Vai trò của vương quốc phổ trong quá trình thống nhất nước đức (1848 1871)

Phương pháp nghiên cứu Đề tài vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức 1848-1871 được tiếp cận, nghiên cứu, và giải quyết bằng phương pháp lịch sử và... Thứ ba, đề

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

LỜI CẢM ƠN

Một vài dòng ngắn gọn không thể diễn tả hết lòng biết ơn của tác giả đối với những người đã có những đóng góp và giúp đỡ bằng nhiều hình thức và mức độ khác nhau trong quá trình hoàn thành luận án này Tuy vậy, qua đây, cho phép tác giả tỏ lòng tri ân vô hạn đối với:

1) Tập thể đội ngũ các nhà khoa học và bạn bè ở Trường ĐH Frankfurt am Main, Wiesbaden, Giessen, Offenbach, Kassel, Darmstadt, bang Hessen, và CHLB Đức đã cố gắng bằng nhiều hình thức khác nhau cho phép tôi được tiếp cận với các nguồn tư liệu và các sự kiện khoa học đẳng cấp thế giới;

Goethe-2) Đội ngũ quý thầy cô, đồng nghiệp, và bạn bè ở ĐH Huế, đặc biệt là các PGS TS Nguyễn Văn Tận và Hoàng Văn Hiển, các trường đại học và viện nghiên cứu, tạp chí, nhà xuất bản cùng tất cả các cá nhân và tập thể trên toàn quốc có liên quan đã có những đóng góp nhất định cho quá trình hoàn thành luận án này;

3) Tập thể lớp tiếng Anh học thuật (Ford Foundation) tại Trường ĐH Hà Nội (2005), lớp tiếng Anh học thuật ADS (ACET) - Thành phố Hồ Chí Minh (2008), lớp tiếng Đức (Trung tâm Việt-Đức) - Trường ĐH Bách khoa Hà Nội (2009), Chương trình học bổng Chính phủ Úc (ADS), Chương trình trao đổi hàn lâm Đức (DAAD), Học bổng Chính phủ Việt Nam đã góp phần tạo điều kiện cho quá trình hoàn thành luận án trên nhiều phương diện khác nhau;

Một danh sách cụ thể của tất cả những người đã có những đóng góp và giúp

đỡ khác nhau cho quá trình này là điều không thể Chính vì thế, tác giả luận án kính mong tất cả các cá nhân và tập thể đã, đang, và sẽ góp phần hoàn thành luận án hết sức thông cảm Qua đây, cho phép tác giả luận án một lần nữa bày tỏ lòng biết ơn

vô hạn đối với những giúp đỡ thầm lặng và vô giá của tất cả các bên có liên quan

Huế, ngày 28 tháng 10 năm 2019

Tác giả luận án Nguyễn Mậu Hùng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các

số liệu được sử dụng trong luận án là trung thực, khoa học, và chính xác Các kết luận khoa học của luận án chưa được công bố trong bất kì công trình và dưới bất cứ hình thức nào khác Tất cả các số liệu và dữ liệu kế thừa thành quả khoa học của người khác đều được trích dẫn khoa học và đầy đủ theo đúng quy định hiện hành của các cơ quan chức năng

Huế, ngày 28 tháng 10 năm 2019

Tác giả luận án

Nguyễn Mậu Hùng

NHỮNG TỪ VIẾT TẮT

TT Ký hiệu

viết tắt Ghi đầy đủ Ngôn ngữ Nghĩa tiếng Việt

1 % tỷ lệ phần trăm Toán học tỷ lệ phần trăm

6 CHLB Cộng hòa Liên bang Việt cộng hòa liên bang

9 ĐHQG Đại học Quốc gia Việt đại học quốc gia

11 ĐQTTLM Đế quốc Thần thánh La

Mã

Việt Đế quốc Thần thánh La

Mã

14 GmbH Gesellschaft mit

beschränkter Haftung

Đức công ty trách nhiệm

hữu hạn

19 NVLB Nghị viện liên bang Việt nghị viện liên bang

24 QHQGF Quốc hội Quốc gia

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN - I LỜI CAM ĐOAN - II NHỮNG TỪ VIẾT TẮT - III MỤC LỤC - IV

A PHẦN MỞ ĐẦU - 1

1 Lý do chọn đề tài - 1

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu - 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - 3

4 Các nguồn tài liệu - 4

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu - 4

6 Đóng góp của luận án - 5

7 BỐ cục của luận án - 5

B PHẦN NỘI DUNG - 6

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊ N CỨU - 6

1.1 Tình hình nghiên cứu vấn đề ở Việt Nam - 6

1.2 Tình hình nghiên cứu vấn đề trên thế giới - 11

1.2.1 Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX qua các vấn đề nội bộ của LB Đức 1815-1866 - 12

1.2.2 Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình giải quyết vấn đề nước Đức thế kỷ XIX qua mối quan hệ với các nước khác trên thế giới - 17

1.3 Một số vấn đề đặt ra - 19

Chương 2 BỐI CẢNH QUỐC TẾ, KHU VỰC VÀ TRONG NƯỚC QUY ĐỊNH VAI TRÒ LÃNH ĐẠO CỦA VƯƠNG QUỐC PHỔ TRONG QUÁ TRÌNH THỐNG NHẤT NƯỚC ĐỨC (1848-1871) - 22

2.1 Bối cảnh quốc tế và khu vực - 22

2.1.1 Bối cảnh quốc tế - 22

2.1.2 Bối cảnh khu vực - 26

2.2 Tình hình nước Đức giữa thế kỷ XIX - 30

2.2.1 Tình hình chính trị - 30

2.2.2 Tình hình kinh tế - 31

2.2.3 Tình hình văn hoá-giáo dục - 36

2.2.4 Tình hình xã hội - 38

2.3 Các khả năng giải quyết vấn đề nước Đức giữa thế kỷ XIX - 44

2.3.1 Khả năng giai cấp trong quá trình thống nhất nước Đức - 44

2.3.2 Khả năng dân tộc của các nhà nước thành viên trong LB Đức 1815-1866 - 49

2.3.1 Khả năng quốc tế của các nước lớn - 54

Chương 3 VƯƠNG QUỐC PHỔ VỚI QUÁ TRÌNH THỐNG NHẤT NƯỚC ĐỨC (1848-1871) - 59

3.1 Vương quốc Phổ trong cuộc Cách mạng 1848-1849 - 59

3.1.1 Vương quốc Phổ với cuộc cách mạng của quần chúng lao khổ - 59

3.1.2 Vương quốc Phổ với cuộc cách mạng của giai cấp tư sản - 62

3.2 Hệ quả của cuộc Cách mạng 1848-1849 đối với quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX - 65

3.2.1 Sự thất bại của con đường cách mạng của các giai cấp công nghiệp - 65

3.2.2 Sự phục hồi của chủ nghĩa dân tộc quý tộc phong kiến - 67

3.2.3 Sứ mệnh lịch sử của Vương quốc Phổ - 69

3.3 Vương quốc Phổ với quá trình thống nhất nước Đức 1864-1871 - 73

3.3.1 Vương quốc Phổ trong cuộc chiến tranh với Đan Mạch (1864) và Á o (1866) - 73

3.3.2 Chiến tranh Pháp-Phổ và quá trình hoàn thành thống nhất nước Đức 1870-1871 - 84

Chương 4 MỘT SỐ NHẬN XÉ T VỀ VAI TRÒ CỦA VƯƠNG QUỐC PHỔ TRONG QUÁ TRÌNH THỐNG NHẤT NƯỚC ĐỨC (1848-1871) - 97

4.1 Đánh giá vai trò của Vương quốc Phổ - 97

4.1.1 Trên phương diện giai cấp - 97

4.1.2 Trên phương diện dân tộc - 99

4.1.3 Trên phương diện quốc tế - 103

4.2 Đặc điểm của quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) - 106

4.2.1 Vai trò của Bismarck, nhà Hohenzollern, và tầng lớp quý tộc Junker trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) - 106

4.2.2 Cuộc cách mạng từ trên xuống thông qua các cuộc chiến tranh với bên ngoài - 115

4.3 Tác động của quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) - 120

4.3.1 Đối với các bộ phận cấu thành nước Đức - 120

4.3.2 Đối với nước Đức tổng thể như một dân tộc - 122

4.3.3 Đối với quốc tế - 125

C KẾT LUẬN - 131

DANH MỤC MỘT SỐ CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN Á N - 136

TÀ I LIỆU THAM KHẢO - 137

1 Tài liệt tiếng Việt - 137

2 Tài liệu tiếng Anh - 140

3 Tài liệu tiếng Đức - 143

4 Tài liệu tiếng Pháp - 148

5 Tài liệu internet - 148

6 Tài liệu của các trung tâm lưu trữ - 150

PHỤ LỤC - 151

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Vấn đề nước Đức thế kỷ XIX thực chất là vấn đề đi tìm một phương thức tổ chức cộng đồng phù hợp nhất với các bên liên quan trên con đường tiến lên hiện đại Trong quá trình đó, cộng đồng các cư dân nói tiếng Đức ở Trung Âu đã lần lượt trải qua nhiều hình thức tổ chức nhà nước khác nhau Tuy nhiên, chưa có một hình thức tổ chức cộng đồng nào đáp ứng được nhu cầu phát triển tất yếu của người Đức trước năm 1871 Bối cảnh đó buộc các cư dân nói tiếng Đức phải liên tục đấu tranh cho một phương thức tổ chức nhà nước phù hợp hơn Tuy nhiên, quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) gặp phải trở lực từ nhiều phía Các bên tham gia đều có

các mục tiêu, tiềm lực, và biện pháp khác nhau tuỳ theo diễn biến thực tế của tình

hình

Vương quốc Phổ, mặc dù là một thành viên của LB Đức 1815-1866 được hưởng nhiều quyền lợi của một nước thắng trận trong Hội nghị Viên năm 1815 và đang cùng Áo làm chủ thế giới nói tiếng Đức ở Trung  u, nhưng vẫn chưa hài lòng với trật tự hiện có do Áo đứng đầu và vị trí thứ hai đáng mơ ước đối với nhiều nhà nước khác Điều đó khiến Phổ trở thành một trong những lực lượng ráo riết và nhiệt tình nhất trong việc chuẩn bị các điều kiện cần thiết cho việc lật đổ trật tự hiện tồn

và thiết lập một thể chế mới có lợi nhất cho Phổ

Tuy nhiên, quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX là một vấn đề vừa mang tính giai cấp và dân tộc, nhưng đồng thời vừa mang tính quốc tế và thời đại Phổ không phải là lực lượng duy nhất muốn thay đổi trật tự hiện tồn bằng một trật tự mới có lợi hơn cho các bên tham gia tạm thời thất thế Phổ ngay từ đầu cũng

là lực lượng không phải có thể tự quyết được mọi vấn đề có liên quan đến vận mệnh của chính mình cũng như của các dân tộc khác Vậy, tại sao từ chỗ không còn gì để mất trong Hiệp ước Tilsit năm 1807, Phổ lại trở thành lực lượng không chỉ đã đảm đương và hoàn thành sứ mệnh lịch sử thống nhất nước Đức năm 1871, mà còn thay

đổi bản đồ chính trị châu Âu và đưa nước Đức trở thành một cường quốc công nghiệp hàng đầu thế giới đầu thế kỷ XX?

Quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) xét cho cùng là một nhiệm vụ

cụ thể trong một thời điểm lịch sử nhất định của chiến lược phát triển dài hơi và tham vọng vô biên của vương triều Phổ Tuy nhiên, tại sao cùng tham gia vào quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX không chỉ có Phổ, nhưng cuối cùng chỉ

có họ thực hiện được tham vọng thời đại, trong khi các lực lượng có liên quan khác lần lượt bất lực nhìn Phổ qua mặt giành lấy mục tiêu của mình? Trong tiến trình lịch

sử phức tạp ấy, tất cả các bên tham gia đều có các mục tiêu, biện pháp, và vai trò khác nhau Vậy mục tiêu và biện pháp của Phổ là gì và vai trò của họ ra sao trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) trong so sánh với các lực lượng chính trị khác cùng tham gia giải quyết vấn đề nước Đức thế kỷ XIX? Trả lời các câu hỏi

đó chính là lý do tại sao việc nghiên cứu Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá

trình thống nhất nước Đức (1848-1871) trở nên hết sức cấp thiết hiện nay

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

- Tái hiện lại bức tranh toàn cảnh về quá trình thống nhất nước Đức giữa thế

kỷ XIX theo con đường của Vương quốc Phổ

- Làm rõ vai trò đặc biệt quan trọng của Vương quốc Phổ trong quá trình giải quyết vấn đề nước Đức trong những năm 1848-1871

- Đưa ra những kết luận mang tính so sánh về vai trò của Vương quốc Phổ cũng như đặc điểm và tác động của quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) đối với các bên liên quan

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Phân tích các nhân tố chủ quan và khách quan góp phần quyết định vị trí lãnh đạo của Phổ trong quá trình giải quyết vấn đề nước Đức thế kỷ XIX

- Giải thích tại sao trong bối cảnh có nhiều lực lượng khác nhau cùng tham gia, nhưng chỉ có Vương quốc Phổ đạt được mục tiêu cuối cùng như mong muốn

- Đánh giá vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức, giải thích đặc điểm, và phân tích tác động của quá trình thống nhất nước Đức giữa thế XIX đối với các bên liên quan

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức những năm 1848-1871

- Các nhân tố chủ quan và khách quan quy định vai trò lãnh đạo của Phổ trong quá trình giải quyết vấn đề nước Đức thế kỷ XIX

- Thực tiễn lịch sử quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) dưới sự lãnh đạo của Otto von Bismarck cũng như mối quan hệ giữa vấn đề nước Đức thế kỷ XIX với các quá trình lịch sử có liên quan khác

3.2 Phạm vi nghiên cứu

3.2.1 Thời gian

Vấn đề nước Đức thế kỷ XIX có thể được chia thành nhiều giai đoạn và cũng trải qua nhiều cung bậc phát triển khác nhau Trong khuôn khổ của đề tài này, chúng tôi chỉ chọn thời kỳ từ năm 1848 đến năm 1871 làm giới hạn nghiên cứu chủ yếu của mình Mặc dù quá trình thống nhất nước Đức có thể bắt đầu từ sau khi Hội nghị Viên năm 1815 kết thúc, nhưng thực tế chỉ có các diễn biến từ cuộc Cách mạng 1848-1849 đến lúc kết thúc cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ 1870-1871 mới có tính chất quyết định trực tiếp đối với quá trình hoàn thành thống nhất nước Đức Chính vì vậy, đề tài này lấy cuộc Cách mạng 1848-1849 làm mốc mở đầu và việc Wilhelm I lên ngôi Hoàng đế Đức ngày 18 tháng 1 năm 1871 làm mốc kết thúc của quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) theo con đường của Vương quốc Phổ

3.2.2 Không gian

Các diễn biến của quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) có một phạm

vi không gian không chỉ trong các vùng lãnh thổ của cộng đồng các cư dân nói tiếng Đức ở Trung  u, mà còn ở các nước có liên quan khác ở châu Âu Tuy nhiên, đề tài này về cơ bản chỉ tập trung nghiên cứu các diễn biến lịch sử có liên quan trực tiếp đến quá trình giải quyết vấn đề nước Đức giữa thế kỷ XIX theo con đường của

Vương quốc Phổ thường diễn ra trong phạm vi biên giới lãnh thổ của các nhà nước thành viên của LB Đức 1815-1866 và Đế chế Đức thứ hai (1871-1918) sau đó

- Bối cảnh quốc tế cũng như trong nước có ảnh hưởng đến quá trình thống

nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX

- Quá trình giải quyết vấn đề nước Đức thế kỷ XIX theo con đường chiến tranh cách mạng của Vương quốc Phổ từ cuộc Cách mạng 1848-1849 đến cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ 1870-1871

4 Các nguồn tài liệu

- Các tài liệu kinh điển: gồm các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Lênin bàn về các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại

Mác Các nguồn tài liệu gốc ở các trung tâm lưu trữ liên bang, quốc gia, tiểu bang, thành phố, địa phương, các trường đại học của CHLB Đức về lịch sử nước Đức thế kỷ XIX nói chung và Vương quốc Phổ nói riêng

- Các nghiên cứu bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau về vấn đề nước Đức thế kỷ XIX đã được công bố bằng nhiều hình thức khác nhau

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) được tiếp cận, nghiên cứu, và giải quyết bằng phương pháp lịch sử và

phương pháp logic trong sự kết hợp với các phương pháp chuyên ngành và liên

ngành có liên quan khác Tiêu biểu nhất trong số này là các phương pháp định tính, định lượng, phân tích, và so sánh

6 Đóng góp của luận án

Thứ nhất, đề tài đã đặt ra và góp phần giải quyết một trong những vấn đề có

tính bản chất nhất của lịch sử nước Đức thế kỷ XIX nói riêng và quá trình tiến lên hiện đại của nước Đức thời cận đại nói chung

Thứ hai, đề tài cung cấp thêm một góc nhìn mới rất có hệ thống về diễn trình

cũng như bản chất của quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) theo con đường của Vương quốc Phổ

Thứ ba, đề tài cung cấp thêm một hệ thống các thuật ngữ khoa học về lịch sử

nước Đức thế kỷ XIX để giới nghiên cứu Việt Nam có thể tiếp cận vấn đề dễ dàng hơn trong các công trình nghiên cứu có liên quan về sau

Thứ tư, đây là công trình khoa học đầu tiên của Việt Nam đi sâu nghiên cứu

và tập trung làm rõ vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX

Thứ năm, đề tài là một nguồn tư liệu tham khảo chuyên sâu cho những người

có quan tâm về lịch sử nước Đức thế kỷ XIX nói riêng và lịch sử châu  u cận đại nói chung Trong đó, có rất nhiều thông tin tư liệu và kết luận khoa học lần đầu tiên được công bố ở Việt Nam

7 Bố cục của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, và phụ lục, luận án được cấu trúc thành bốn chương chính như sau:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2 Bối cảnh quốc tế, khu vực và trong nước quy định vai trò lãnh đạo của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871)

Chương 3 Vương quốc Phổ với quá trình thống nhất nước Đức 1871)

(1848-Chương 4 Một số nhận xét về vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871)

B PHẦN NỘI DUNG

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Tình hình nghiên cứu vấn đề ở Việt Nam

Việc nghiên cứu vấn đề nước Đức thế kỷ XIX ở Việt Nam đã được đặt ra một cách nghiêm túc bằng nhiều hình thức và mức độ khác nhau Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân và điều kiện lịch sử phức tạp, quá trình nghiên cứu này ở Việt Nam có thể được chia thành ba giai đoạn chủ yếu Giai đoạn thứ nhất bắt đầu từ lúc

có các thông tin đầu tiên về nước Đức thời trung đại cho đến kết thúc chiến tranh thế giới thứ hai năm 1945 ở Việt Nam Giai đoạn thứ hai bắt đầu từ năm 1945 cho đến khi Việt Nam tiến hành đổi mới năm 1986 Giai đoạn thứ ba bắt đầu từ lúc đổi mới cho đến nay Tuy nhiên, trong khuôn khổ của mục này, chúng tôi chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu của mình vào một số thành tựu chủ yếu của Việt Nam trong việc nghiên cứu về vấn đề nước Đức thế kỷ XIX trong ba giai đoạn chính

Giai đoạn những năm 1945-1975, ở miền Bắc Việt Nam dưới chính thể Việt

Nam Dân chủ Cộng hòa, quá trình nghiên cứu vấn đề nước Đức thế kỷ XIX được thể hiện trong khoảng 20 tác phẩm Tiêu biểu nhất trong số này là các giáo trình đại học và tài liệu hướng dẫn học tập của khoa Lịch sử, Trường ĐHSP Hà Nội và

Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội Đặc biệt, cuốn Lịch sử cận đại của Khu học xá

Trung ương giới thiệu chương trình giảng dạy lịch sử thế giới cận đại của học sinh trung học ở Liên Xô cho đọc giả Việt Nam [15]

Năm 1960, Phân khoa Sử, Trường ĐHSP Hà Nội xuất bản cuốn Lịch sử thế

giới cận đại, Q 1: 1640-1870 và xem quá trình thống thống nhất nước Đức giữa thế

kỷ XIX là một tất yếu lịch sử [30] Trong khi đó, Q 2: 1870-1914 của bộ sách này

lại chủ yếu đặt nó trong mối quan hệ với Chiến tranh Pháp-Phổ và Công xã Paris [31] Quá trình thống nhất nước Đức trong bộ sách trên gần như được tóm tắt lại

trong cuốn Lịch sử thế giới cận đại của Ban Sử, Trường ĐHSP Hà Nội được xuất

bản cùng năm [1]

Năm 1963, vấn đề nước Đức thế kỷ XIX trong bối cảnh phục hồi của các nền

quân chủ Đức những năm 1815-1848 được phác thảo phần nào trong cuốn Lịch sử

thế giới cận đại, Q 1, T 1 (1690-1850) của Phân khoa Sử, Trường ĐHSP Hà Nội

[32], trong khi Q 1, T 2 (1850-1870) của bộ sách lại nhấn mạnh bối cảnh kinh tế, chính trị, và xã hội của quá trình thống nhất nước Đức [33] Cũng trong năm đó, Q

2: 1870-1914 của bộ sách xem quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) là tiền

đề cho sự ra đời và phát triển của chủ nghĩa đế quốc ở Đức thời kỳ 1871-1914 [34]

Bổ sung cho bức tranh trên là cuốn Tài liệu tham khảo lịch sử thế giới cận

đại của Đặng Bích Hà, Nguyễn Văn Đức, Phan Ngọc Liên, Lê Văn Trinh năm 1967

[7] Hai năm sau (1969), Tổ Sử thế giới cận đại, Khoa Sử, Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội xem cuộc khủng hoảng kinh tế, chính trị, và xã hội nửa đầu thế kỷ XIX chính là

các tiền đề cơ bản cho quá trình thống nhất nước Đức sau đó trong cuốn Lịch sử thế

giới cận đại: Giáo trình dùng cho học sinh năm thứ hai ngành Sử, P 2, T 1 [39] và

bản chất giai cấp của quá trình đó trong T 2 (P 3) [40, tr 155-319]

Một năm sau (1970), tính chất cách mạng của vấn đề nước Đức thế kỷ XIX

được khẳng định trong cuốn Giáo trình lịch sử thế giới cận đại, P 1, T 1 của Vũ

Dương Ninh và Hồ Gia Hường [23] Năm 1971, Nguyễn Văn Đức, Trần Văn Trị, Phạm Gia Hải giới thiệu lại các tiền đề của quá trình thống nhất nước Đức giữa thế

kỷ XIX trong cuốn Lịch sử thế giới cận đại, Q 1, T 1: 1640-1870 [3], còn quyền 1,

T 2: 1640-1870 của Phạm Gia Hải, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Văn Đức, Trần Văn

Trị lại xem bối cảnh quốc tế của nước Đức đầu thế kỷ XIX là nhân tố không thể

thiếu của quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) [9], trong khi cuốn Giáo trình

lịch sử thế giới cận đại, P 1, T 2 của Tổ Lịch sử thế giới, Khoa Sử, Trường ĐH

Tổng hợp Hà Nội lại đánh giá tính chất quyết định của các nhân tố hình kinh tế, chính trị, và xã hội của nước Đức trong cùng thời gian [38]

