Lời mở đầuỞ nước ta để bảo đảm phát huy sức mạnh toàn dân tộc, tiếp tục đổi mới, đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, vì mục tiêu dân giàu nước mạnh, xã hội công bằ
Trang 1ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ
Hà Nội, 2018
Trang 3MỤC LỤC
Lời mở đầu 4
I) Cơ sở lý luận về nhà nước và nhà nước pháp quyền 5
1) Nhà nước 5
a) Bản chất và đặc trưng của nhà nước 5
b) Chức năng và vai trò kinh tế của nhà nước 8
2) Nhà nước pháp quyền 9
a) Khái niệm nhà nước pháp quyền 9
a) Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa 13
II) Vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền của ở Việt Nam 13
1 Quan điểm xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam 13
2 Tính tất yếu khách quan phải xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam 14
a) Quan điểm xây dựng nhà nước phá quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay 19
b) Vấn đề xây dựng nhà nước phá quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay 21
II) Liên hệ thực tiễn việc xây dựng nhà nước phá quyền và đưa ra phương hướng xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa ……….23
Kết Luận 27
Tài liệu tham khảo 28
Trang 4Lời mở đầu
Ở nước ta để bảo đảm phát huy sức mạnh toàn dân tộc, tiếp tục đổi mới, đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, vì mục tiêu dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh thì một trong những vấn đề chiến lược là xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Do vậy cần làm sáng tỏ về bản chất, nội dung cũng như những đặc trưng của nó, tạo thành hệ thống quan điểm lý luận định hướng cho việc hoàn thiện nhà nước ta trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Những tư tưởng, những họcthuyết về Nhà nước pháp quyền đã ra đời ở các nước Châu Âu và chúng đã trởthành di sản quý báu của nền văn hóa phương Tây Vấn đề được đặt ra đối vớichúng ta là: ở mức độ nào, bằng hình thức nào, qua con đường nào, những tưtưởng và học thuyết về Nhà nước pháp quyền có thể vận dụng ở Việt Nam - mộtđất nước có nền văn hiến lâu đời, nơi mà Nhà nước và pháp luật cũng đã có từngàn xưa, nơi mà đạo đức, phong tục tập quán đóng vai trò rất quan trọng trongviệc điều tiết các quan hệ xã hội Có thể nói rằng, việc hình thành, xây dựng vàphát triển Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam là hoàn toàn có cơ sở.Hiện nay, ởViệt Nam, đã có những tiền đề về kinh tế, chính trị, văn hóa, v.v…, cho việcbắt đầu xây dựng một Nhà nước pháp quyền, nhưng quá trình đó không thể nóngvội, mà nó là sự nghiệp lâu dài của nhiều thế hệ người Việt Nam Chúng em đãchọn đề tài: “Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ” để nghiên cứuphần nào và muốn hiều rõ hơn về Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam
Trang 5I) Cơ sở lý luận về nhà nước và nhà nước pháp quyền
1) Nhà nước
a) Bản chất và đặc trưng của nhà nước
Bản chất của bất kỳ nhà nước nào trong xã hội có giai cấp đều mang bản chấtcủa giai cấp thống trị xã hội
Sau Cách mạng Tháng Tám thành công, Nhà nước Việt Nam Dân chủ cộnghòa ra đời, đó là nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á Nhà nướcViệt Nam Dân chủ cộng hòa trước đây nay là Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩaViệt Nam là nhà nước kiểu mới về bản chất, khác hẳn với các kiểu nhà nước từng
có trong lịch sử Bản chất bao trùm chi phối mọi lĩnh vực tổ chức và hoạt động củađời sống nhà nước là tính nhân dân của nhà nước
Điều 2 Hiếu pháp năm 2013 khẳng định: “Nhà nước Cộng hòa xã hội chủnghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhândân, vì Nhân dân Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làmchủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữagiai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức Quyền lực nhà nước
là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nướctrong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp”
