SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BÁ THƯỚC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Một số biện pháp nâng cao hiệu quả việc tổ chức trò chơi học tập môn Khoa học cho học sinh lớp
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BÁ THƯỚC
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Một số biện pháp nâng cao hiệu quả việc tổ chức trò chơi học tập môn Khoa học cho học sinh lớp 5 - Trường Tiểu học Điền Trung I
Trang 2MỤC LỤC
2.2 Thực trạng việc tổ chức trò chơi học tập trong day- học môn
Khoa học lớp 5 trường Tiểu học Điền Trung I- huyện BáThước:
2.3.3.1 Sự chuẩn bị đồ dùng học tập cho học sinh tham gia trò chơi 62.3.3.2
Xác định thời gian, thời điểm diễn ra trò chơi 82.3.3.3 Địa điểm và đối tượng tham gia chơi trò chơi 82.3.4 Giải pháp 4: Tiến hành tổ chức trò chơi 92.3.5 Giải pháp 5: Một số trò chơi bản thân sưu tầm và áp dụng vào
các bài học
11
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo
dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường
16
Trang 3I Mở đầu 1.1 Lý do chọn đề tài:.
Nhằm thực hiện đạt hiệu quả cao của mục tiêu giáo dục mà Bộ giáo dục vàĐào tạo đã đặt ra Giáo dục nói chung và giáo dục cho học sinh Tiểu học nóiriêng là phải giáo dục toàn diện, không coi trọng môn nào hơn môn nào Bởi vậy
cùng các môn học khác, m ôn Khoa học là môn học có vai trò hết sức quan trọng trong việc giúp học sinh học tập môn Khoa học tự nhiên ở cấp Trung học sơ sở
và các môn Vật lý, Hoá học, Sinh học ở cấp Trung học phổ thông Môn học chú trọng tới việc khơi dậy trí tò mò khoa học, bước đầu tạo cho học sinh cơ hội tìm hiểu, khám phá thế giới tự nhiên; vận dụng kiến thức vào thực tiễn, học cách giữ gìn sức khoẻ và ứng xử phù hợp với môi trường sống xung quanh [1] Bởivậy cùng với các môn học khác, môn Khoa học đã góp phần không nhỏ vào việchình thành và phát triển toàn diện cho học sinh
- Để dạy tốt môn Khoa học ở Tiểu học, người giáo viên cần biết phối kếthợp các phương pháp dạy học như: Phương pháp quan sát; phương pháp thínghiệm; phương pháp nhóm; phương pháp trò chơi học tập …Trong đó phươngpháp Trò chơi học tập là một trong những phương pháp dạy học có hiệu quảnhằm khuyến khích sự tò mò khoa học, thói quen đặt câu hỏi, tìm câu giải thíchkhi các em được tiếp cận với thực tế, qua đó các em dễ dàng ghi nhớ nội dungbài học “Trò chơi học tập là một phương pháp dạy học giúp các em vui vẻ hẳnlên, thích hoạt động hơn…Khi bị khép vào luật chơi, các em dần có trật tự, kỷluật hơn…”
- Trò chơi học tập còn có một vai trò rất lớn trong mỗi tiết học vì: Nó làmthay đổi không khí lớp học, tập thể có được bầu không khí vui vẻ, thân ái, thôngcảm ; Quá trình học tập còn trở thành một hình thức vui chơi hấp dẫn; Học sinhthấy nhanh nhẹn cởi mở hơn Học sinh tiếp thu bài tự giác, tích cực hơn; Họcsinh được hệ thống và củng cố kiến thức
Nhưng một số ý kiến cho rằng, sử dụng phương pháp này sẽ gây ồn ào, mấttrật tự ảnh hưởng đến hoạt động khác, lại có ý kiến cho rằng phương pháp nàychỉ là hình thức và thay bằng hoạt động cá nhân, nếu có tổ chức cũng chỉ làgượng ép, miễn cưỡng