Trong thời kỳ này, ở miền Nam Việt Nam, vấn nước Đức thế kỷ XIX không

phải là một câu hỏi lớn trong cuốn Lịch sử thế giới do Nguyễn Hiến Lê và Thiên

Giang Nguyễn Kim Bảng biên soạn những năm 1954-1955 ở Sài Gòn Đến năm

1975, Hoàng Ngọc Thành xem các mối quan hệ ngoại giao của Áo và Phổ là nhân

tố quyết định cho quá trình thống nhất nước Đức năm 1871 trong cuốn Lịch sử

chính trị và bang giao quốc tế Âu châu: giai đoạn 1848-1914 từ cuộc Cách mạng 1848-1849 đến đệ nhất thế chiến [34]

Tóm lại, nhìn vào danh sách các tài liệu được xuất bản và lưu hành phổ biến

ở Việt Nam nói về nước Đức trong thời kỳ 1945-1975 có thể thấy rằng không có một tài liệu nào trực tiếp và tập trung bàn về vấn đề nước Đức thế kỷ XIX Thay vào đó, các thông tin về quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) chỉ được đề cập khái quát như là một bộ phận của các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại Phần lớn các tài liệu đó đều do các học giả của Tổ Bộ môn Lịch sử thế giới, Khoa Lịch

sử, Trường ĐHSP Hà Nội và Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội biên soạn và giới thiệu trên cơ sở các nguồn tư liệu của Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu Chính vì vậy, vấn đề nước Đức thế kỷ XIX trong các tài liệu này chịu ảnh hưởng về

cả phương pháp lẫn tư liệu của các nước xã hội chủ nghĩa

Giai đoạn những năm 1976-1986, việc nghiên cứu về nước Đức ở Việt Nam

vốn chịu ảnh hưởng nặng nề của quan điểm xã hội chủ nghĩa giờ càng được quát triệt một cách sâu sắc và triệt để hơn nữa Trong bối cảnh đó, vấn đề nước Đức thế

kỷ XIX được đề cập ở những mức độ khác nhau trong các tác phẩm dưới đây:

Trong khi cuốn Lịch sử thế giới cận đại (1640-1870), Q 1, T 1 của Nguyễn

Văn Đức, Trần Văn Trị, Phạm Gia Hải, Phan Ngọc Liên năm 1978 có miêu tả sơ

qua tình hình chính trị nước Đức nửa đầu thế kỷ XIX [4], cuốn Lịch sử thế giới cận

đại (1640-1870), Q 1, T 2 của Phạm Gia Hải, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Văn Đức,

Trần Văn Trị lại xem xét vấn đề nước Đức thế kỷ XIX trong bối cảnh quốc tế của châu Âu đương thời [10] Một năm sau (1979), Phạm Gia Hải, Trần Văn Trị,

Nguyễn Văn Đức tiếp tục cho ra mắt cuốn Lịch sử thế giới cận đại (1640-1870), Q

1, T 3, P 1 và xem cuộc Cách mạng 1848-1849 ở Đức là mùa xuân của các dân tộc

[11] Một năm sau nữa (1980), Phạm Gia Hải, Phạm Hữu Lư, Phan Ngọc Liên giới

thiệu lại quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX trong cuốn Lịch sử thế giới

cận đại (1640-1670), Q 1, T 3, P 2 của bộ sách [8]

Đến năm 1985, Nguyễn Văn Hồng, Vũ Dương Ninh, Võ Mai Bạch Tuyết

cho ra mắt cuốn Lịch sử cận đại thế giới, Q 3 [12], nhưng không chú trọng vấn đề

nước Đức thế kỷ XIX, trong khi lại xem quá trình thống nhất nước Đức 1871) là một phần của các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại Hai năm sau (1987),

(1848-cuốn Lịch sử cận đại thế giới, Q 2 của Nguyễn Văn Hồng, Vũ Dương Ninh, Võ

Mai Bạch Tuyết xem lịch sử nước Đức giai đoạn 1871-1914 nằm trong chuỗi dây chuyền chuyển hoá của chủ nghĩa tư bản từ tự do cạnh tranh sang chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước [13]

Đó là những nỗ lực rất đáng trân trọng trong những ngày đầu hoà bình của đất nước Tuy nhiên, trong một khoảng thời gian rất dài hơn bốn thập kỷ, nhưng về

số lượng chỉ có hơn 20 xuất bản về lịch sử thế giới giới cận đại Các thông tin về vấn đề nước Đức thế kỷ XIX tương đối sơ lược Phần lớn trong số này do hai đơn vị chuyên môn cấp tổ bộ môn của khoa Lịch sử, Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội và ĐHSP Hà Nội, biên soạn Cả nội dung, phương pháp, và tài liệu của các ấn phẩm này đều kế thừa cơ bản các thành tựu nghiên cứu của các học giả Liên Xô và Đông

 u Quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871), chính vì thế, được xem như là một cuộc cách mạng tư sản nằm trong xu thế vận động chung của nhân loại như một bước chuyển giao hoặc quá độ từ các xã hội có giai cấp, bóc lột giai cấp, và đấu tranh giai cấp tiến lên các xã hội phi giai cấp và bình đẳng tuyệt đối

Giai đoạn từ năm 1986 đến nay, vấn đề nước Đức thế kỷ XIX chủ yếu vẫn

được trình bày một cách ngắn gọn và tóm lược trong các giáo trình lịch sử thế giới cận đại dùng cho sinh viên các chuyên ngành lịch sử của các trường đại học và sách giáo khoa của học sinh phổ thông Mặc dù số lượng các giáo trình nhiều hơn và được chỉnh sửa, bổ sung cũng như cập nhật các thông tin chi tiết để tái bản nhiều lần, nhưng bản chất của quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX về cơ bản vẫn được nhìn nhận như một cuộc cách mạng tư sản thời cận đại

Cuộc cách mạng tư sản này được khẳng định nhất quán trong cuốn Đại

cương Lịch sử thế giới cận đại, T 1 của Vũ Dương Ninh và Nguyễn Văn Hồng năm

1995 [24] và tái bản năm 1997 [25] Cũng năm đó (1997), bản chất tư sản của quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) lại được hai tác giả trên củng cố thêm trong

tập hai của cuốn Đại cương Lịch sử thế giới cận đại [26] Một năm sau (1998), tính

chất cách mạng từ trên xuống của quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX

được hai tác giả trên nhấn mạnh hơn trong cuốn Lịch sử thế giới cận đại [27] và sau

đó được tái bản thường niên cho đến hiện nay [28, tr 108, 146-158]

Năm 2005, vai trò của Bismarck trong quá trình thống nhất nước Đức

(1848-1871) được nhìn nhận trong cuốn Lịch sử thế giới cận đại của Phan Ngọc Liên, Đào

Tuấn Thành, Phạm Thu Nga, Đoàn Trung [21, tr 100-103, 124-127] và trong lần tái bản măm 2007 [20] Năm 2008, bản chất tư sản của quá trình thống nhất nước Đức

gần như không thay đổi trong T 1 của cuốn Lịch sử thế giới cận đại của Phan Ngọc

Liên, Đào Tuấn Thành, Nguyễn Thị Huyền Sâm [16] và trong lần tái bản năm 2013 [19] Cũng năm đó (2008), hệ quả của quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) được xem xét trong các mối quan hệ quốc tế dẫn đến Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918) [17] và tương tự như vậy trong lần tái bản 2016 [18]

Năm sau 2010, Lê Cung đưa vấn đề nước Đức thế kỷ XIX vào trong trật tự

tư sản vốn có của nó qua phần một (1566-1870) của cuốn Giáo trình Lịch sử thế

giới cận đại [5] Một năm sau (2011), cuốn Lịch sử thế giới cận đại của Phan Ngọc

Liên, Đào Tuấn Thành, Phạm Thu Nga, Đoàn Trung lại nhấn mạnh tác động lâu dài của quá trình trình thống nhất nước Đức (1848-1871) đối với các mối quan hệ quốc

tế cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX [22] Trong khi các giáo trình lịch sử thế giới cận đại chưa thể thoát ra khỏi khuôn mẫu của các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại,

cuốn Lịch sử châu  u của Đỗ Đức Thịnh [37] năm 2005 và Nước Đức - quá khứ và

hiện tại của Nxb Văn hóa - Thông tin năm 2009 đã đưa vấn đề nước Đức thế kỷ

XIX đến gần hơn, nhưng vẫn chưa thực sự rõ ràng [29]

Trong bối cảnh chung đó, Nguyễn Xuân Xanh đã góp phần thay đổi tình hình

phần nào trong cuốn Nước Đức thế kỷ thứ XIX - Những thành tựu khoa học và kỹ

thuật, nhưng lại tập trung chủ yếu vào các cuộc cải cách của Phổ trong khoảng hai

thập niên đầu của thế kỷ XIX và cuộc cách mạng công nghiệp giữa thế kỷ XIX như

là các tiền đề cho quá trình thống nhất nước Đức cùng thời gian [41] Tương tự như

vậy, bài Vai trò của liên minh thuế quan Phổ trong công cuộc thống nhất nước Đức

nửa cuối thế kỉ XIX của Trần Ngọc Dũng đã khẳng định vai trò của nhân tố kinh tế

trong quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX, nhưng vừa mang tính chất tổng hợp vừa né tránh các vấn đề cốt lỏi của lịch sử nước Đức thế kỷ XIX [5, tr 46-56] như bản chất công cụ của Liên minh thuế quan Trong bức tranh chung ấy, bài

Vị thế của Vương quốc Phổ trong quan hệ quốc tế giai đoạn 1850-1871 của Trần

Ngọc Dũng và Nguyễn Thị Huyền Sâm [6, tr 48-60] hay Hệ thống thương mại độc

quyền của Tây Ban Nha thời kỳ Habsburgs (1516-1700) - kết quả và những hạn chế

của Phạm Thị Thanh Huyền [14] đã cho thấy một cách nhìn mới đối với quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871)

Tóm lại, quá trình đổi mới của Việt Nam đã mở ra một thời kỳ mới không chỉ đối với lịch sử dân tộc, mà còn đối với cả việc nghiên cứu vấn đề nước Đức thế

kỷ XIX Các ấn phẩm bằng tiếng Việt thời kỳ đổi mới về vấn đề nước Đức vừa nhiều hơn về số lượng vừa đảm bảo hơn về chất lượng Tiêu biểu nhất trong số này

là Giáo trình các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại của Nguyễn Văn Tận [35, tr

57-70] Tuy nhiên, vẫn còn thiếu vắng các công trình khoa học chuyên khảo bằng tiếng Việt về lịch sử nước Đức nói chung và vấn đề nước Đức thế kỷ XIX nói riêng Giới nghiên cứu Việt Nam vẫn được ưu tiên khuyến khích nghiên cứu các vấn đề của khu vực Đông Nam Á hoặc xa hơn là châu Á-Thái Bình Dương hơn là các vấn

đề của thế giới phương Tây Quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) thế nên không nằm trong diện được ưu tiên đầu tư nghiên cứu của Việt Nam Chính vì vậy, việc nghiên cứu đề tài này sẽ mang lại nhiều nguồn thông tin hơn về vai trò của các nhà nước thành viên của LB Đức 1815-1866 trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) nói riêng và quá trình nghiên cứu lịch sử châu  u nói chung

