình tự tiến hành thí nghiệm theocách trên như sau:

Bước 1 Nêu vấn đề: GV nêu vấn đề (kiến thức khoa học) dưới dạng câu hỏi