- Mặt khác, một số giáo viên khi sử dụng Trò chơi học tập lại chưa biết lựachọn nội dung bài dạy để vận dụng phương pháp trò chơi cho hợp lý, hoặc tròchơi đưa ra không có tác dụng thiết thực phục vụ mục tiêu bài học nên việc tổchức Trò học tập học sinh chơi chưa đạt hiệu quả…
Riêng tôi, tôi thấy phương pháp Trò chơi học tập có nhiều ưu điểm, khôngnhững giúp học sinh tự khám phá, hình thành, hệ thống kiến thức mà nó còn tạocho các em có sự thi đua, tính nhanh nhẹn, cởi mở, vui vẻ khi đến trường tạođiều kiện cho sự phát triển toàn diện ở học sinh Tiểu học
- Qua nhiều năm giảng dạy, tôi thấy đa số học sinh rất muốn được tham giaTrò chơi học tập nhưng vẫn còn không ít học sinh thụ động, tự ti, chưa mạnhdạn tham gia vào các hoạt động này Mặt khác, trong môn Khoa học lớp 5 có rấtnhiều tiết học cần sử dụng đến phương pháp Trò chơi học tập để phát hiện kiếnthức mới hoặc để củng cố kiến thức đã học
Trang 4* Với các lý do trên, tôi đã mạnh dạn đưa ra “Một số biện pháp nâng cao hiệu quả việc tổ chức Trò chơi học tập môn Khoa học cho học sinh lớp 5- Trường Tiểu học Điền Trung I huyện Bá Thước” Mà tôi đã rút ra được trong
quá trình giảng dạy lớp 5 trong những năm trước đây, để các bạn đồng nghiệptham khảo
1.2 Mục đích nghiên cứu
-Tìm hiểu và tổng kết được những khó khăn, thuận lợi của học sinh và giáoviên khi tham gia và tổ chức Trò chơi học tập
-Đưa ra được một số biện pháp để giải quyết những khó khăn mà học sinh
và giáo viên mắc phải khi tham gia Trò chơi học tập
- Nhằm nâng cao hiệu quả của phương pháp Trò chơi học tập trong môn khoahọc lớp 5
- Góp phần nâng cao chất lượng dạy và học, giúp các em phát triển toàn diệnngay từ bậc học đầu tiên
1.3 Đối tượng nghiên cứu:
Một số biện pháp nâng cao hiệu quả việc tổ chức Trò chơi học tập trongmôn Khoa học cho học sinh lớp 5- Trường Tiểu học Điền Trung I”
1.4 Phương pháp nghiện cứu:
- Trong quá trình nghiên cứu tôi kết hợp sử dụng các phương pháp sau :
- Phương pháp điều tra : Tôi đã điều tra bằng phiếu điều tra để thăm dòtình hình học tập các môn học : Khoa học ở lớp tôi chủ nhiệm
- Phương pháp trao đổi và lấy ý kiến đồng nghiệp và học sinh: Tôi đã traođổi và lấy ý kiến của đồng nghiệp, học sinh ở trong trường Tiểu học Điền TrungI- huyện Bá Thước, chủ yếu là học sinh khối 5
* Trò chơi học tập là gì? Trò chơi không chỉ là một “công cụ” dạy học mà nó
còn là con đường sáng tạo xuyên suốt quá trình học tập của học sinh Phươngpháp tổ chức trò chơi không chỉ là sự đánh giá trong quá trình dạy và học củathầy và trò mà nó còn tạo cho ta cảm giác thoải mái, tự tin, có sự sáng tạo, nhanhtrí, có óc tư duy, tưởng tượng của học sinh Dạy kết hợp với tổ chức trò chơichính là việc giáo viên hướng dẫn học sinh hoàn thành tốt phẩm chất của conngười mới xã hội chủ nghĩa
* Tổ chức trò chơi là một hình thức tổ chức dạy học, chơi là một biện pháp
học tập có hiệu quả của học sinh Trò chơi học tập có tính thi đua giữa các cá
nhân/nhóm Có luật chơi Có nội dung gắn với nội dung học tập [2] Vì vậy
thông qua trò chơi, học sinh được tập luyện, làm việc cá nhân, làm việc theo đơn
Trang 5vị tập thể theo sự phân công với tinh thần hợp tác Đó là những việc làm thuộcphương pháp học tập mới mà trường Tiểu học Điền Trung I được tiến thành ởcác lớp học, và đặc biệt là các em học sinh lớp 5A.