1.2 Tình hình nghiên cứu vấn đề trên thế giới

Việc nghiên cứu về vấn đề nước Đức thế kỷ XIX ở các nước công nghiệp phát triển đã bao quát gần như tất cả mọi góc cạnh và yếu tố cần thiết của quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) dưới sự lãnh đạo của Phổ Tuy nhiên, vấn đề đặt

ra không phải là số lượng nghiên cứu mà là phương thức tiếp cận và cách thức nhìn nhận Các nghiên cứu trên thế giới thường chỉ tiếp cận các khía cạnh cụ thể của quá trình với nhiều quan điểm đa chiều hơn là đi thẳng vào các vấn đề có tính bản chất Mục này, vì thế, chỉ tập trung vào các trung tâm nghiên cứu truyền thống và được

chú ý nhiều nhất của Anh, Pháp, và Đức bằng cả phương thức tiếp cận đồng đại lẫn lịch đại

1.2.1 Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX qua các vấn đề nội bộ của LB Đức 1815-1866

Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức 1871) là một bộ phận của quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX Quá

(1848-trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX thực chất là quá (1848-trình mở rộng phạm vi ảnh hưởng của Phổ ra toàn bộ thế giới nói tiếng Đức ở Trung  u [50, tr 106] Quá

trình đó đã được Die Entstehung des brandenburgisch-preußischen Einheitsstaates

im Zeitalter des Absolutismus (1609-1806) [145] và Histoire de l’Europe contemporaine Le XIXème siècle [149] khẳng định trong mối liên hệ với lịch sử

hình thành và phát triển của Phổ trên con đường vươn lên trở thành lực lượng lãnh

đạo quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) Trong khi đó, Preussen und die

deutsche Einheit cho rằng vấn đề nước Đức đã xuất hiện từ lâu trong quá khứ cùng

với sự chia rẽ của các nhà nước phong kiến Đức [174, tr 3] Vai trò và sứ mệnh của Vương quốc Phổ đã được đặt ra từ đó cho đến lúc kết thúc bằng nhiều hình thức và mức độ khác nhau

Quá trình thống nhất nước Đức thế kỷ XIX là một bộ phận của lịch sử nước Đức thế kỷ XIX Quá trình thống nhất nước Đức có thể đã được đặt ra từ trước đó rất

lâu, nhưng chỉ thực sự trở thành một vấn đề quốc tế từ sau Hội nghị Viên năm 1815

Các công trình The Long Nineteenth Century: A History of Germany 1780-1918 [47] và The Formation of the First German Nation-State, 1800-1871 [49] xem

những năm 1815-1848 là thời kỳ nước Đức đi tìm một giải pháp cho vấn đề nước Đức mà thực chất là quá trình thống nhất nước Đức theo mô hình của Cách mạng

Pháp năm 1789 Trong khi đó, Deutsche Geschichte 1800-1866 Bürgerwelt und

starker Staat [125] và L’Allemagne contemporaine, 1815-1900 [151] lại xem cuộc

Cách mạng 1848-1849 là đỉnh cao của con đường tư sản cho vấn đề nước Đức thế

kỷ XIX Tuy nhiên, Deutsche Geschichte im 19 Jahrhundert Restauration und

Revolution Von 1815 bis 1851 [107], History of Germany In The Nineteenth Century [90] đã chứng minh rằng nước Đức giữa thế kỷ XIX không phải là nước

Pháp cuối thế kỷ XVIII Con đường cách mạng của nước Pháp về cơ bản không có chỗ đứng vững chắc trong tiến trình tiến lên hiện đại của nước Đức Tất cả các công trình nêu trên đều khẳng định rằng quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) là vấn đề trung tâm của lịch sử nước Đức thế kỷ XIX Tuy nhiên, trong quá trình ấy vị thế của Phổ không phải lúc nào cũng được nhìn nhận một cách nhất quán

Vấn đề nước Đức thế kỷ XIX là một bộ phận của vấn đề nước Đức nói chung

Vấn đề nước Đức thế kỷ XIX xét một cách tổng thể bắt đầu từ sau khi kết thúc Hội nghị Viên năm 1815 và kết thúc sau khi nước Đức được thống nhất năm 1871 Tuy

nhiên, cả The European Powers and the German Question, (1848-1871): With

Special Reference to England and Russia [80] lẫn Schriften zur Deutschen Frage: 1948-1986 [148] đều cho rằng quá trình thống nhất nước Đức như một bộ phận của

vấn đề nước Đức đã được đặt ra từ thời Hiệp ước Verdun năm 843 và ĐQTTLM năm 962 Vấn đề nước Đức thế kỷ XIX được giải quyết sau cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ 1870-1871, nhưng đó chưa phải là hồi kết cho toàn bộ vấn đề nước Đức Phải đợi đến tận sau khi Chiến tranh lạnh chấm dứt, Bức tường Berlin sụp đổ, và nước Đức lại được tái thống nhất ngày 3 tháng 10 năm 1990, vấn đề nước Đức tạm thời

được Denk ich an Deutschland, Antworten auf die Deutsche Frage [100] và Die

Intellektuellen und die nationale Frage [121] xem như giải quyết xong Như vậy, có

thể nói vấn đề nước Đức đã được đặt ra từ rất sớm trong lịch sử và kéo dài cho đến tận cuối thế kỷ XX Vấn đề nước Đức thế kỷ XIX chỉ là một bộ phận của vấn đề nước Đức nói chung

Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình giải quyết vấn đề nước Đức thế

kỷ XIX được thể hiện qua cuộc đua song mã giữa Á o và Phổ Trong so sánh với Á o,

Phổ là một vương quốc sinh sau đẻ muộn Á o tham gia một cách trực tiếp vào vấn

đề nước Đức với tư cách là một thành viên từ đầu cho đến những ngày cuối cùng của LB Đức mà Á o là một nhà nước sáng lập Mặc dù Á o và Phổ mâu thuẫn nhau trong vấn đề lãnh đạo thế giới nói tiếng Đức ở Trung Âu, nhưng họ tương đối thống

nhất với nhau trong các vấn đề đấu tranh giai cấp và cách mạng bạo lực Die

Führungsschichten in Ö sterreich und Preußen 1804-1918 [129] là một trong những

ví dụ tiêu biểu như thế Cuộc đua song mã giữa Á o và Phổ, chính vì thế, đối với

Zwischen Habsburg und Preußen, Deutschland 1815-1849 [123] chỉ diễn ra trên

một số phương diện chứ không phải tất cả các vấn đề của nước Đức thế kỷ XIX Tuy nhiên, thất bại của Áo năm 1866 đặt dấu chấm hết cho cuộc đua song mã trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871)

Vấn đề nước Đức thế kỷ XIX được thể hiện qua lịch sử của các nhà nước thành viên của LB Đức 1815-1866 Vấn đề nước Đức thế kỷ XIX nhìn bề ngoài là

quá trình thống nhất các nhà nước riêng lẻ của cộng đồng các cư dân nói tiếng Đức

ở Trung  u thành một nhà nước duy nhất của người Đức Tuy nhiên, thực tế

Bayern und Deutschland - Bayern und die deutsche Frage in der Epoche des Frankfurter Parlaments [102] và Hannovers Ü bergang vom Königreich zur preußischen Provinz 1866 Beiträge zu einer Tagung 1991 in Göttingen [135] có

chung một nguồn gốc nhân chủng và sống chung trên một địa bàn không bị chia cắt quá nhiều bởi sông núi Quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX, vì thế, chính là quá trình biến mất của các nhà nước nói trên

Quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX được thể hiện qua cuộc đời hoạt động của ba nhân vật có ảnh hưởng quyết định đương thời Hai trong số đó là

tựa đề cho công trình German History From Napoleon to Bismarck, 1800-1871 [81]

gồm Napoléon (1806-1815) và Bismarck (1848-1898) Người còn lại là Metternich (1815-1848) Trong khi hai người đầu xem nước Đức là những công cụ cho chính

sách ngoại giao của dân tộc họ, The Man And The Statesman: Being The Reflections

and Reminscenes of Otto Prince von Bismarck [46] chưa hẳn lúc nào cũng xem tất

cả những người nói tiếng Đức là đồng bào của mình, nhưng ít ra cũng muốn họ trở thành một phần của Đế chế Đức hơn là chỉ một công cụ chính trị đơn thuần Mặc dù

vậy, hạn chế lớn nhất của Bismarck And The Development of Germany [82] là quá

nhấn mạnh đến các chi tiết cá nhân đến nỗi đôi lúc lấn át cả vai trò của tập thể và không chú ý đúng mức đến vai trò của Vương quốc Phổ [93, tr 475]

Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình giải quyết vấn đề nước Đức thế

kỷ XIX được thể hiện qua các hình thức tổ chức nhà nước tiền thân của Đế chế Đức năm 1871 Quá trình thống nhất nước Đức đã được đặt ra từ thời trung đại và được

giải quyết bằng nhiều hình thức và mức độ khác nhau cho đến tận năm 1871 trong

Vom Deutschen Bund zum Deutschen Reich [137] Từ thời trung đại là The Swabian Kreis: Institutional Growth in the Holy Roman Empire 1648-1715 [91] Tiếp đó là

LB sông Ranh (1806-1813) của Napoléon Bonaparte Sau Hội nghị Viên năm 1815

là sự ra đời của LB Đức 1815-1866 Sự rút lui của Áo năm 1866 dẫn đến sự tan rã

của LB Đức 1815-1866 và sự ra đời của LB Bắc Đức 1866-1871 của Phổ Vấn đề nước Đức thế kỷ XIX về bản chất là vấn đề tìm kiếm một phương thức tổ chức cộng đồng phù hợp nhất với thực tiễn của các cư dân nói tiếng Đức ở Trung Âu đương thời Quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871), vì vậy, cũng chính là lịch sử tiến hóa của các hình thức tổ chức nhà nước của người Đức như đã nói ở trên Tuy nhiên, vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) không phải là nội dung chủ yếu và trọng tâm nghiên cứu của các tác phẩm này

Quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX được thể hiện qua các vấn

đề dân tộc và dân chủ của LB Đức 1815-1866 Cùng với sự phát triển của cách

mạng công nghiệp, bùng nổ dân số, và đô thị hoá, quá trình phân hoá giai cấp và xung đột xã hội ngày càng trở nên gay gắt Tuy vậy, vấn đề gay cấn nhất của lịch sử nước Đức cận đại chính là vấn đề người Do Thái Người Do Thái vừa là một vấn đề dân tộc vừa là một vấn đề tôn giáo Mặc dù tư tưởng kỳ thị tôn giáo và bài xích dân tộc đã bị hạ nhiệt rất nhiều trong tiến trình thống nhất nước Đức (1848-1871),

nhưng Der preußische Staat und die Juden [143] xem đó là một vấn đề không thể giải quyết một sớm một chiều Bên cạnh đó, mâu thuẫn giai cấp cũng được Die

Arbeiterfrage zu Beginn des modernen Kapitalismus in Brandenburg-Preußen 1685-1806 [115] cho là một hạn chế mang tính thời đại vì các mục tiêu đấu tranh

cho một thế giới đại đồng không thực tế Tuy nhiên, suy cho cùng, phụ nữ chính là

bộ phận ít được quan tâm nhất trong tiến trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX Vương quốc Phổ đóng một vai trò phản diện trong quá trình này

Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình giải quyết vấn đề nước Đức thế

kỷ XIX được thể hiện qua các cuộc cách mạng Chiến tranh và cách mạng là phương

thức giải quyết vấn đề giữa các nhân tố tham gia vào các mối quan hệ Đó tuyệt nhiên không phải là mục tiêu hướng tới cuối cùng của các phương thức tổ chức

cộng đồng Quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) được Die deutsche