Bản chất nhà nước của dân, do dân và vì dân được thể hiện bằng những đặc trưng sau:
- Nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước
Trang 6Dưới sự lãnh đạo của Đảng, Nhân dân ta đã tiến hành đấu tranh cách mạng, trảiqua bao hy sinh gian khổ làm nên cách mạng Tháng Tám năm 1945, Nhân dân tựmình lập nên nhà nước Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ngày nay
là sự tiếp nối sự nghiệp của Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, là nhà nước doNhân dân mà nòng cốt là liên minh công – nông – trí thức, tự mình định đoạtquyền lực nhà nước
- Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của tất cả cácdân tộc trên lãnh thổ Việt Nam, là biểu hiện tập trung của khối đại đoàn kết toàndân tộc
Tính dân tộc của Nhà nước Việt Nam là vấn đề có truyền thống lâu dài, lànguồn gốc sức mạnh của nhà nước Ngày nay, tính dân tộc ấy lại được tăng cường
và nâng cao nhờ khả năng kết hợp giữa tính giai cấp, tính nhân dân, tính dân tộc vàtính thời đại Điều 5 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “ Nước Cộng hòa xã hội chủnghĩa Việt Nam là quốc gia thống nhất của các dân tộc cùng sinh sống trên đấtnước Việt Nam Các dân tộc bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng pháttriển; nghiêm cấm mọi hành vi kỳ thị, chia rẽ dân tộc Ngôn ngữ quốc gia là tiếngViệt Các dân tộc có quyền dùng tiếng nói, chữ viết, giữ gìn bản sắc dân tộc, pháthuy phong tục, tập quán, truyền thống và văn hóa tốt đẹp của mình Nhà nước thựchiện chính sách phát triển toàn diện và tạo điều kiện để các dân tộc thiểu số pháthuy nội lực, cùng phát triển với đất nước”
- Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước dân chủ và phápquyền
Dân chủ hóa đời sống nhà nước và xã hội không chỉ là nhu cầu bức thiết củathời đại mà còn là một đòi hỏi có tính nguyên tắc, nảy sinh từ bản chất dân chủ củaNhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Trang 7Dân chủ bao giờ cũng gắn với pháp luật Đó là bản chất của nhà nước phápquyền Vì vậy, toàn bộ cơ quan nhà nước từ cơ quan lập pháp, hành pháp, tư phápđều phải được tổ chức và hoạt động theo pháp luật, bằng pháp luật Nhà nước banhành pháp luật, quản lý xã hội bằng pháp luật, nhưng nhà nước và cơ quan nhànước phải đặt mình dưới pháp luật Cơ quan nhà nước “chỉ được làm những điềupháp luật cho phép”; bảo đảm và phát triển quyền tự do dân chủ của nhân dân, cònnhân dân “được làm tất cả những gì pháp luật không cấm”.
b) Chức năng và vai trò kinh tế của nhà nước
- Chức năng thống trị chính trị của giai cấp và chức năng xã hội: Chức năngthống trị chính trị của giai cấp là chức năng nhà nước làm công cụ chuyên chínhcủa một giai cấp nhằm bảo vệ thống trị giai cấp đó đối với toàn xã hội, bắt nguồn
từ lý do ra đời của nhà nước
- Chức năng xã hội của nhà nước là chức năng nhà nước thể hiện sự quản lýnhững hoạt động chung vì sự tồn tại của xã hội, của cộng đồng dân cư nằm dưới sựquản lý của nhà nước
Trong hai chức năng trên thì chức năng thống trị chính trị là cơ bản nhất , chứcnăng xã hội phải phụ thuộc và phục vụ cho chức năng thống trị chính trị
+ Giai cấp thống trị bao giờ cũng biết giới hạn chức năng xã hội trong khuônkhổ lợi ích của mình
+ Chức năng giai cấp chỉ có thể thực hiện được thông qua chức năng xã hội.+ Xã hội không còn giai cấp thì chức năng xã hội sẽ do xã hội tự đảm nhận.+ Chức năng đối nội của nhà nước: Nhằm duy trì trật tự kinh tế, xã hội, chínhtrị và những trật tự khác hiện có theo lợi ích của giai cấp thống trị( thực hiện bằngpháp luật và bằng sựu cưỡng bức của bộ máy nhà nước Ngoài ra nhà nước còn
Trang 8dùng nhiều hình thức khác: bộ máy thông tin, tuyên truyền, các cơ quan văn hóa,giáo dục ) để xác lập, củng cố tư tưởng, ý chí của giai cấp thống trị
+ Chức năng đối ngoại của nhà nước: Nhằm bảo vệ biên giới lãnh thổ quốc gia
và thực hiện cac mối quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội với các nước khác vìlợi ích của giai cấp thống trị và lợi ích của quốc gia
Vai trò kinh tế của nhà nước.