2.2 Thực trạng việc tổ chức trò chơi học tập trong day- học môn Khoa học lớp 5 trường Tiểu học Điền Trung I- huyện Bá Thước:
Trong những năm gần đây, khi thông tư 22 có hiệu lực từ 06/11/2016,thì việc đánh giá xếp loại danh hiệu học sinh bậc Tiểu học nói chung học sinhkhối 4, 5 nói riêng, yêu cầu phải có sự phối hợp tương quan nhất định của cácmôn được đánh giá bằng điểm số ở hai lần kiểm tra (cuối học kì I và cuối học kỳII) nhằm đánh giá học sinh một cách toàn diện hơn Vì vậy khi có ý định viếtsáng kiến này tôi đã tham khảo các ý kiến của đồng nghiệp của mình, hỏi họcsinh đồng thời khảo sát và phân loại học sinh nhằm mục đích nắm được đốitượng của mình và đề ra được biện pháp cụ thể nhất
Sau khi được phân công giảng dạy khối 5, tôi đã tiến hành điều tra cụ thể vềtình hình học sinh, khả năng tiếp thu kiến thức về phân môn Khoa học sự mongmuốn và khả năng tham gia trò chơi học tập trong môn khoa học nói riêng vàtrong các môn học khác nói chung
Kết quả như sau:
Bảng 1
Lớp Tổng số
Số học sinh muốn được tham gia, hiểu mục đích và thu được kết quả sau trò chơi học tập
Số học sinh muốn được tham gia, nhưng chỉ tham gia với mục đích vui chơi là chính
mà chưa hiểu, chưa thu được kết quả sau trò chơi học tập
Số học sinh chưa muốn tham gia
Đồng thời tôi tiến hành khảo sát chất lượng đầu năm của hai lớp khối 5:(lớp 5A và lớp 5B)
Họ và tên học sinh:……… Lớp:……
Khoanh tròn chữ cái ( A,B,C,D ) trước câu trả lời đúng nhất.
1) Khi một em bé nằm trong bụng mẹ gọi là gì ?
Trang 6A Bào thai B Hợp tử C Phôi D Sự thụ tinh
2) Tuổi dậy thì ở con gái bắt đầu vào khoảng nào ?
4) Phòng bệnh viêm gan A, chúng ta phải làm gì?
A Ăn chín, uống sôi B Rửa tay sạch sẽ trước khi ăn, sau khi đi đại tiện
C Đi tiểu đúng nơi qui định D Tất cả các ý trên
5) Phát biểu nào không đúng về bệnh sốt xuất huyết ?