Revolution von 1848/49 [141] và Die Revolutionen von 1848 in der europäischen Geschichte [120] xem là một cuộc cách mạng tư sản từ trên xuống Đỉnh điểm của

các làn sóng cách mạng giữa thế kỷ XIX chính là cơn cuồng nộ những năm

1848-1849 Đi xa nhất trong xu hướng này chính là Manifesto of the Communist Party của Karl Marx và Frederick Engels vào tháng 2 năm 1848 [77, tr 98-137]

Quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) là một bộ phận của sự phát triển của chủ nghĩa dân tộc Đức Quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) về

bản chất đối với Nationalism and Society, Germany 1800-1945 [74] và Nations et

nationalisms [150] là quá trình giải quyết vấn đề dân tộc của các cư dân nói tiếng

Đức ở Trung  u Chủ nghĩa dân tộc Đức truyền thống được Die Geburt der

deutschen Nation [140] xem là đã manh nha bằng nhiều hình thức và mức độ khác

nhau thời khai sáng, nhưng đối với Nation und Nationalismus in Deutschland

1770-1990 [101] chủ nghĩa dân tộc Đức hiện đại chỉ thực sự xuất hiện dưới sự thống trị

của người Pháp đầu thế kỷ XIX và phát triển thành trào lưu thời kỳ Metternich (1815-1848) Bismarck đã hiện thực hoá các tình cảm và tinh thần dân tộc ấy thành

Đế chế Đức thứ hai năm 1871 [74, tr 1-2] như là một thành công của chủ nghĩa dân tộc Đức [93, tr 475]

Tóm lại, vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) đã được đặt ra và giải quyết bằng nhiều hình thức và mức độ khác nhau trong các công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài Tuy nhiên, trọng tâm giải quyết và phương pháp tiếp cận của các tác phẩm khoa học này mặc dù có mối liên hệ mật thiết và liên quan chặt chẽ với nhau, nhưng về bản chất khác nhau một cách căn bản Chính phương thức tiếp cận và mục tiêu theo đuổi khác nhau làm cho kết quả mang lại cũng tương đối xa nhau Mặc dù chưa có bất cứ nghiên cứu nào lấy vấn đề vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) làm đối tượng nghiên cứu chính, nhưng tất cả các công trình vừa nêu đều thừa nhận vai trò chủ đạo của Vương quốc Phổ trong quá trình chấm dứt sự chia cắt của nước Đức thế kỷ XIX

1.2.2 Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình giải quyết vấn đề nước Đức thế kỷ XIX qua mối quan hệ với các nước khác trên thế giới

Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình giải quyết vấn đề nước Đức thế

kỷ XIX được thể hiện qua các cuộc chiến tranh với các nước khác Quá trình thống

nhất nước Đức được giải quyết bởi ba cuộc chiến tranh giữa Phổ với Đan Mạch năm 1864, với Áo năm 1866, và với Pháp những năm 1870-1871 Lịch sử của các

cuộc chiến tranh và cách mạng này cũng được The Franco-Prussian War [73], The

Origins of the Franco-Prussian War Revisited: Bismarck and the Hohenzollern Candidature for the Spanish Throne [68, tr 83-91], Helmuth von Moltke and the German Wars, 1864-71 [51], The Wars of German Unification [85] xem là lịch sử

giải quyết vấn đề nước Đức thế kỷ XIX Lịch sử thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX vì thế không chỉ là lịch sử của các cuộc chiến tranh với bên ngoài, mà còn là lịch sử của các cuộc cách mạng giữa các lực lượng nội bộ bên trong

Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức giữa thế

kỷ XIX được thể hiện qua các mối quan hệ ngoại giao Trong tiến trình thống nhất

nhất nước Đức (1848-1871), các nhà nước Đức cũng có nhiều mối liên hệ với bên ngoài Các nhà nước có quyền quyết định tất cả mọi vấn đề đối nội và đối ngoại của riêng mình, nhưng LB Đức 1815-1866 lại không có các mối quan hệ ngoại giao chính thức với các nước khác Chính vì thế, quan hệ giữa các nước thành viên trong

LB Đức 1815-1866 được xem là quan hệ ngoại giao của các nhà nước có chủ quyền Đôi lúc chính các nhà nước nói tiếng Đức phải tìm kiếm các cơ hội an ninh

và quốc phòng từ các cường quốc châu  u khác, tiêu biểu nhất trong số này chính

là Anh, Pháp, và Nga Các tư liệu Germany and the French Revolution [65] và

Russia and Germany: An Historical Survey of Russo-German Relations [83, tr

26-48] đã chỉ ra các chi tiết về việc Bismarck tận dụng kế hoạch của các nước vào việc duy trì cái trật tự vốn có sao cho có lợi nhất cho Phổ [80, tr 2] Vấn đề nước Đức

thế kỷ XIX vì thế đối với Europäisches Konzert und nationale Bewegung

Internationale Beziehungen 1830-1878 [95] không chỉ là một vấn đề dân tộc, mà

còn là một vấn đề quốc tế Các mối quan hệ ngoại giao của các nhà nước Đức đối với các nước khác không chỉ đóng vai trò quyết định đối với quá trình thống nhất

nước Đức (1848-1871), mà còn định hình bản sắc và tương lai của dân tộc Đức Tuy nhiên, không một tài liệu nào khẳng định quá trình Phổ hoá nước Đức lại là một đặc điểm tích cực của bản sắc dân tộc Đức hiện đại xét về tổng thể

Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình giải quyết vấn đề nước Đức thế

kỷ XIX được thể hiện qua mối quan hệ với các xu hướng lịch sử khác đương thời

Trong sự phát triển như vũ bão của các dòng chảy lịch sử đương thời, quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) chỉ là một dòng thác của lịch sử nước Đức thế kỷ XIX Quá trình đó có các mối liên hệ và quan hệ mật thiết với nhiều xu hướng phát triển khác nhau đương thời Đó chính là các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại, các cuộc cách mạng công nghiệp, làn sóng di dân, đô thị hoá, và bùng nổ dân số Trong

bối cảnh đó, các nghiên cứu như The State and the Industrial Revolution in Prussia

1740-1870 [70] và The Rise of German industrial Power 1834-1914 [71] đã khẳng

định các mối liên hệ mật thiết giữa vai trò của Vương quốc Phổ với quá trình hiện đại hoá nước Đức thế kỷ XIX

Quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) là một bộ phận của quá trình thống nhất dân tộc và hình thành quốc gia nhà nước trên thế giới Con đường thống

nhất của nước Đức giữa thế kỷ XIX có nhiều điểm tương đồng với quá trình thống nhất của Ý và nằm trong hệ thống các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại cũng như con đường tiến lên hiện đại của tất cả các dân tộc Tuy nhiên, quá trình thống nhất nước Đức về bản chất và đặc điểm khác xa các quá trình hình thành dân tộc bằng con đường cách mạng, giải phóng dân tộc, cải cách, và chia tách Về cơ bản, quá trình hiện đại hoá dân tộc của các nước trên thế giới đều diễn ra trong sự phối hợp

và liên quan mất thiết với nhau của tất cả các yếu tố nêu trên Trong bối cảnh đó,

Der Weg zur Reichsgründung [109] và Crises of Political Development in Europe and the United States [66] nhìn nhận quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871)

chẳng qua cũng chỉ là một hiện tượng đặc thù trong quá trình lập quốc của người Đức bắt đầu từ lúc xuất hiện ĐQTTLM cho đến đến tận ngày nước Đức được tái thống nhất năm 1990 Điều này dẫn đến một hệ quả là các ấn phẩm nghiên cứu về vấn đề nước Đức thế kỷ XIX theo xu hướng này tương đối khiêm tốn

Tóm lại, vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) là một vấn đề không mới đối với giới nghiên cứu trên thế thế giới, nhưng cũng không phải là một vấn đề đã được giải quyết hoàn toàn ổn thoả trên tất

cả các phương diện Tài liệu có đề cập về vấn đề này có thể nói không thiếu, nhưng chưa có một công trình nào đặt vấn đề vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) làm đề tài nghiên cứu của mình Vấn đề nước Đức thế kỷ XIX, chính vì vậy, chỉ có thể tìm thấy rải rác trong các tài liệu nói về lịch sử nước Đức thế kỷ XIX nói riêng và lịch sử nước Đức nói chung Tất cả các công trình này mặc dù không lấy vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) làm đối tượng nghiên cứu chủ yếu, nhưng đều thừa nhận bằng nhiều hình thức và mức độ khác nhau rằng quá trình đó đã được đặt lên đôi vai của Phổ như một sứ mệnh lịch sử

1.3 Một số vấn đề đặt ra

Có thể nói việc nghiên cứu về vai trò của Phổ trong quá trình giải quyết vấn

đề nước Đức thế kỷ XIX đã nhận được sự quan tâm của giới học giả trên thế giới từ rất lâu và cũng đã có nhiều thành tựu rất đáng kể Ở Việt Nam, tình hình có vẻ thiếu tích cực hơn trong một thời gian dài, nhưng quá trình đổi mới đã làm thay đổi phần nào bức tranh nghiên cứu quốc tế của Việt Nam nói chung và nghiên cứu nước Đức thế kỷ XIX nói riêng Mặc dù vậy, vẫn còn quá nhiều vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu và làm rõ

Ở Việt Nam, đã có một số nghiên cứu nhất định về lịch sử nước Đức nói

chung và vấn đề nước Đức nói riêng Tình hình có vẻ như khả quan hơn từ lúc Việt Nam bắt đầu công cuộc đổi mới năm 1986 Việc nghiên cứu về nước Đức không còn bị bó hẹp trong các vấn đề chính trị đơn thuần, mà còn mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác có liên quan của cuộc sống Số lượng các ấn phẩm khoa học được tăng lên

và chất lượng khoa học cũng tốt hơn các giai đoạn trước Các công trình này đã góp phần làm rõ rất nhiều vấn đề của chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng từ lịch sử nước Đức thế kỷ XIX

Tuy nhiên, xét về tổng thể, quá khứ của nước Đức chưa bao giờ là một trọng tâm nghiên cứu của giới học thuật Việt Nam Phần lớn các tài liệu nói về nước Đức

đương thời chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực chính trị có tính thời sự liên quan đến mối quan hệ của hai nước Phương pháp tiếp cận của giới nghiên cứu Việt Nam về vấn đề nước Đức thế kỷ XIX về cơ bản còn tương đối thụ động Phần lớn các tài liệu Việt Nam có được về vấn đề này đều là sự kế thừa các thành tựu nghiên cứu của các tác giả thuộc các nước xã hội chủ nghĩa trước đây Gần như chưa có một chuyên đề hoặc chuyên khảo tầm cỡ nào nói về vấn đề nước Đức ở Việt Nam kể cả trong thời kỳ đổi mới Điều đó làm cho việc nghiên cứu lịch sử nước Đức nói chung

và vấn đề nước Đức thế kỷ XIX nói riêng của Việt Nam gặp rất nhiều khó khăn

Tình hình nghiên cứu trên thế giới về vấn đề này rất khả quan, đặc biệt là ở

Đức và các nước tư bản chủ nghĩa Họ đã đặt ra và giải quyết gần như tất cả các vấn