- Một là: Nhà nước điều chỉnh các quan hệ kinh tế, làm hạn chế khả năngxẩy ra khủng hoảng
- Hai là: Phải có các khu vực kinh tế công cộng, không vì mục đích lợinhuận
- Ba là: Nhà nước tạo môi trường kinh tế vĩ mô ổn định cho phát triển kinhtế
2) Nhà nước pháp quyền
a) Khái niệm nhà nước pháp quyền
Nhà nước pháp quyền là một phạm trù mang tính lịch sử, xuất hiện cùngNhà nước và phát triển theo lịch sử tri thức nhân loại
Tư tưởng về pháp quyền hay nhà nước pháp quyền đã bắt đầu xuất hiệnngay từ thời cổ đại, khi xã hội vẫn còn nhiều bất công, quyền tự nhiên vốn có củacon người bị xâm phạm bởi chính nhà nước - thiết chế quyền lực công của xã hội.Trước thực trạng ấy, các nhà tư tưởng Hy Lạp cổ đại mong muốn tìm kiếm mộtphương thức hiệu quả để bảo về quyền tự nhiên vốn có, phẩm giá của con người
Từ đó, tư tưởng về nhà nước pháp quyền ra đời, mà đại diện tiêu biểu là các nhà tưtưởng Solon, Pitagore, Heraclit, Socrate, Platon, Aristote, Ciceron, Tuy nhiên,thời điểm đó các nhà tư tưởng Hy Lạp cổ đại chưa thấy được nguồn gốc của những
Trang 9bất công xã hội cũng như chưa tìm ra được giải pháp hữu hiệu để xây dựng nhànước pháp quyền trong thực tiễn.
Đến thời kỳ trung cổ, sự câu kết giữa thần quyền và thế quyền tạo ra màn đêmbao phủ xã hội loài người, khiến cho các tư tưởng tiến bộ của nhân loại trong đó có
tư tưởng về nhà nước pháp quyền bị chôn vùi Tuy nhiên, niềm tin pháp luật có thểmang đến cho con người tự do và bảo vệ quyền lợi tự nhiên vốn có vẫn luôn tồntại Thánh Saint Thomas D’Aquin (1225-1274) cho rằng trật tự pháp lý đem đếncho con người cái thuộc về họ và làm cho họ có thể đạt đến sự dồi dào về vật chất,tinh thần, xã hội công dân sẽ thay thế xã hội thần dân
Vào thế kỷ XVII, sự ra đời của chủ nghĩa tư bản đã mang lại những giá trị tolớn cho nhân loại trong bối cảnh lúc bấy giờ, đưa nhân loại thoát khỏi “đêm trườngtrung cổ”, tạo tiền đề cho sự phát triển mạnh mẽ của các ngành khoa học tự nhiên
và xã hội, đây cũng là thời kỳ mà tư tưởng nhà nước pháp quyền được tiếp tụcnghiên cứu và phát triển thành lý luận bởi các nhà tư tưởng phương Tây mà đạidiện là I Kant (1724-1804), Hegel (1770-1831), Mohn và Valker, Stein…
Có thể hiểu, khái niệm Nhà nước pháp quyền đề cập đến phương thức tổ chức,xây dựng và vận hành bộ máy nhà nước nói chung thông qua pháp luật, như hiếnpháp, luật và các văn bản pháp quy khác Nói cách khác, nhà nước pháp quyền lànhà nước được xem xét dưới góc độ pháp luật, trong đó tính tối cao của pháp luậtđược tôn trọng, các tư tưởng và học thuyết chính trị, tôn giáo, của bất cứ tổ chứchoặc cá nhân nào cũng được giới hạn bởi khuôn khổ pháp luật và chịu sự điềuchỉnh của pháp luật Như vậy, phương thức tổ chức xây dựng và vận hành của nhànước pháp quyền sẽ thể hiện cụ thể khác nhau về bản chất chế độ chính trị, hệthống quan điểm, mục đích nhiệm vụ của từng thời kỳ phát triển hoặc điều kiện cụ
Trang 10thể của mỗi nước chứ không có mô hình, tiêu chí về nhà nước pháp quyền đồngnhất
Đặc trưng của nhà nước pháp quyền
Nhà nước pháp quyền là biểu hiện tập trung của chế độ dân chủ Dân chủ vừa làbản chất của nhà nước pháp quyền vừa là điều kiện, tiền đề của chế độ nhà nước
Mục tiêu của nhà nước pháp quyền là xây dựng và thực thi một nền dân chủ, đảmbảo quyền lực chính trị thuộc về nhân dân Nhân dân thực hiện quyền dân chủ củamình thông qua dân chủ trực tiếp; dân chủ đại diện
Nhà nước pháp quyền được tổ chức và hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp
và pháp luật Hiến pháp và pháp luật luôn giữ vai trò điều chỉnh cơ bản đối vớitoàn bộ hoạt động Nhà nước và hoạt động xã hội, quyết định tính hợp hiến và hợppháp của mọi tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Tuy nhiên không phảimọi chế độ lập Hiến, mọi hệ thống pháp luật đều có thể đưa lại khả năng xây dựngnhà nước pháp quyền, mà chỉ có Hiến pháp và hệ thống pháp luật dân chủ, côngbằng mới có thể làm cơ sở cho chế độ pháp quyền trong nhà nước và xã hội
