Đó là “ngôi sao có ánh sáng khác thường, đôi mắt của chúng ta phải chăm chú nhìn thì mới thấy và càng nhìn càng thấy sáng” mượn ý,văn của của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng trong bài “Nguyễn
Trang 1ĐỊNH HƯỚNG XỬ LÍ BÀI DÀI, BÀI KHÓ TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 12 (CB,NC)
A ĐẶT VẤN ĐỀ
Chương trình Ngữ văn Trung học phổ thông (THPT) nói chung, chương trình Ngữ văn lớp 12 nói riêng (CB và NC) quả có một số bài dài, bài khó gây không ít khó khăn cho giáo viên (GV) và học sinh (HS), thậm chí có lúc làm cho họ cảm thấy bất lực trước những thi phẩm “rằng hay thì thật là hay nhưng đem ra giảng dạy thật gay vô cùng” Khó khăn gay cấn đến tưởng như bất lực nhưng ý thức nghề nghiệp không cho phép GV được buông xuôi Chính vì vậy mà mỗi GV bằng kinh nghiêm và hiểu biết của mình, cùng nhau suy nghĩ, tìm tòi, khám phá mong tìm được phương án tối ưu trong việc giải quyết “bài toán văn chương”dài và khó
Trong số những bài dài và khó ấy, chúng tôi chọn một bài dài và một bài khó
- Về bài dài: Khái quát văn học Việt Nam từ CM tháng 8/1945 đến hết TK XX
- Về bài khó : Đàn ghi ta của Lor- ca
B NỘI DUNG
1 Quan niệm về bài dài và hướng xử lí.
1.1 Bài dài.
- Về hình thức.
Số trang nhiều, dung lượng lớn Bài Khái quát lịch sử văn học Việt Nam từ
CM tháng 8/1945 đến hết TK XX chiếm tới 20 trang khổ 17x 24 cm trong SGK Ngữ
văn 12 tâp1 Nâng cao và 16,5 trang trong SGK Ngữ văn 12 tâp1(CB).
- Về nội dung.
Kiến thức đa dạng, phong phú, lượng thông tin nhiều, vừa có diện, vừa có điểm
Bài Khái quát lịch sử văn học Việt Nam từ Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến hết thế kỉ XX bao trùm toàn bộ thời kì văn học 55 năm với rất nhiều kiến thức về
lịch sử, xã hội, văn hóa, văn học…
- Thời gian ấy, kiến thức ấy, nhưng thời lượng thực hiện ngắn nên dễ gây cảm giác không đủ thời gian, dạy dễ bị “cháy giáo án”
Tên gọi để phân loại bài dài không đồng nghĩa với bài khó Có những bài dài nhưng không khó, có những bài khó nhưng không dài, có những bài vừa dài, vừa khó.Có những bài vừa, bài ngắn nhưng lại rất khó
1.2 Hướng xử lí.
Bài Khái quát lịch sử văn học Việt Nam từ Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến hết thế lỉ XX khá dài, nhưng không khó Đây là kiểu bài văn học sử về một thời kì
văn học Tuy dung lượng kiến thức phong phú, đa dạng nhưng tất cả đã được tổng hợp , khái quát thành những luận điểm cơ bản trong SGK Nếu như kiến thức trong bài Đọc văn (PTTP) thuộc dạng « chìm » thì kiến thức trong bài VHS lại thuộc dạng
« nổi » Vì vậy bài này nên giảng theo phép tư duy diễn dịch khi trình bày các giai đoạn và những đặc điểm nổi bật về diện mạo của thời kì văn chương này Dạy và học bài này bằng kiến thức ghi nhớ, ít đòi hỏi phải tư duy khám phá nên chú ý hướng dẫn
HS sử dụng SGK Giảng bài này phải thật tinh giản, chỉ giảng cái cần giảng để làm rõ những luận điểm mà các soạn giả SGK đã nên ra trong bài Đối với những bài văn học
sử như thế này, chủ yếu là để HS tự đọc ở nhà, đến lớp GV chú ý hướng dẫn cho HS
Trang 2biết cách sử dụng SGK, phát hiện vấn đề, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát vấn đề Tránh sa đà vào những vấn đề lịch sử, xã hội vụn vặt mất thời gian và làm mất đi tính chất của bài VHS.( Lịch sử về văn học )
2 Quan niệm về bài khó và hướng xử lí.
2.1 Bài khó.
- Mới lạ về hình thức và nội dung
Với “Đàn ghi ta của Lor-ca” quả là một “bài toán” khó, cực khó bởi “bài toán
bằng thơ” này có nhiều điểm mới lạ.
+ Cái mới lạ thứ nhất là lần đầu tiên trong lịch sử dạy học môn văn (đọc văn) ở trường THPT, bài thơ mới được đưa vào SGK Ngữ văn 12 ( cơ bản và nâng cao).
Ngay nhà thơ Thanh Thảo khá nổi tiếng ở giai đoạn cuối của cuộc kháng chiến chống
đế quốc Mĩ xâm lược và giai đoạn đổi mới sau này, nhiều GV ở phổ thông kể cả đại học ( trừ số GV dạy môn Văn học Việt Nam hiện đại) cũng không biết hoặc chỉ biết thoáng qua
+ Cái mới lạ thứ hai là đối tượng thẩm mĩ liên quan trực tiếp đến đề tài của bài
thơ Trong bài thơ này, Thanh Thảo viết về nhà thơ vĩ đại nhất của Tây Ban Nha ở thế
kỉ XX Đó là “ngôi sao có ánh sáng khác thường, đôi mắt của chúng ta phải chăm chú nhìn thì mới thấy và càng nhìn càng thấy sáng”( mượn ý,văn của của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng trong bài “Nguyễn Đình Chiểu- ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc”) Phê-đê-ri-cô Gar-xi-a Lor-ca (1898- 1936) là ngôi sao như vậy.Trừ một số
GV đã từng dạy SGK thí điểm phân ban ở bậc THPT và số GV bậc THCS đã từng dạy môn văn lớp 8 trước đây, còn lại hầu hết GV có lẽ lần đầu tiên mới biết đến Gar-xi-a Lor-ca, một tài năng trên nhiều lĩnh vực : thơ ca, âm nhạc, hội họa, sân khấu của Tây Ban Nha.Vì vậy, đối tượng thẩm mĩ trong bài thơ này cũng rất xa lạ đối với nhiều GV
+ Cái mới lạ thứ ba là thể thơ, tư duy thơ và những sáng tạo rất độc đáo của
nhà thơ Thanh Thảo Trong nền thơ ca Việt Nam hiện đại giai đoạn trước Cách mạng Tháng Tám 1945, nếu như thơ Hàn Mạc Tử, thơ Chế Lan Viên và chừng nào đó ở
Xuân Diệu ít nhiều chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa siêu thực thì ở “Đàn ghi ta của Lor-ca” lại rất đậm màu sắc của chủ nghĩa siêu thực Chính điều Thanh Thảo nói ra cũng
là rất siêu thực : “…Tôi viết bài thơ trong trạng thái không nghĩ ngợi gì, một trạng thái mà vô thức chiếm lĩnh tôi trọn vẹn”(6) Có thể nói cho đến hiện nay, Thanh Thảo
là nhà thơ số một của Việt Nam bày tỏ được lòng ngưỡng mộ, sự tri ân và tri âm sâu sắc nhất đối với tài năng và nhân cách của Lor- ca thông qua “tiếng thơ vang động đất trời”.Đó còn là sự đồng điệu trong tâm hồn nghệ sĩ của nhà thơ Thanh Thảo Việt Nam với thi hào Gar-xi-a Lor-ca của Tây Ban Nha Do vậy, ở đây không chỉ có tình nghệ sĩ
mà còn có tình quốc tế cao cả
Trong ba cái mới lạ trên, thì cái mới lạ thứ nhất và thứ hai là do tâm lí nên dần
dần sẽ khắc phục được theo qui luật trước lạ sau quen Còn cái lạ thứ ba mới là cái
khó cần phải có cách xử lí để giải mã hình tượng thơ Bài thơ không còn là cái hiện
thực của “bức ảnh chủ quan của thế giới khách quan” (Lê nin : “chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiêm phê phán”) nữa mà là cái phi hiện thực (siêu thực) của “bức ảnh chủ quan của thế giới khách quan”
Yếu tố thời gian trong bài thơ không theo một trình tự nhất định mà từ quá khứ
đến hiện tại, rồi quá khứ đến hiện tại Cứ như thế gần như quá khứ đến hiện tại chồng lên nhau Yếu tố thời gian như vậy cũng là một trong những biểu hiện của siêu thực
Trang 32.2 Định hướng xử lí
Để giúp thẩm định tốt nhất “Đàn ghi ta của lor-ca” mỗi GV cần :
-Tìm hiểu, nắm vững cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Lor-ca (xem phần tiểu dẫn trong SGK) Phần chú thích trong các tài liệu sau : SGK Ngữ văn 12 tập 1
(bộ CB và bộ NC), sách văn học lớp 8 tập II-NXBGD,1998 ; một số thông tin trên mạng Internet.
Nhà thơ Gaxia Lorca (trái) và họa sĩ siêu thực Salvador Dali
Qua việc khai thác, sưu tập, tìm hiểu này, ta có thể nhận biết : Phê-đê-ri-cô Gar-xi-a Lor-ca (1898-1936) là một tài năng đích thực chói sáng của văn học hiện đại Tây Ban Nha Ông là một tài năng trên nhiều lĩnh vực : Thơ ca, âm nhạc, hội họa, sân khấu Ông đi nhiều (đã từng đến các nước : Pháp, Anh Mĩ, Cu Ba) viết nhiều (để
lại 8 tập thơ, 12 kịch bản sân khấu) Thơ ông đã được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới trong đó có Việt Nam qua bản dịch của Hoàng Hưng, Nguyễn Viết Thắng, Thanh
Tịnh, Tế Hanh, Bằng Việt… với một số bài thơ tiêu biểu như Bài hát (Tế Hanh phỏng dịch), Không đề và Từ biệt (Bằng Việt dịch)) Ông là một nhà thơ yêu đời, yêu cuộc
sống và yêu nhân dân tha thiết Thơ ông giàu màu sắc, giàu nhạc điệu, mang đậm hơi thở của cuộc sống, vừa đậm chất dân ca vừa đậm chất tượng trưng, siêu thực Ông còn
là một nhà tư tưởng, nhà cách tân trong lĩnh vực nghệ thuật Tên tuổi và sự nghiệp của Lor-ca đã có ảnh hưởng lớn không chỉ ở đất nước Tây Ban Nha mà còn lan rộng sang nhiều nước Tây Âu Ông đã bị bè lũ Phrăng-cô giết hại năm 1936 lúc 38 tuổi Tên tuổi cùa Lor-ca đã trở thành một biểu tượng, là ngọn cờ tập hợp các nhà văn hóa Tây Ban
Trang 4Nha và thế giới chiến đấu chống chủ nghĩa phát xít bảo vệ giá trị văn hóa văn minh tiến bộ trên thế giới
- Tìm hiểu về tác giả Đàn ghi ta của Lor-ca ( Phần tiểu dẫn trong SGK) cần nắm
được một số nét chính :
+ Thanh Thảo là nhà thơ trưởng thành trong thời kì chống Mĩ cứu nước
+ Đặc điểm thơ Thanh Thảo : Giàu suy tư, suy tưởng mãnh liệt, phóng túng trong xúc cảm Thơ ông mang tính chất triết luận sâu sắc, thơ xúc cảm, trí tuệ,
+ Thanh Thảo tiếp nhận ,vận dụng tốt tính chất thơ tượng trưng, siêu thực ngay chính nhà thơ Phê-đê-ri-cô Ga-xi-a Lor-ca Thi liệu anh viết về Lor-ca có khá nhiều thi
ảnh trong thế giới nghệ thuật của Lor-ca như : đàn ghi ta, bài ca mộng du, con ngựa đen, vầng trăng đỏ, kị sĩ đơn độc, áo choàng, đấu sĩ, cô gái Di gan, lá bùa hô mệnh
- Tìm hiểu từ những “Thế bản”.
Qua “Trò chuyện với tác giả Đàn ghi ta của Lor-ca” (6) giúp ta biết được nhiều
điều bổ ích như :
Biết được hoàn cảnh ra đời Theo tác giả, bài thơ ra đời trong những ngày rầu
rầu của năm 1979 tại trại sáng tác của Quân khu Năm ở Đà Nẵng, vào thời điểm Trại sắp giải tán….Thanh Thảo cùng Ngô Thế Oanh (nhà thơ), Trần Phương Kì (nhà dịch thuật) ngồi rảnh việc bèn đưa thơ Pablo Nêruđa và thơ Lor-ca ra dịch từ bản tiếng Anh.(6) Nhưng trước đó thơ của Lor-ca qua bản dịch của Hoàng Hưng đã nằm trong
ba lô theo tác giả ra chiến trường từ những năm 1969-1970 Có những câu thơ anh đã
thuộc lòng từ 40 năm nay : Con ngựa đen / Vầng trăng đỏ Anh còn cho biết
thêm “Những gì tôi có được về xứ sở Andalusia mà tôi cảm nhận qua thơ Lor-ca, tôi
đã cố gắng đưa vào thơ mình” (6) Những “chếnh choáng”, “mỏi mòn”, “bọt nước” dường như nó gần xa ám ảnh cuộc đời Lor-ca, ám ảnh vào cả thi ca của ông Như vậy,
có thể biết được thơ Lor-ca đã có sức hấp dẫn đối với Thanh Thảo rất nhiều.Ở đây có
sự “gặp gỡ” của những tư tưởng có cùng khát vọng tìm kiếm cái mới cái đẹp trong thế giới vô cùng, vô tận của Chân, Thiện, Mĩ sẽ tạo ra thứ văn chương muôn đời trở thành chân lí nghệ thuật” (3) Đây là sự cộng hưởng, sự đồng cảm, đồng điệu, đồng tình, đồng chí, một sự tri âm sâu sắc giữa hai nhà thơ Chính Thanh Thảo đã thổ lộ ra điều
ấy “Lor-ca là nhà thơ mà tôi hết sức ngưỡng mộ cả về thi ca lẫn cuộc đời và cái chết của ông đều gây cho tôi nhiều xúc cảm và ấn tượng Chính những hình ảnh và nhạc điệu trong nhiều bài thơ Lor-ca đã dẫn dắt tôi khi viết bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca
mà tôi coi như một khúc tưởng niệm ông” (6) Từ đó, ta cũng có thể nắm được cảm hứng chủ đạo của bài thơ là xuất phát từ lòng ngưỡng mộ sâu sắc về tài năng và
nhân cách cao đẹp của Lor-ca, từ sự đồng cảm và nỗi đau vô hạn trước số phận bi thảm và niềm tin mãnh liệt về sự bất tử của sự nghiệp mà Gar-xi-a Lor-ca để lại Ở đây
có sự giao hòa, giao cảm giữa tâm hồn hai nghệ sĩ.Từ việc nhận biết cảm hứng chủ đạo
đó giúp ta nắm được mạch cảm xúc bài thơ để có phương hướng tiếp cận
Cũng qua “trò chuyện” với nhà thơ, giúp ta hiểu đúng hơn câu thơ “giọt nước mắt vầng trăng, long lanh trong đáy giếng” Qua ý kiến của Thanh Thảo cho thấy sự lí
giải của tác giả SGV (bộ NC) là không thỏa đáng, từ đó giúp ta tìm phương án tiếp cận tối ưu
Cần nắm được quan niệm mĩ học của chủ nghĩa siêu thực và chủ nghĩa
tượng trưng Chủ nghĩa siêu thực đề ra một hệ thống quan điểm mĩ học gồm :
- Đề cao và chú trọng khai thác cái ngẫu hứng, cái bất ngờ trong thế giới vô thức, thế giới hạ ý thức
Trang 5- Đề cao vai trò của cái hỗn độn, phi logic, phi luận lí Họ vứt bỏ mọi phân tích lo gic, mọi suy luận lí tính Do đề cao ngẫu hứng, các nhà siêu thực cho rằng thơ ca là sự
tự động tuôn trào của mạch cảm xúc theo “chủ nghĩa tự động tâm linh” Vì vậy về phương pháp sáng tác các nhà siêu thực không ngần ngại gạt bỏ mọi qui tắc ngữ pháp,
cú pháp, không sử dụng các dấu chấm câu, gạt bỏ qui tắc logic của lí tính Họ đề cao
sự liên tưởng cá nhân độc đáo, liên tưởng tự do tùy tiện
- Các nhà siêu thực chủ trương phá vỡ sự ngăn cách giữa khách thể và chủ thể Đây là điểm tạo sự bí hiểm, khó hiểu của thơ ca siêu thực Ngay thuật ngữ siêu thực cũng nhằm phân biệt với chủ nghĩa hiện thực
Chủ nghĩa tượng trưng Chủ nghĩa tượng trưng đối lập với chủ nghĩa tự nhiên và
chủ nghĩa hiện thực trong văn học Đối lập với chủ nghĩa thực chứng và chủ nghĩa duy vật trong triết học
- Thơ ca tượng trưng hướng tới không công nhận sự mô tả khách quan Hình tượng trong thơ tượng trưng mang tính chất đa nghĩa, bất định Thơ tượng trưng yêu cầu trước hết “thơ phải có nhạc tính” (Véc-len)
- Lối sáng tác của chủ nghĩa tượng trưng- với lối liên tưởng, lối nói bóng gió với vai trò đặc biệt của văn cảnh đã góp phần cách tân và mở rộng công thức nghệ thuật
- Về cấu trúc : Thơ tượng trưng hay thơ siêu thực đều không sử dụng hình thức tuyến tính mà chuyển sang hình thức bề nổi, có thể cảm nhận bằng hình thức kĩ thuật
in ấn hay hình thức âm thanh, Đi vào cấu trúc không gian với cách thức biểu hiện là không vần và cách thức đảo lộn ngữ pháp cổ điển, cắt rời câu chữ để tạo ra một trật tự mới, tạo ra loại ngôn ngữ mang màu sắc mới trên cơ sở các ngữ căn có sẵn Quan niệm này đối lập với hình thức thẩm mĩ quen thuộc gọi bằng mĩ học “Đối ngẫu” bằng tính song song, bằng tuyến tính,liên tục trong thơ ca cổ điển và lãng mạn trước đây
Tóm lại,với những bài mới, khó việc tìm đến những “ thế bản” để tìm kiếm, mở rộng thêm sự hiểu biết là điều cần thiết Tham khảo được càng nhiều tài liệu liên quan đến bài dạy là điều kiện tốt để tiếp giúp chúng ta tháo gỡ khó khăn Tuy nhiên, quan
trọng nhất vẫn là căn cứ vào sự tồn tại đích thực của hình tượng thơ trong chính văn bản để phân tích, giải mã.
Trang 6
ĐÀN GHI TA CỦA LOR-CA ( Thanh Thảo )
« Khi tôi chết hãy chôn tôi tôi với cây đàn »
Ph.G.Lor-ca
những tiếng đàn bọt nước Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt li-la li-la li-la
đi lang thang về miền đơn độc với vầng trăng chếnh choáng trên yên ngựa mỏi mòn
Tây Ban Nha hát nghêu ngao bỗng kinh hoàng
áo choàng bê bết đỏ Lor-ca bị điệu về bãi bắn
chàng đi như người mộng du
tiếng ghi ta nâu
bầu trời cô gái ấy
tiếng ghi ta lá xanh biết mấy
tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan
tiếng ghi ta ròng ròng
máu chảy
không ai chôn cất tiếng đàn
tiếng đàn như cỏ mọc hoang
giọt nước mắt vầng trăng
long lanh đáy giếng
đường chỉ tay đã đứt
dòng sông rộng vô cùng
Lor-ca bơi sang ngang
trên chiếc ghi ta màu bạc
chàng ném lá bùa cô gái Di-gan
vào xoáy nước
chàng ném trái tim mình
vào lặng yên bất chợt
li-la li-la li-la
( Khối vuông ru – bích, NXB Tác phẩm mới, Hà Nội,1985)
Ngữ văn 12 Tập Một, Nhà xuất bản Giáo Dục- 2008
Trang 71 Phân tích hình ảnh trong nhan đề và lời đề từ.
Trước hết cần phân tích hình ảnh Đàn ghi ta trong nhan đề của bài thơ Hình ảnh
này là một biểu tượng hàm chứa nhiều ý nghĩa sâu xa Đặt hình ảnh đàn ghi ta trong mối quan hệ với toàn bài thơ sẽ nảy sinh một vấn đề :
Bài thơ viết về thi hào Gar-xi-a ca nhưng nhan đề lại là Đàn ghi ta của
Lor-ca Từ đó mới thấy hình ảnh Đàn ghi ta trong nhan đề bài thơ là một biểu tượng với
những ý nghĩa :
- Sự gắn bó khăng khít như hình với bóng giữa Lor- ca với cây đàn ghi ta Đàn ghi ta trở thành biểu tượng của nghệ thuật Vì vậy có thể nói với hình ảnh Đàn ghi
ta ở nhan đề bài thơ, Thanh Thảo đã diễn tả khá sâu sắc sự gắn bó khăng khít, trọn đời của Gar-xi-a Lor-ca với nghệ thuật Tinh thần này lại được thể hiện ngay trong
câu thơ đề từ mang tính di chúc được tác giả rút từ bài thơ “Ghi nhớ” của chính
Lor-ca : “Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn ”
- Đất nước Tây Ban Nha là quê hương của cây đàn ghi ta (còn gọi là Tây ban
cầm),vì vậy đàn ghi ta còn là biểu tượng của đất nước Tây Ban Nha Nên hình ảnh đàn ghi ta trong nhan đề bài thơ còn thể hiện sự gắn bó khăng khít của Gar-xi-a Lor-ca với
Tổ quốc Tây Ban Nha Điều này còn được thể hiện trong bài “Ghi nhớ ”:
“Khi tôi chết
Chết giữa rừng cam bạt ngàn
Và đồng cỏ thơm ngát”
Cảnh “rừng cam bạt ngàn, đồng cỏ thơm ngát” là cảnh của xứ Anđaluxia- quê
hương của Gar-xi-a Lor-ca Hình ảnh quê hương yêu dấu luôn khắc đậm trong lòng Lor-ca cho đến khi dù phải từ giã cuộc đời, nhà thơ vẫn thiết tha đề nghị :
Nếu tôi chết đi
Xin cứ để ban công rộng mở
Để từ trên ban công tôi còn được thấy
Em nhỏ đang ăn trái cam
Để còn được nghe tiếng gặt lúa mì
(Từ biệt)
Rõ ràng Đàn ghi ta của Lor- ca cũng chính là tình yêu nghệ thuật, tình yêu Tổ quốc của Lor-ca Hình ảnh đàn ghi ta trong nhan đề của bài thơ đã khái quát được sự
kết hợp hài hòa giữa yếu tố nghệ sĩ và yếu tố chiến sĩ trong thiên tài Lor– ca
2.Phân tích kết cấu bài thơ.
Âm thanh tiếng đàn Li-la li-la li-la ở câu 3 khổ đầu bài thơ được nhắc lại trọn vẹn
ở cuối bài thơ tạo nên kết cấu đầu và cuối tương ứng với nhau Âm hưởng tiếng đàn vang lên từ đầu chí cuối bài thơ Kết cấu đầu, cuối tương ứng tạo nên 2 hiệu quả thẩm
mĩ :
- Diễn tả được sự trọn đời với nghệ thuật của thi hào Gar-xi-a Lor-ca
- Thể hiện được tiếng đàn của Lor-ca sống mãi với thời gian Tiếng đàn ấy trở nên bất tử, bất diệt, vượt lên mọi giới hạn của không gian, thời gian
3.Phân tích từng khổ thơ.
- Hai khổ thơ đầu : Hình tượng Lor-ca, một nghệ sĩ du ca, một cái chết bi phẫn.
Trang 8Chú ý nghệ thuật tương phản Tương phản giữa quá khứ của Lor- ca trước khi
bị bọn phát xít Phrăng-cô thủ tiêu và hiện tại Lor-ca bị bọn chúng thủ tiêu Thủ pháp tương phản vừa khắc họa nổi bật phẩm chất nghệ sĩ với tinh thần say nghệ thuật hồn nhiên và tinh thần tự do của Lor-ca Đồng thời lột tả được tả tội ác của bọn phát xít Phrăng- cô đối với thiên tài Lor-ca
Khai thác hình ảnh “tiếng đàn bọt nước” Có biện pháp so sánh theo lối ẩn dụ
bổ sung “những tiếng đàn (như) bọt nước” Chuyển âm thanh được nghe bằng tai (những tiếng đàn) thành hình ảnh được thấy bằng mắt (bọt nước) mang tính tạo hình,
gây cảm giác mới lạ, tinh tế, đem lại sự thụ cảm vừa bằng thính giác, vừa bằng thị giác, vùa lạ, vùa quen, ẩn chứa nhiều vẻ đẹp riêng trong đó Hình ảnh cái « bọt nước » phập phồng, dễ vỡ tan như đang thổn thức gợi nghĩ đến tiếng đàn, lời ca sôi nổi, nhiệt
thành và cả số phận Lor-ca Theo Thanh Thảo thì “tiếng đàn bọt nước” là “ lúc hiện, lúc tan như sự tự hủy và tái sinh liên tục nó mỏng manh nhưng không thể bị tiêu diệt.
Ai bảo bọt nước sẽ biến mất không để lại dấu vết là nhầm”(6).
Hình ảnh “áo choàng đỏ gắt” mang đậm bản sắc Tây Ban Nha Tây Ban Nha
không chỉ là quê hương của đàn ghi ta mà còn là xứ sở của môn đấu bò tót Các võ sĩ đấu bò tót bao giờ vào trận cũng khoác chiếc áo màu đỏ gắt để thu hút đối phương (bò tót) khiến cho nó lao tới Màu đỏ gắt cũng nói lên sự nồng nhiệt, đắm say chân tình
của người Tây Ban Nha Mặt khác “đỏ gắt”,gam màu nóng đặt trong mối liên hệ với
cụm từ Tây Ban Nha phía trước sẽ hiện lên một Tây Ban Nha đang rất nóng bới tình hình chính trị bất ổn với những cuộc đàn áp đẫm máu của bọn phản động Phrăng-cô
Cả Tây Ban Nha đang trở thành một đấu trường khốc liệt không còn là giữa người với
bò mà là giữa người với người, giữa những người dân chủ, tự to và chủ nghĩa phát xít Tây Ban Nha đang đổ máu để bảo vệ quyền tự do,dân chủ, quyền con người Ghi ta của Lor-ca đã vang lên lời ca tranh đấu : « ghita bần bật khóc / không thể nào- dập tắt » ( thơ Lor-ca )
Các hình ảnh “lang thang về miền đơn độc” “với vầng trăng chếnh choáng”
“ trên yên ngựa mỏi mòn” “hát nghêu ngao” đã làm toát lên hình tượng Lor- ca rất
đẹp đang rong ruổi giữa khung cảnh thiên nhiên mênh mông rộng lớn của đất trời Tây
Ban Nha, thể hiện niềm say mê nghệ thuật của một nghệ sĩ hát rong mang tinh
thần tự do, phóng đãng Đây là hình ảnh của “con họa mi Tây Ban Nha” một thời
oanh liệt của Lor-ca trước khi bị thủ tiêu Mặt khác, qua những hình ảnh này cho ta
nghĩ đến một cuộc chiến đơn độc của Lor-ca, đơn độc trong sáng tạo nghệ thuật, đơn
độc trong cuộc đấu tranh cho nền dân chủ, tự do của Tây Ban Nha, cho mọi lẽ phải
trên đời.Cuộc chiến tuy đơn độc nhưng tuyệt nhiên không làm cho « Người chiến sĩ mang tâm hồn nghệ sĩ » nhụt chí nản lòng mà vẫn nhất quyết « trên yên ngựa mỏi
mòn » tiên phong vì sự nghiệp cao cả.
Tương phản với bức tranh rất đẹp ở trên là cảnh tượng ảm đạm, kinh hoàng :
Tây Ban Nha
bỗng kinh hoàng
áo choàng bê bết đỏ
Cái chết tức tưởi, oan trái của Lor-ca như một sự kiện chính trị kinh hoàng làm chấn động cả đất nước Tây Ban Nha bấy giờ và gây xúc động mạnh, làm đau lòng mọi trí tim yêu chuộng tự do công lí trên thế giới Lor-ca mất thật rồi sao ?
“áo choàng bê bết đỏ” Câu thơ thật ấn tượng, gợi sự bi thảm đến vô cùng Cũng
là màu đỏ, nhưng “áo choàng đỏ gắt ” ở khổ thơ trên là màu đỏ của áo choàng võ sĩ, màu đỏ nóng bốc cao của những trận đấu bò tót quyết liệt, còn “áo choàng bê bết đỏ ”
Trang 9lại là màu đỏ của máu, máu tươi từ trong thân thể nghệ sĩ Lor-ca trào ra và thấm đẫm
do bị bọn phát xít Phrăng-cô sát hại Hình ảnh “áo choàng bê bết đỏ” gắn với hình ảnh
“Lor- ca bị điệu về bãi bắn” làm bật nổi cái chết bi thảm của thi hào Lor- ca, qua đó
cũng cho thấy được tính chất điên cuồng và tội ác man rợ của bọn phát xít Phrăng-cô đối với người nghệ sĩ thiên tài
- Khổ 3: Tiếng đàn Lor-ca , tiếng lòng tác giả.
Bốn điệp ngữ “Tiếng ghi ta” liên tiếp được đặt ở đầu câu kết hợp với thủ pháp
ẩn dụ bổ sung (chuyển đổi cảm giác: chuyển âm thanh sang màu sắc) đã thể hiện những cảm xúc tha thiết mãnh liệt của Thanh Thảo trước sự phong phú, đa dạng nhiều
cung bậc, nhiều sắc điệu trong thế giới nghệ thuật của tiếng đàn Lorca (có thể so sánh
với tiếng đàn của nhân vật Kiều mà Nguyễn Du miêu tả trong kiệt tác “Truyện Kiều”)
+ “Tiếng ghi ta nâu – bầu trời cô gái ấy” là tiếng ghi ta đậm đà của tình yêu đôi
lứa (Cũng có người cho rằng màu nâu của đất, của làn da rám nắng gợi nét trầm tĩnh nghĩ suy.Lại có ý kiến khác: đây là sắc nâu giản dị, hiền lành của chiếc đàn gỗ cũng là màu của đất gợi nỗi niềm da diết, bi thương )
+ “Tiếng ghi ta lá xanh biết mấy” là tiếng ghi ta dạt dào sức sống dâng cao.(Có ý
kiến cho là sắc xanh tươi tắn của lá, của bầu trời bình yên, màu của thiết tha ,hi vọng,gợi nghĩ đến câu chuyện tình yêu hai người)
+ “Tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan” là tiếng ghi ta của kiếp đời nghệ sĩ mỏng manh (Có người nghĩ đây là tiếng đàn hoài niệm gắn với tình yêu thiêng liêng cao cả
mà hai người đã dành trọn cho nhau Tình yêu đẹp đẽ đó đột ngột bị cắt đứt “vỡ tan” ,cảm giác vỡ òa, đau đớn, uất nghẹn ) Khi phân tích hình ảnh trong câu này cần
kéo câu đầu “Những tiếng đàn bọt nước” xuống để xác lập ý nghĩa chung của hình
tượng tiếng đàn
Đó là tiếng ghi ta của Lorca thuộc thì quá khứ Còn đây là tiếng ghi ta thuộc thì hiện tại lúc Lorca bị bọn phát xít thủ tiêu
+ “Tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy” => hai câu thơ mang hình thức của câu thơ bậc thang: “…ròng ròng
máu chảy” gợi được cảm giác mỗi tiếng đàn như một giọt máu, nhiều giọt tạo
thành dòng chảy ròng ròng rơi xuống mang cả nỗi đau đớn vô hạn của Lorca – một
con người chỉ biết sống với tình yêu Tổ quốc, yêu tự do và yêu nghệ thuật, gợi cả
nỗi đau thương, căm thù, uất hận
Tóm lại, tiếng đàn ớ đây có đủ mọi thứ cung bậc như nghệ thuật, như cuộc đời Lor-ca đã trải qua mọi ngọt ngào và cay đắng, hạnh phúc và bi kịch (“tiếng ghi ta nâu”, “bầu trời cô gái ấy”, “tiếng ghi ta lá xanh biết mấy”, “tiếng ghi ta tròn bọt nước
vỡ tan”, “tiếng ghi ta ròng ròng / máu chảy”)
Khổ 4: Tiếng đàn của Gár-xi-a Lor-ca để lại cho đời, cho đất trời, cho nhân thế.
+ Hai câu “Không ai chôn cất tiếng đàn Tiếng đàn như cỏ mọc hoang”,
“Không ai chôn cất tiếng đàn” => Tiếng đàn của Lor-ca sống mãi với không gian,
thời gian, vượt lên trên mọi giới hạn Đó là tiếng đàn bất tử, bất diệt, bất hủ.Vì vậy, những người còn sống thuộc những thế hệ sau “không ai chôn cất tiếng đàn” của
Lor-ca được khi tiếng đàn ấy vẫn là đỉnh Lor-cao nghệ thuật, mặc dù trong thực tế, sinh thời nhà thơ muốn thế hệ sau phải vượt lên trên mình.Tiếng đàn như được hồi sinh, nó
Trang 10được ví như cỏ mọc hoang “Tiếng đàn như cỏ mọc hoang” => sức sống, sức lan tỏa
bất diệt của tiếng đàn, của sự nghiệp Lor-ca.
+ “Giọt nước mắt vầng trăng”:
so sánh vầng trăng như giọt nước mắt “long lanh trong đáy giếng”, mãi soi vào
đáy giếng nỗi tiếc thương vô hạn của bao người trên thế giới trước cái chết của thi hào
Gár-xi-a Lor-ca Vầng trăng như là giọt nước mắt của bao tấm lòng thủy chung với nhà thơ nên nó mãi sáng trong, vầng trăng long lanh soi tỏ, chứng giám con người
đã chết cho quê hương, cho Tổ quốc thân yêu
Cần nói thêm :Do câu thơ không có quan hệ từ nên có thể phát sinh nhiều mối quan hệ, tạo thêm nhiều làn nghĩa :
1) Quan hệ đẳng lập : giọt nước mắt (và) vầng trăng
2) Quan hệ so sánh : giọt nước mắt (như) vầng trăng.
3) Quan hệ song song :giọt nước mắt (với) vầng trăng.
4) Quan hệ sở hữu : giọt nước mắt (của) vầng trăng.
5) Quan hệ đồng nhất : giọt nước mắt (là) vầng trăng…
Chọn nghĩa nào ở đây ? Nó phải là sự giao thoa giữa tất cả các làn nghĩa ấy(7 a).
Khổ 5: Như một định mệnh tất yếu.
Cần chú ý đến tính biểu tượng Nhiều thi ảnh được tượng trưng hóa khiến chúng
có dạng một hình thể chứa nhiều hình ảnh “Đường chỉ tay đã đứt ” tượng trưng cho
sự đứt đoạn của số mệnh Gác-xi-a Lor ca Câu thơ chứa đựng cả nỗi tiếc thương vô hạn của Thanh Thảo khi Gác-xi-a Lor-ca đang tràn đầy tài năng và hứa hẹn, rất sung sức trong sáng tạo đã bị bàn tay đẫm máu của bọn phát xít Phơ răng cô sát hại
“Dòng sông rộng vô cùng”: Đây là dòng sông cuộc đời và cũng là dòng sông
nghệ thuật Ở đây có sự đối lập giữa cái hữu hạn của đời người với cái vô hạn của trời đất, của cuộc sống
“Chiếc ghi ta màu bạc” đã trở thành “con thuyền” để chở Lor-ca lướt trên dòng
sông cuộc đời và dòng sông nghệ thuật
Theo Chu Văn Sơn: “Chiếc ghi ta màu bạc là biến ảnh của chiếc ghi ta nâu, là chiếc ghi ta đã hóa, giờ đã sang cõi siêu sinh” (5).
Khổ 6: Sự giã từ và giải thoát
Khổ thơ có kết cấu song hành Hai câu trên song hành với hai câu dưới để diễn tả giải pháp và sự giải thoát của thi hào Gár-xi-a Lor-ca Đó là giải pháp và sự giải thoát
để đi vào cõi thiêng liêng, bất diệt, vĩnh hằng Hình ảnh “lá bùa cô gái Di- gan ” gợi
vẻ huyền bí, định mệnh Hành động “ném lá bùa ” và “ném trái tim ” đều mang hàm ý
tượng trưng về sự giã từ, sự giải thoát của Lor-ca
Khố 7 Ngân vang tiếng đàn.
Khép lại thi phẩm nhưng đồng thời cũng là sự mở ra là chuỗi âm thanh : la
li-la li-li-la…sau đó với dấu ba chấm như sự kéo dài của chuỗi âm thanh vô tận trong
tiếng đàn ghi ta của Lor-ca đang ngân vang, ngân vang mãi trong không gian và thời gian vĩnh hằng Li-la, còn là một loài hoa – hoa tử đinh hương tím ngát rất được người phương Tây ưa chuộng Phải chăng đó là những đóa hoa tươi thắm mà người đời thành kính dâng viếng hương hồn Lor-ca , hay chính là muôn ngàn đóa hoa của sự sống đang nảy nở từ cái chết đau thương của nhà thi sĩ Âm hưởng tiếng đàn, hương thơm cuộc