đề cốt yếu nhất của lịch sử nước Đức thế kỷ XIX Tuy nhiên, các nghiên cứu của họ không thống nhất được thậm chí trong các vấn đề căn bản nhất Đặc biệt, giới học giả trên thế giới chưa bao giờ đặt vấn đề vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX một cách trực tiếp Họ nhìn nhận vấn đề mang tính chất tất yếu lịch sử và bản chất không thể khác được của cạnh tranh và hợp tác giữa các mối quan hệ hơn là tập trung vào việc nhấn mạnh vai trò của nhân

tố này và phủ nhận đóng góp của các nhân tố khác

Đề tài này vừa kế thừa các thành tựu nghiên cứu của các thế hệ đi trước

trong nước vừa tiếp cận và làm chủ các kết quả nghiên cứu đã đạt được của giới học thuật trên thế giới về vấn đề nước Đức thế kỷ XIX Các nghiên cứu trong nước đã chứng minh được rằng quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) không chỉ là một cuộc cách mạng từ trên xuống, mà còn là một bộ phận của các cuộc cách mạng

tư sản thời cận đại Các nghiên cứu trên thế giới cung cấp một hệ thống các nguồn thông tin khoa học và chi tiết dựa trên cơ sở các nguồn tư liệu chính xác và phương pháp nghiên cứu hiện đại Đề tài này không chỉ kế thừa các thành tựu nghiên cứu nêu trên, mà còn xem xém vấn đề dựa trên cơ sở quan điểm và cách nhìn của Việt Nam Tuy nhiên, trong những điều kiện và hoàn cảnh cho phép, một số nghiên cứu của Việt Nam thậm chí có thể tiếp cận vấn đề theo hướng riêng trên cơ sở nguồn tư liệu có được và phương pháp xứ lý mang tính đột phá

Tóm lại, đã có khá nhiều nghiên cứu về vấn đề nước Đức thế kỷ XIX nói chung và quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) nói riêng Tuy nhiên, tất cả các nghiên cứu trên đều không đặt vấn đề vai trò thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX của Vương quốc Phổ làm trọng tâm nghiên cứu Thay vào đó, họ xem xét quá trình này dựa trên các yếu tố vừa mang tính hợp tác vừa mang tính cạnh tranh trên con đường tiến lên giành quyền lực của Phổ hơn là các vai trò mang tính định tính Thực tiễn đó đặt ra cho giới nghiên cứu Việt Nam phải đặt yếu tố định lượng lên trên các quá trình định tính để đánh giá các diễn diễn lịch sử mang tính chân xác hơn Việc giải quyết vấn đề vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) trong đề tài này được thực hiện theo phương hướng đó

Tiểu kết chương 1

Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức 1871) được nhìn nhận bằng nhiều phương thức và góc độ khác nhau Một mặt xuất phát từ các lợi ích mà giới nghiên cứu muốn theo đuổi, nhưng mặt khác sự đa dạng

(1848-và phức tạp của quá trình này cũng làm cho nhiều vấn đề chưa thể có được tiếng nói chung Các tài liệu nước ngoài nói về quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871), nói chung, rất đáng tin cậy về số liệu, khoa học về phương pháp nghiên cứu, và lôgíc về lập luận, nhưng cũng gặp phải một số vấn đề về phương thức tiếp cận và cách thức nhìn nhận Tự do học thuật cho phép họ có cái nhìn đa chiều và toàn diện, nhưng rất khó để tìm được tiếng nói chung Đó cũng là một hạn chế cơ bản của các nghiên cứu quốc tế về vấn đề nước Đức thế kỷ XIX Trong khi đó, các nghiên cứu của Việt Nam về vấn đề nước Đức thế kỷ XIX chưa thể kế thừa được các thành tựu nghiên cứu cơ bản của thế giới Các công trình có tính chất đột phá trong điều kiện

và hoàn cảnh hiện thời là điều khó khăn Quá trình thống nhất nước Đức 1871), chính vì thế, vẫn còn nhiều vấn đề chưa thể giải quyết ổn thoả, đặc biệt đối với cách tiếp cận đa văn hoá của các học giả châu Á -Thái Bình Dương

(1848-Chương 2 CÁC NHÂN TỐ QUY ĐỊNH VAI TRÒ LÃNH ĐẠO CỦA VƯƠNG QUỐC PHỔ TRONG QUÁ TRÌNH THỐNG NHẤT NƯỚC ĐỨC (1848-1871)

2.1 Bối cảnh quốc tế và khu vực

2.1.1 Bối cảnh quốc tế

Giai đoạn giữa thế kỷ XIX là một trong những thời kỳ có những biến đổi hệ trọng nhất của lịch sử nhân loại Đáng kể nhất là các cuộc cách mạng tư sản, cách mạng công nghiệp, và phát minh khoa học và kỹ thuật Cùng lúc đó, chủ nghĩa đế quốc bắt đầu mở rộng xâm chiếm thuộc địa ra phạm vi toàn cầu và mâu thuẫn giai cấp giữa tư sản và vô sản bắt đầu biểu hiện thành các cuộc đấu tranh giai cấp mang tính sống còn Mâu thuẫn đế quốc giữa các nước tư bản phát triển mặc dù chưa đến mức biến thành chiến tranh thế giới, nhưng cũng báo hiệu một tương lai bất ổn cho nhân loại Quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871), chính vì thế, diễn ra trong bối cảnh quốc tế có những biến chuyển hết sức cơ bản và có tính chất quyết định của thời đại

Về chính trị, đến giữa thế kỷ XIX, thế giới đang tồn tại gần như đầy đủ tất cả

các phương thức tổ chức cộng đồng mà các học thuyết chính trị trên thế giới cho đến lúc đó có thể tưởng tượng ra trên lý thuyết về phương diện loại hình Tuy nhiên, xét về phương diện trình độ phát triển của các mô hình nhà nước, có thể chia các dân tộc trên thế giới đương thời thành hai nhóm chính

Nhóm thứ nhất là các dân tộc có mô hình tổ chức nhà nước theo phương thức tiền tư bản chủ nghĩa Các cộng đồng này vẫn chưa trải qua các cuộc cách

mạng tư sản để thiết lập các thể chế dân chủ tư sản đại nghị Đó là tình hình chung của tất cả các cộng đồng không có nguồn gốc Hy-La Một số nước ở Đông, Nam, và Bắc  u, phần lớn các nước châu Á và châu Phi vẫn ở trong tình trạng này, trong khi các nước Mỹ Latinh mặc dù đã giành được độc lập và có các hình thức tổ chức nhà nước ít nhiều mô phỏng các thể chế dân chủ tư sản đại nghị, nhưng các quan hệ kinh tế và xã hội vẫn mang nhiều đặc trưng tiền tư bản

Nhóm thứ hai là các nước đã trải qua các cuộc cách mạng tư sản và đang trong quá trình hoàn thiện các thể chế nhà nước theo mô hình tư bản chủ nghĩa bằng nhiều hình thức và mức độ khác nhau Các nước này chủ yếu tập trung ở Tây

 u và Bắc Mỹ Tiêu biểu nhất là Hà Lan đã tiến hành cách mạng tư sản từ năm

1566 đến năm 1648 Anh tiến hành cách mạng tư sản từ năm 1642 đến năm 1688

Mỹ tiến hành cách mạng từ năm 1773 đến năm 1783 bằng một cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc và cuộc nội chiến những năm 1861-1865 Pháp làm một cuộc đại cách mạng từ năm 1789 đến năm 1815 Bỉ giành độc lập bằng một cuộc cách mạng năm 1830 để tách khỏi Hà Lan Đức và Ý tiến hành thống nhất đất nước trong những năm 1848-1871 Nhật Bản tiến hành cải cách đất nước toàn diện trong những năm 1868-1912 và Thái Lan cũng trong khoảng thời gian tương tự từ năm 1868 đến năm 1910

Mặc dù xu thế thứ hai vẫn còn là những ốc đảo ít ỏi giữa biển cả mênh mông của các nước tiền tư bản giữa thế kỷ XIX, nhưng nó lại đại diện cho xu hướng phát triển tất yếu của xã hội loài người trên con đường tiến lên hiện đại Thắng lợi của các cuộc cách mạng tư sản đã đưa giai cấp tư sản lên cầm quyền trong các thể chế dân chủ đại nghị theo mô hình tư bản chủ nghĩa Các thể chế dân chủ tư sản đại nghị lại mở đường cho sự phát triển của thể chế kinh tế thị trường, các mối quan hệ tư bản chủ nghĩa, cũng như là tiền đề cho sự bùng nổ của các cuộc cách mạng công nghiệp và cách mạng khoa học-kỹ thuật ở các nước này sau đó

Tuy nhiên, các phương thức tổ chức cộng đồng theo mô hình tư bản chủ nghĩa thường mang trong mình nó hai mâu thuẫn cơ bản của thời đại mà tự thân nó

không thể giải quyết được Một mặt là các mâu thuẫn nội tại bên trong xã hội tư bản

giữa người lao động và chủ sở hữu Mâu thuẫn này không chỉ đã biến thành mâu thuẫn giai cấp, mà còn trở thành một trong những xu thế vận động chính của lịch sử

phát triển của các nước tư bản chủ nghĩa Mặt khác, các nước tư bản khi mạnh lên

đều tỏ rõ tham vọng thuộc địa ở các vùng đất ngoài biên giới nước mình Chính tham vọng đế quốc này đã biến các nước tư bản công nghiệp thành đối thủ của nhau

và đối thủ của các dân tộc thuộc địa bị áp bức bóc lột Giai cấp tư sản hiện đại về kỹ thuật và giàu có về kinh tế, vì thế, cùng một lúc phải đối mặt với hai mâu thuẫn lớn

của thời đại, mâu thuẫn giai cấp và mâu thuẫn dân tộc Mặc dù vậy, thế kỷ XIX về

cơ bản vẫn là một thế kỷ hoà bình và tiến bộ trên gần như tất cả mọi mặt Hầu như không có một cuộc chiến tranh lớn đáng kể nào diễn ra giữa các cường quốc hàng đầu thế giới, trừ một vài cuộc nội chiến trong những năm 1854-1871 và một số cuộc chiến tranh lãnh thổ giữa Đế quốc Nga và Đế chế Ottoman [43, tr 111-117]

Về kinh tế, đến giữa thế kỷ XIX, trong khi phần lớn nhân loại đang chìm đắm

trong cảnh đêm tàn trung cổ, một số nước tư bản đã bước vào giai đoạn chuyển đổi

từ một xã hội nông nghiệp truyền thống sang xã hội công nghiệp hiện đại Quá trình này gắn liền với hai nhân tố chính

Một mặt là các cuộc cách mạng công nghiệp khởi phát ở nước Anh từ nửa cuối thế kỷ XVIII Cuộc cách mạng này sau đó lan sang các nước khác có cùng

chung điều kiện xã hội như Pháp, Đức, Mỹ Ở Anh, cách mạng công nghiệp bắt đầu

từ những năm 60 của thế kỷ XVIII và kết thúc vào những năm 40 của thể kỷ XIX

Ở Pháp, cách mạng công nghiệp xuất phát từ những năm 1830 và đạt đỉnh cao trong những năm 1850-1870 Ở Đức, cách mạng công nghiệp bắt đầu những năm 1840 và đạt được nhiều thành tựu trong hai thập kỷ sau cuộc Cách mạng 1848-1849

Cùng với cách mạng công nghiệp là các phát mình khoa học và kỹ thuật

Một số thành tựu khoa học và kỹ thật thậm chí còn được phát minh trước cuộc cách mạng công nghiệp trong một số lĩnh vực cụ thể, nhưng chỉ thực sự đạt được nhiều thành tựu ở nửa sau thế kỷ XIX Trong một chừng mực nhất định nào đó có thể nói rằng sẽ không thể có các cuộc cách mạng công nghiệp như mong muốn nếu thiếu các cải tiến khoa học-kỹ thuật và đặc biệt là khả năng ứng dụng chúng vào trong sản xuất Chính các phát minh khoa học trong các lĩnh vực Vật lý, Hoá học, Sinh học…

đã làm cho lực lượng sản xuất ở các nước tư bản đạt đến trình độ phát triển cao

Về mặt xã hội, các cuộc cách mạng tư sản đã đưa giai cấp tư sản lên cầm

quyền theo thể chế dân chủ tư sản đại nghị và kinh tế thị trường Các cuộc cách mạng công nghiệp và phát minh khoa học-kỹ thuật không những đã góp phần giải phóng sức lao động của con người, mà còn tạo ra một lượng sản phẩm lớn hơn tất

cả các thế hệ trước cộng lại [124, tr 6] Điều này đã dẫn đến hai hệ quả về mặt xã

hội hết sức nghiêm trọng cho không chỉ các nước tư bản chủ nghĩa, mà còn cả thế giới thuộc địa đang vận hành theo guồng quay của chủ nghĩa tư bản đương thời

Thứ nhất là các cuộc đấu tranh giai cấp giữa những người bóc lột và bị bóc lột, chủ yếu là giữa giai cấp tư sản và vô sản Giai cấp tư sản đại diện cho giới chủ

sở hữu và có quyền quyết định phương thức phân phối kết quả sản xuất của người lao động Giai cấp vô sản về cơ bản không sở hữu bất cứ thứ gì ngoài sức lao động của chính họ Một mặt của tình trạng đó được cho là vì các phương thức bóc lột tàn

tệ của giới tư sản để theo đuổi các tham vọng lợi nhuận không đáy của giới chủ Mâu thuẫn về lợi ích đã dẫn đến các cuộc đấu tranh đẫm máu giữa tư sản và vô sản Nhiều lúc, các cuộc đấu tranh này được biểu lộ thành các cuộc nội chiến trong phạm vi một nước Đó là một trong những nguồn gốc chính của việc phân chia thế giới thành hai cực theo những ý thức hệ khác nhau trong thế kỷ XX

Thứ hai là các cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc của các dân tộc thuộc địa Sau khi hoàn thành các cuộc cách mạng tư sản và bước vào thời kỳ cách

mạng công nghiệp, các nước tư bản cần thị trường để tiêu thụ hàng hoá và vơ vét tài nguyên cho nền công nghiệp chính quốc Các nước có trình độ kém phát triển hơn ở châu Á , châu Phi, và phần nào là Mỹ Latinh là những miếng mồi ngon cho sự phát triển của chủ nghĩa thuộc địa và chủ nghĩa đế quốc Đến giữa thế kỷ XIX, phần lớn các nước châu Á và châu Phi đều trở thành thuộc địa của các nước tư bản phương Tây Đó là nguồn gốc của các cuộc đấu tranh dân tộc giữa các nước đế quốc và các dân tộc bị áp bức bóc lột Chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa thuộc địa cũng là một trong những nguồn gốc chính của các mâu thuẫn không thể giải quyết giữa các nước

đế quốc vì chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi và lợi ích giai cấp giới hạn Như vậy, đến giữa thế kỷ XIX, thế giới đang đối mặt với ba mâu thuẫn xã hội mang tính thời đại, mang tên mâu thuẫn giai cấp giữa tư sản với vô sản, mâu thuẫn dân tộc giữa các nước đế quốc và thuộc địa, và mâu thuẫn đế quốc giữa các nước tư bản với nhau

Tóm lại, trong bối cảnh quốc tế giữa thế kỷ XIX, quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) chịu nhiều ảnh hưởng của các xu hướng chung mang tính toàn cầu Trong số này, có thể kể đến quá trình hoàn thành các cuộc cách mạng tư sản, cách mạng công nghiệp, và phát minh khoa học-kỹ thuật ở các nước tư bản phát

triển phía Tây đã có những tác động cụ thể đến không chỉ tình hình nước Đức nói chung, mà còn đến các xu hướng phát triển của quá trình thống nhất nước Đức nói riêng Cùng lúc đó, các mâu thuẫn giai cấp giữa tư sản và vô sản, giữa đế quốc với thuộc địa cũng bắt đầu hình thành Đó đều là những nhân tố quốc tế có ảnh hưởng

và tác động trực tiếp và quyết định đến vai trò của Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) xét trên bình diện tổng thể của các trào lưu phát triển chung Tuy nhiên, xét trên phương diện lực lượng chính trị có tổ chức theo mô hình quốc gia nhà nước hiện đại, các nước nằm ngoài châu  u dường như không có khả năng tác động đến quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) một cách trực tiếp

2.1.2 Bối cảnh khu vực

Thế kỷ XIX là một trong những thế kỷ dài nhất trong lịch sử châu  u không phải vì nó khởi đầu trước và kết thúc muộn hơn so với thực tế hay những diễn biến dồn dập mang tính bước ngoặt của châu lục này trong thời gian từ lúc khởi đầu năm

1789 cho đến năm 1914, mà còn vì về cơ bản chưa có thế kỷ nào lại diễn ra nhiều biến cố trọng đại như trong khoảng thời gian đó ở châu  u Thế kỷ dài dằng dặc đó của châu  u có thể được chia thành bốn giai đoạn phát triển chính

Giai đoạn đầu tiên chủ yếu tập trung xung quanh các diễn biến của Cách

mạng Pháp cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, ảnh hưởng của nó đối với châu  u trong thời kỳ Napoléon Bonaparte, và phản ứng của châu Âu đối với cuộc cách

mạng này Giai đoạn thứ hai bắt đầu từ thất bại của Napoléon Bonaparte năm 1815

và sự thiết lập của một trật tự mới sau Hội nghị Viên năm 1815 cho đến Cách mạng 1848-1849 Tình hình châu  u những năm 1815-1848 bắt đầu với chính sách hoà nhạc của Metternich Các làn sóng cách mạng những năm 1830 và 1848 bắt đầu ở nước Pháp và sau đó lan rộng ra gần như khắp châu  u Các cuộc cải cách ở Anh

mà đặc biệt là Luật nhân quyền năm 1832 đã chuẩn bị các tiền đề pháp lý cho

phong trào Hiến chương (1836-1848) Sự phát triển của chủ nghĩa dân tộc ở châu

 u lục địa, nhất là Trung  u, diễn ra gần như cùng lúc với sự phục hồi của chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa bảo thủ sau thất bại của Napoléon Bonarparte đồng thời với sự hồi sinh của trật tự phong kiến trong thời kỳ Metternich

Giai đoạn thứ ba bắt đầu với sự bùng nổ của cuộc Cách mạng 1848-1849 ở

Pháp và kết thúc cùng với sự thành lập Đế chế Đức thứ hai và Công xã Paris năm

1871 Đây được xem là thời kỳ chính trị thực tiễn với sự bùng nổ và lan rộng của

mùa xuân của các dân tộc châu  u trong cuộc Cách mạng 1848-1849 Sau khi các

làn sóng Cách mạng 1848-1849 lần lượt thất bại ở châu Âu, Đế chế thứ hai của Pháp được thành lập năm 1852 và kéo dài cho đến Chiến tranh Pháp-Phổ 1870-

1871 Một sự kiện có tính chất bước ngoặt trong lịch sử quan hệ quốc tế ở châu  u

đương thời chính là cuộc Chiến tranh Crimea 1853-1856 giữa một bên là nước Nga

của các Sa hoàng và một bên là Đế quốc Ottoman với sự trợ giúp của Anh và Pháp

Giai đoạn chính trị thực tiễn này cũng chứng kiến quá trình lập quốc của người Đức

và người Ý bước vào thời kỳ chính yếu và hoàn thành vào năm 1871 Sau khi LB Đức 1815-1866 giải thể với sự rút lui của Á o năm 1866, Đế chế Á o-Hung cũng thay đổi phương thức tổ chức cộng đồng của mình với nhiều quyền lợi hơn cho các dân tộc không nói tiếng Đức Cụ thể, thay vì chỉ là một nhóm dân tộc thiểu số trong Đế chế Áo như trước đây, Hungary đã trở thành một nhà nước tự trị có quyền tự quyết gần như tất cả các vấn đề của riêng mình, nhưng vẫn nằm trong Đế chế Á o-Hung

Giai đoạn thứ tư bắt đầu cùng với thành công của quá trình thống nhất nước

Đức và Ý năm 1871 và kết thúc cùng với sự bùng phát của Chiến tranh thế giới thứ nhất năm 1914 Đây được xem là giai đoạn chính trị quần chúng với sự ra đời của nền cộng hòa thứ ba của Pháp năm 1870 Đây cũng chính là thời kỳ ra đời và phát triển thịnh trị nhất của Đế chế Đức thứ hai với tư cách là cường quốc hùng mạnh nhất châu  u và thứ hai thế giới sau Mỹ Các nhà Mácxít cho rằng đây là thời kỳ chủ nghĩa tư bản chuyển từ tự do cạnh tranh sang chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa đế quốc Cùng lúc đó, các đảng phái chính trị mang màu sắc xã hội chủ nghĩa của giai cấp công nhân cũng đặc biệt phát triển trong thời kỳ này cùng với sự

ra đời của Quốc tế thứ nhất năm 1864 và Quốc tế thứ hai năm 1889 Thành tựu lớn nhất của chính trị quần chúng thời kỳ này chính là vai trò ngày càng tăng của người lao động trong các quá trình chính trị của cộng đồng nhờ việc các bộ luật phổ thông đầu phiếu được công nhận ở các nước công nghiệp phát triển

Cả bốn giai đoạn này đều có những ảnh hưởng và tác động nhất định đối với

quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) Giai đoạn Cách mạng Pháp

(1789-1815) được xem là thời kỳ khởi đầu cho chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa yêu nước

Đức hiện đại theo mô hình của Pháp Các ảnh hưởng của Pháp đối với quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX kéo dài liên tục cho đến tận giai đoạn thứ ba

và kết thúc cùng với thất bại của Pháp trong cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ 1870-1871

Giai đoạn thứ hai (1815-1848) được xem như là thời kỳ chuẩn bị các tiền đề cần

thiết cho quá trình thống nhất nước Đức theo mô hình của một cuộc cách mạng tư sản Trong giai đoạn này, mô hình và xu hướng của Cách mạng Pháp năm 1789 vẫn chiếm ưu thế gần như tuyệt đối trong các phong trào dân tộc và dân chủ ở Đức mà đỉnh cao của nó chính là cuộc Cách mạng 1848-1849 Cách mạng 1848-1849 chính

là biểu hiện cao nhất và cuối cùng của con đường thống nhất nước Đức theo mô hình của Cách mạng Pháp năm 1789 dưới sự lãnh đạo của giai cấp tư sản Đức Thất bại của cuộc cách mạng này đã chứng minh rằng mô hình Pháp không có khả năng giải quyết vấn đề nước Đức thế kỷ XIX trong thực tế và đó cũng là lúc mà vấn đề

nước Đức chuyển gần như từ bên ngoài vào bên trong Giai đoạn thứ ba

(1848-1871) bắt đầu với mùa xuân của các dân tộc những năm 1848-1849 và kết thúc với

thành công của quá trình thống nhất nước Đức năm 1871 Giai đoạn thứ tư

(1871-1914) mở đầu với sự chấm dứt hoàn toàn của mô hình Pháp trong quá trình thống

nhất nước Đức sau thất bại của nước này trong cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ những năm 1870-1871 và kết thúc với sự bùng phát của Chiến tranh thế giới thứ nhất

Trong cả bốn giai đoạn phát triển chính của lịch sử châu  u thế kỷ XIX, chỉ

có ba nhân tố quốc tế có thể có ảnh hưởng quyết định đối với vấn đề nước Đức thế

kỷ XIX nói chung và quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) nói riêng Đó chính là nước Pháp cách mạng ở phía Tây, nước Anh công nghiệp ở bên kia bờ biển, và nước Nga Sa hoàng ở phía Đông Trong lúc nước Pháp chính là vấn đề quốc tế lớn nhất trong quá trình thống nhất nước Đức thế kỷ XIX [138, tr 3-7], những liên hệ về mặt lịch sử giữa Nga và Phổ trong vấn đề nước Đức thế kỷ XIX có thể nói cũng là một trong những cội nguồn cho các mối quan hệ mang tính thời đại của châu  u và thế giới trong các thế kỷ sau đó Cùng lúc đó, thế giới nói tiếng Anh

ít quan tâm đến quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX hơn là sự quan tâm của người Đức đối với các diễn biến ở các nước nói tiếng Anh đương thời [92, tr 2-12]

Trong thực tế, có ba yếu tố quốc tế có tính chất tình thế đã tạo ra bước ngoặt quyết định đối với sự thống nhất về hành chính và chính trị của nước Đức giữa thế

kỷ XIX Trước hết là cái chết mà không có người thừa kế mặc định của vua Friedrich VII của Đan Mạch Tình trạng hỗn loạn của một đất nước không vua là một trong những lý do cơ bản cho sự bùng nổ của cuộc Chiến tranh Schleswig-Holstein lần thứ hai năm 1864 giữa Phổ và Đan Mạch Cuộc Chiến tranh giành độc lập lần thứ ba của Ý năm 1866 đã cung cấp thêm cho Phổ một đồng minh quan trọng trong cuộc Chiến tranh Á o-Phổ năm 1866 Cuối cùng, nỗi sợ bị bao vây của nhà Hohenzollern đã kích động người Pháp tuyên chiến với Phổ năm 1870 Chiến tranh Pháp-Phổ 1870-1871 không chỉ là trận chung kết lịch sử của vấn đề nước Đức thế kỷ XIX, mà còn là một vết nứt mở đầu cho sự tan rã của cái trật tự được thiết lập tại Hội nghị Viên năm 1815 để vẽ lại bản đồ chính trị châu  u theo cách có lợi nhất cho các thế lực mới nổi Phổ từ đó không chỉ làm chủ thế giới nói tiếng Đức,

mà còn đang trong quá trình tiến lên làm chủ châu  u theo cách riêng của mình

Tóm lại, bối cảnh khu vực của vấn đề nước Đức giữa thế kỷ XIX chính là vấn đề về mối quan hệ giữa quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) với các cường quốc có tiếng nói quyết định hàng đầu châu  u lúc bấy giờ Nhìn chung, châu  u trong những năm 1815-1871 nằm trong quỹ đạo của trật tự đã được thiết lập tại Hội nghị Viên năm 1815 Vấn đề duy nhất làm thay đổi hẳn bản đồ chính trị châu Âu trong giai đoạn này chính là quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) Quá trình này, về lý thuyết, chịu ảnh hưởng của tất cả các trào lưu chính trị đang diễn ra ở châu Âu đương thời Tuy nhiên, trong thực tế chỉ có Pháp, Nga, và Anh thực sự có khả năng làm cho vấn đề nước Đức thế kỷ XIX diễn ra theo kịch bản của

họ ở những mức độ nhất định Nhìn tổng thể, gần như không có bất cứ biến động mang tính vỹ mô nào trong thế giới nói tiếng Đức giữa thế kỷ XIX mà không phải tham khảo ý kiến của Pháp, trong khi đó sự quan tâm của Nga và Anh trong vấn đề nước Đức chỉ dừng lại ở những mức độ vừa phải hơn rất nhiều

2.2 Tình hình nước Đức giữa thế kỷ XIX

2.2.1 Tình hình chính trị

Lịch sử nước Đức cho đến năm 1871 có thể nói là lịch sử của các nỗ lực tìm kiếm một phương thức tổ chức cộng đồng phù hợp cho phần lớn cộng đồng các cư dân nói tiếng Đức ở Trung  u Phương thức tổ chức cộng đồng đầu tiên mang tính liên bang ấy chính là ĐQTTLM 962-1806 Sau khi đế chế thứ nhất của người Đức tan rã, LB sông Ranh 1806-1813 ra đời và rồi giải thể dần dần sau các thất bại của Napoléon Bonaparte những năm 1812-1815

LB Đức 1815-1866 lỏng lẻo và không hiệu quả được thành lập theo điều 9 của Hiệp ước Viên ngày 8 tháng 6 năm 1815 và củng cố thêm qua một hiệp ước khác ngày 15 tháng 5 năm 1820 [69, tr 480] Tổng số các nhà nước thành viên của liên bang này là 41, nhưng dao động trong những thời điểm khác nhau Ngoài các nhà nước Đức, vua Hà Lan đại diện cho Luxemburg và Limburg, vua Anh đại diện cho Hannover, còn vua Đan Mạch đại diện cho Holstein Cơ quan quyền lực có chức năng pháp lý cao nhất của LB Đức 1815-1866 là NVLB (Bundesversammlung hay Bundestag) bao gồm các đại biểu được chỉ định của các nhà nước thành viên

Tuy vậy, quốc gia dân tộc không được đại diện trong quá trình hoạt động của NVLB [139, tr 118-119], vì nó đại diện cho vấn đề nước Đức thế kỷ XIX của các vương triều phong kiến Cùng lúc đó, tình hình kinh tế của cả các tầng lớp giàu có lẫn các tầng lớp khủng hoảng đều cần một phương thức tổ chức cộng đồng mới, nhưng LB Đức 1815-1866 không thể là một phương án thay thế đáng được mong đợi [114, tr 41] Chính vì vậy, liên minh lỏng lẻo này được xem là một trong những nhân tố chủ đạo cản trở quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX

Bản Hiến chương của LB Đức 1815-1866 do các cường quốc châu  u soạn thảo tại Hội nghị Viên năm 1815 được xem là một trong số các yếu tố chống lại quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX Các chi tiết của bản Hiến chương này cho phép quá nhiều yếu tố bất lợi cho quá trình giải quyết vấn đề nước Đức tồn tại Quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) chính vì thế là gần như không thể chừng nào mà LB Đức 1815-1866 và các lợi ích mà nó ủng hộ vẫn còn hiện diện

Chính vì thế, phải đợi đến sau cuộc Chiến tranh Á o-Phổ năm 1866, LB Đức

1815-1866 mới bị giải thể và được thay thế bằng LB Bắc Đức (1815-1866-1871) cùng năm

Tóm lại, về phương diện địa chính trị, không hề có bất cứ một nước Đức đúng nghĩa nào để nói đến cả cho đến giữa thế kỷ XIX, mà chỉ có các vương quốc, đại công quốc, công quốc, và khu tự trị do các cư dân nói tiếng Đức sinh sống Mỗi thực thể chính trị như thế đều được cai trị riêng rẽ bởi một nhà chức trách độc lập với một bộ máy nhà nước được tổ chức bằng những phương thức khác nhau, nhưng đều có thể gọi là một nhà nước với các trình độ phát triển rất khác nhau Tuy nhiên,

có một dòng chảy tự nhiên âm thầm đang hướng đến cảm giác quốc gia và một sự liên minh của những người Đức trong một chính thể hiện đại, được cai trị bởi một người đứng đầu chung như một thực thể nhà nước trong thực tế [177]

2.2.2 Tình hình kinh tế

Nông nghiệp: đến năm 1800, nước Đức về cơ bản vẫn là một nền kinh tế

nông nghiệp truyền thống với chỉ một vài trung tâm đô thị Đầu thế kỷ XIX, Phổ về

cơ bản vẫn là một nền kinh tế nông nghiệp Trong bối cảnh chung đó, sắc lệnh ngày

9 tháng 10 năm 1807 của Phổ không chỉ mở đầu cho cuộc cải cách của nước này trên gần như tất cả các lĩnh vực trong những năm 1807-1821, mà còn bãi bỏ hầu hết các giới hạn nghề nghiệp vẫn tồn tại cho đến lúc đó, chấm dứt chế độ nông nô, và tạo ra một sự tự do trong giao thương hàng hóa [108, tr 116.] (Xem Phụ lục 1)

Cuộc cải cách cũng mang đến cho người nông dân không ít bất lợi nghiêm trọng vì cái cách để đạt được mục tiêu Tự do giao thương hàng hóa đã xóa bỏ tất cả các hàng rào bảo vệ người nông dân cho đến lúc đó và điều này trong thực tế đã làm cho các tầng lớp lao động nông nghiệp vô sản tăng lên nhanh chóng trong các thời gian tiếp theo Ngược lại, cuộc cải cách của Phổ không hề đụng đến quyền lợi của giới quý tộc [147, tr 406], nên chỉ có giới đại địa chủ và quý tộc Junker ở phía Đông của Phổ là hưởng lợi nhiều nhất từ cuộc cải cách ngoài một bộ phận nhỏ trung nông

Nông nghiệp chiếm địa vị thống trị trong tất cả các nhà nước thành viên của

LB Đức 1815-1866 giữa thế kỷ XIX Năm 1849, 114 thành phố của Đại Công quốc Baden là nơi cư trú cho 24% dân cư, nhưng Baden về cơ bản vẫn là một nhà nước

nông nghiệp [146, tr 20] Đến năm 1864, Phổ có cả thảy 8.388.831 người làm trong lĩnh vực nông nghiệp chiếm tỷ lệ 45,36% dân số [175, tr 3] Kết quả là phần lớn người Đức vẫn sống dựa vào nền kinh tế nông nghiệp trong nửa đầu thế kỷ XIX trước khi diễn ra quá trình công nghiệp hoá Tuy nhiên, cho dù 80% dân số Nassau phụ thuộc vào kinh tế nông nghiệp ở những mức độ khác nhau, nền kinh tế thuần nông này vẫn không thể chu cấp đủ bữa ăn hàng ngày cho toàn bộ cư dân trong các

vụ mùa thất bát [114, tr 476] (Xem thêm Phụ lục 2) Tình cảnh này của nền nông nghiệp cũng phần nào ảnh hưởng đến tính chất và đặc điểm của quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871)

Công nghiệp: gần như chưa xuất hiện các hình thức công nghiệp hiện đại

giữa thế kỷ XIX, trong khi giới tiểu thủ công nghiệp nhỏ lẻ chỉ đáp ứng được một phần nhỏ nhu cầu của dân cư và thương mại thì chỉ giới hạn lại trong phạm vi của các sản phẩm nông nghiệp Chỉ có khoảng 55 nhà máy sản xuất đáng chú ý ở Công quốc Nassau trong khoảng thời gian từ năm 1800 cho đến năm 1864 [114, tr 143-144]

Tình hình công nghiệp ở một số nhà nước của LB Đức giữa thế kỷ XIX bi đát đến nỗi ngày 17 tháng 5 năm 1846, Thủ tướng Dungern của Công quốc Nassau báo cáo cho Công tước Adolph của công quốc này rằng ông không cần phải quá lo lắng về các nguy cơ của báo chí cách mạng và thợ thủ công cộng sản, vì Công quốc Nassau thiếu vắng hẳn các thành phố công nghiệp và lực lượng tư sản Nassau cũng chỉ là chủ sở hữu của các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ không có các mối liên hệ với bên ngoài như một mạng lưới [114, tr 411] Tuy vậy, quá trình công nghiệp hoá diễn ra mạnh mẽ sau Cách mạng 1848-1849 ở Biebrich với 60%, Wiesbaden 58% Vào những năm 1860 đã xuất hiện 89 nhà máy hơn nước [122, tr 115, 363] (Xem thêm Phụ lục 3)

Thời gian những năm 1840-1870 chứng kiến một giai đoạn bùng nổ của công nghiệp hoá ở Phổ, đặc biệt là than đá, sắt, và thép Vào cuối giai đoạn đó, sản lượng than của vương quốc này đã tăng lên 800%, sản lượng sắt tăng 1.400%, trong khi sản lượng thép tăng 5.400% [89, tr 494] Trung tâm của quá trình công nghiệp hoá của Đức chính là hệ thống đường sắt Denis đến từ Mainz được xem là thuỷ tổ của