A Là một bệnh truyền nhiễm
B Hiện nay chưa có thuốc đặc trị
C Cần giữ vệ sinh môi trường, vệ sinh sạch sẽ để phòng bệnh
D Bệnh không lây cho trẻ em dưới 5 tuổi
6) Khi một em bé mới sinh dựa vào cơ quan nào để phân biệt trai hay gái
A Cơ quan tuần hoàn B Cơ quan hô hấp
C Cơ quan sinh dục D Cơ quan thần kinh
Kết quả: Bảng 2
Lớp Sĩ số
Hoàn thành tốt (điểm 9-10)
Hoàn thành (điểm 5-8)
Chưa hoàn thành (điểm dưới 5)
Chất lượng khảo sát đầu năm của 2 lớplà tương đương nhau
Đặc biệt qua phiếu học tập của các em tôi còn nhận thấy: với nội dungtrong phiếu học tập là vừa phải, phù hợp với trình độ nhận thức của học sinhnhưng kết quả thu được chưa cao Vậy tôi đã rút ra được những nguyên nhânnhư sau:
* Về phía giáo viên:
1 Trong tiết học giáo viên có sử dụng các trò chơi trong học tập nhưng chỉmang tính hình thức còn hiệu quả chưa cao
2 Trong mỗi tiết học giáo viên chưa gây được sự hứng thú cho các em lờigiới thiệu giáo viên đưa ra chưa thú vị, chưa đủ hấp dẫn để lôi cuốn học sinh
3 Giáo viên chưa chuẩn bị đầy đủ đồ dùng học tập cho các tiết học Còn coinhẹ phần thí nghiệm thực hành
4 Trong quá trình giảng dạy giáo viên chưa phát huy hết tính tích cực, sángtạo của học sinh
Trang 7* Về phía học sinh:
1 Các em chưa hiểu mục tiêu của môn học nên tiếp thu nội dung bài học mộtcách qua loa
2 Trong giờ học các em chưa tập trung chú ý nghe thầy cô giáo giảng bài
3 Đa số các em lười đọc sách, khi giáo viên hỏi các em không chịu trả lời
4 Một số em còn lười đọc phần thông tin trong sách giáo khoa ở phần mụcbạn cần biết
5 Các em coi đây là môn học phụ nên chưa dành thời gian để học môn nàynhiều
Để khắc phục những nguyên nhân trên tôi đã nghiên cứu dần để tìm hướnggiải quyết như sau:
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
Với những thực trạng như trên đã nêu để nâng cao hiệu quả việc tổ chức tròchơi học tập trong môn Khoa học nhằm tạo được sự hứng thú trong học tập quanhiều năm giảng dạy Tôi đã áp dụng một số giải pháp như sau:
2.3.1 Giải pháp 1: Lựa chọn nội dung bài dạy phù hợp với nội dung trò chơi.
Không phải tiết Khoa học nào cũng cần sử dụng đến phương pháp Trò chơihọc tập Nếu như vậy thì giáo viên đã quá lạm dụng phương pháp này Vì thế,với mỗi tiết dạy, tôi cần xác định rõ mục tiêu của bài học, lựa chọn phươngpháp dạy học cho phù hợp với nội dung từng phần, áp dụng linh hoạt cácphương pháp dạy học trong tiết dạy sao cho tiết học trở nên nhẹ nhàng, học sinhtiếp thu bài tích cực, chủ động hơn Tuỳ từng bài mà Tôi sử dụng phương phápTrò chơi học tập khác nhau thích hợp nội dung bài học Khi đã lựa chọn đượcphương pháp dạy học cho mỗi hoạt động, Tôi xác định rõ mục tiêu để xây dựnghình thức tổ chức cho hoạt động đó
2.3.2 Giải pháp 2: Hướng dẫn học sinh xác định rõ mục đích của trò chơi.
Trước khi tổ chức cho học sinh tham gia chơi, Tôi đã khơi gợi cho họcsinh (học sinh hiểu): Qua trò chơi, các em sẽ tìm được những kiến thức gì, cũng
cố hay khắc sâu, hệ thống được những kiến thức gì?
Phần lớn Trò chơi học tập trong môn khoa học lớp 5 ở 2 dạng kiến thức:chơi để khám phá, hình thành kiến thức mới và chơi để củng cố, hệ thống hoákiến thức đã học
- Cách nêu mục tiêu của trò chơi, Tôi đã đưa ra một cách khéo léo, hấp dẫn,
có tính chất gợi mở để tạo sự tò mò khám phá cho học sinh
Ví dụ: Trò chơi “Ai nhanh, ai đúng ?” (Trong bài 6 trang 14)
Tôi đưa ra một số câu hỏi như sau:
Hiện nay các em đã mấy tuổi rồi nhỉ ? (học sinh trả lời)
Em hãy nêu một số đặc điểm về lứa tuổi này ? (học sinh trả lời); Giáo viên :Trong cuộc đời của mỗi con người chúng ta mỗi giai đoạn phát triển đều có đặcđiểm riêng đấy, để biết được đặc điểm về sự phát triển ở một số giai đoạn củacuộc đời con người Thầy sẽ tổ chức cho lớp chơi một trò chơi nhé
Sau đó Tôi nêu tên trò chơi, cách chơi, hướng dẫn chơi,
Trang 8- Sau khi các em đã hiểu được mục đích của trò chơi, thấy được sự hấp dẫncủa trò chơi các em sẽ chủ động tham gia chơi mà không cần giáo viên ép buộc.
Để có được điều đó, giáo viên cần xây dựng trò chơi học tập sao cho hợp lý; hợp
lý về thời gian; hợp lý về hình thức chơi; về luật chơi; về hình thức khenthưởng…
2.3.3 Giải pháp 3: Cách xây dựng trò chơi học tập.
Một số hoạt động học Tôi không dạy như thông thường mà tôi tổ chức cho họcsinh học tập bằng cách chơi trò chơi khi Tôi đã chuẩn bị đầy đủ các điều kiệnsau:
- Về đồ dùng, dụng cụ phục vụ cho trò chơi
- Về thời gian, thời điểm chơi, không gian chơi
- Có cách chơi, luật chơi rõ ràng
- Có cách tính điểm để phân định “thắng- thua”, khen thưởng…
Các yếu tố đó là sự chuẩn bị cụ thể chu đáo của bản thân, góp phần quyếtđịnh sự thành công hay không của trò chơi
2.3.3.1 Sự chuẩn bị đồ dùng học tập cho học sinh tham gia trò chơi.
Đối với mỗi tiết học nói chung hay với mỗi trò chơi học tập nói riêng,giáo viên cần xác định rõ: Để phục vụ cho trò chơi này cần đến những đồ dùngnào? dụng cụ nào? phương tiện nào? từ đó, giáo viên dành thời gian để chuẩn
bị (hoặc giao cho học sinh chuẩn bị) chu đáo
2 bảng từ có nội dung giống nhau:
Các hành vi có nguy cơ lây
Đánh răng chung bàn chải
Nghịch bơm kim tiêm đã dùng.
Trang 9Những tấm thẻ chữ, giáo viên không cần làm cầu kì, không có dấu hiệuphân biệt ở 2 hành vi khác nhau, nhưng chữ viết phải rõ ràng, phía sau thẻ cógắn nam châm để học sinh gắn thẻ lên bảng lớp một cách dễ dàng.
+ Chuẩn bị cho trò chơi “Ghép chữ” (Tiết 52-trang106 )
Giáo viên cần vẽ:
-2 tranh câm:
Sơ đồ cơ quan sinh sản ở thực vật có hoa
- 2 bộ thẻ chữ có ghi tên các bộ phận của cơ quan sinh sản ở thực vật có hoa: Với tranh câm giáo viên cần vẽ đúng các bộ phận của cơ quan sinh sản ởthực vật có hoa Các bộ phận phải rõ nét, phân biệt bằng màu sắc cụ thể, đảmbảo tính khoa học và thẩm mỹ cho bức tranh
Sự chuẩn bị chu đáo, hấp dẫn sẽ tạo niềm hứng khởi, thu hút học sinh thamgia Sự rõ ràng, khoa học sẽ giúp các em dễ tìm hiểu, dễ nhận biết kiến thức,
Trang 10nhiệm vụ của bản thân trong quá trình tham gia chơi Sự chuẩn bị cho một tròchơi không nhất thiết phải quá cầu kì, đôi khi còn dễ tìm, dễ kiếm
Để chuẩn bị “Chiếc ghế nguy hiểm” cho trò chơi tiết 10- trang 23, Tôi lấyluôn chiếc ghế mà Tôi hay ngồi thường ngày, Tôi phủ lên ghế một tấm vải tốimàu để học sinh không phát hiện được bên trong ghế là cái gì? Sự chuẩn bị nàytuy đơn giản nhưng vẫn tạo được sự tò mò, tâm trạng hồi hộp của các em khiđến gần chiếc ghế, chiếc ghế ấy sẽ thu hút các em tham gia vào trò chơi
Với sự chuẩn bị như vậy, Tôi đã khuyến khích các em tham gia vào tròchơi Ngoài việc chuẩn bị đồ dùng dạy học, Tôi còn cần phải biết bố trí thời gian
cho các hoạt động trong tiết học một cách hợp lý Trò chơi học tập cũng là 1
hoạt động trong tiết học Bởi vậy, giáo viên cần sắp xếp thời gian, thời điểm phùhợp cho mỗi trò chơi
2.3.3.2 Xác định thời gian, thời điểm diễn ra trò chơi.
Để xác định thời gian, thời điểm diễn ra trò chơi, Tôi đã đọc kĩ phần mụctiêu tiết dạy, mục tiêu của trò chơi để phân bố thời gian cho hợp lý
Ở những trò chơi hình thành kiến thức mới, hoạt động này được diễn ra đầutiết học hoặc đầu một phần nội dung bài học Những trò chơi để củng cố nộidung kiến thức đã học thường diễn ra cuối tiết học hoặc cuối 1 phần nội dungvừa học Tuy nhiên, trò chơi diễn ra vào thời điểm nào, người giáo viên cũngcần xác định thời gian cho hợp lý, không để ảnh hưởng đến thời gian của tiếthọc hoặc thời gian của tiết học khác
* Ví dụ:
-Trò chơi: “Ai nhanh, ai đúng?” (Tiết 14- trang 30), đây là hoạt động đầutiên của tiết học, cũng là một hoạt động chính giúp học sinh hiểu được :
+ Tác nhân gây bệnh viêm não
+ Tác hại của bệnh viên não
+ Lứa tuổi hay mắc bệnh viêm não
+ Đường lây truyền bệnh viêm não
Bởi vậy, với trò chơi này tôi chỉ cần dành từ 4-5 phút để các em có đủ thờigian để đọc các thông tin trong sách giáo khoa- thảo luận rồi lựa chọn đáp ánđúng Đáp án đúng chính là những kiến thức mới mà các em đã tự tìm hiểu,khám phá cho bản thân
-Trò chơi: Ghép chữ (Tiết 52-trang 106 ), đây là trò chơi có mục đích đểcủng cố kiến thức vừa học ở hoạt động trên, vì vậy trò chơi này Tôi không cầnquá nhiều thời gian cho các em chơi, sẽ gây ảnh hưởng đến các hoạt động khác,chỉ cần từ 5-7 phút, đủ để cho các em đọc nhanh nội dung ghi trên các tấm bìarồi gắn vào: Sơ đồ nhị và nhuỵ của hoa
Việc chuẩn bị chu đáo sẽ giúp cho Tôi tự tin hơn, giúp Tôi chủ động trongtiết dạy hơn Bởi vậy ngoài việc chuẩn bị về đồ dùng dụng cụ, xác định thờigian, thời điểm cho hợp lý Tôi cần xác định địa đểm, số lượng học sinh tham giachơi cho mỗi trò chơi để phù hợp cả về không gian, thời gian, phù hợp với cả 3đối tượng học sinh
2.3.3.3 Địa điểm và đối tượng học sinh tham gia chơi.
Phần lớn các trò chơi được diễn ra trong lớp học Tuy vậy, với mỗi trò chơicũng cần có khoảng không gian chơi cho phù hợp