Nhà nước pháp quyền tôn trọng, đề cao và đảm bảo quyền con người trong mọilĩnh vực của Nhà nước và xã hội Quyền con người là tiêu chí đánh giá tính phápquyền của chế độ nhà nước Mọi hoạt động của Nhà nước đều phải xuất phát từ sựtôn trọng và đảm bảo quyền con người, tạo mọi điều kiện cho công dân thực hiệnquyền của mình theo đúng các quy định của luật pháp Mối quan hệ giữa cá nhân
và nhà nước được xác định chặt chẽ về phương diện luật pháp và mang tính bìnhđẳng Mô hình quan hệ giữa Nhà nước và cá nhân được xác định theo nguyên tắc:Đối với cơ quan nhà nước chỉ được làm những gì luật cho phép; đối với công dânđược làm tất cả trừ những điều luật cấm
Trang 11Nhà nước pháp quyền gắn liền với một cơ chế bảo vệ Hiến pháp và pháp luậtphù hợp Nền tảng của nhà nước pháp quyền là Hiến pháp và một hệ thống phápluật dân chủ và công bằng, do vậy, một cơ chế bảo vệ Hiến pháp và pháp luật luôn
là một yêu cầu, một điều kiện cần thiết nhằm đảm bảo cho Hiến pháp, pháp luậtluôn được tôn trọng, đề cao và tuân thủ nghiêm minh Hình thức và phương thứcbảo vệ Hiến pháp và pháp luật ở các quốc gia có thể đa dạng và khác nhau, nhưngđều hướng tới mục tiêu là bảo đảm địa vị tối cao, bất khả xâm phạm của Hiếnpháp, loại bỏ hành vi trái với tinh thần và quy định của Hiến pháp, không phụthuộc và chủ thể của các hành vi này Đồng thời với bảo vệ Hiến pháp, nhà nướcpháp quyền luôn đòi hỏi phải xây dựng và thực thi một chế độ tư pháp thật sự dânchủ, minh bạch và trong sạch để duy trì và bảo vệ pháp chế trong mọi lĩnh vực hoạtđộng của Nhà nước và xã hội
Trong nhà nước pháp quyền, quyền lực nhà nước luôn được giới hạn trong cácmối quan hệ: Nhà nước và kinh tế; Nhà nước và xã hội Trong mối quan hệ giữaNhà nước và kinh tế, vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước được xácđịnh bởi tính chất, trình độ của các mô hình kinh tế thị trường, theo hướng Nhànước tôn trọng, phát huy các quy luật khách quan của thị trường, thông qua thịtrường để điều tiết các quan hệ kinh tế, đồng thời khắc phục, hạn chế các mặt tiêucực của thị trường Trong mối quan hệ với xã hội, Nhà nước thông qua luật pháp
để quản lý xã hội, tôn trọng đề cao vị trí, vai trò và quyền tự chủ (tự quản) của cáccấu trúc xã hội (các tổ chức xã hội, các cộng đồng xã hội) Mối quan hệ giữa Nhànước, kinh tế, xã hội là mối quan hệ tương tác, quy định và chi phối lẫn nhau Nhànước không đứng trên kinh tế và xã hội Nhà nước pháp quyền gắn liền với kinh tế
và xã hội, phục vụ kinh tế và xã hội trong phạm vi Hiến pháp và pháp luật
Trang 12a) Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thừa nhận phương thức tổ chức, xâydựng và vận hành bộ máy nhà nước do pháp luật quy định Pháp luật trong Nhànước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thừa nhận tất cả quyền lực của nhà nước thuộc
về nhân dân, do nhân dân bầu ra các cơ quan quyền lực (Quốc hội, Chính phủ, )
và chỉ có nhân dân trực tiếp hoặc thông qua các đại biểu của mình là chủ thể duynhất có quyền tuyên bố chấm dứt hoạt động của Quốc hội, Chính phủ hoặc tổ chức
ra Quốc hội và Chỉnh phủ nhiệm kỳ mới Trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa, nhà nước và công dân đều phải thừa nhận tính tối cao của pháp luật và phápluật xã hội chủ nghĩa thể hiện ý chí, nguyện vọng của toàn thể nhân dân
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa không thừa nhận việc phân chiaquyền lực mà coi quyền lực nhà nước là thống nhất và thuộc về nhân dân; trong đó,
có sự phân công, phối hợp, để thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư phápnhằm đảm bảo cho quyền lực nhà nước thống nhất, được thực hiện với hiệu quảcao nhất
Về hệ thống pháp luật, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa chỉ côngnhận các quy phạm pháp luật khi nó được xác lập và thông qua theo một trình tự
và thủ tục nhất định
Nhà nước Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
II) Vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền của ở Việt Nam
1 Quan điểm xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam