Công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên tại xã thụy bình, huyện thái thụy, tỉnh thái bình

Đi sâu tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến hành vi phạm pháp ở người vị thành niên thì nghiên cứu của tác giả Phạm Minh Hạc đã chỉ ra: giao tiếp nhóm có quan hệ trong nhóm bạn bè có thể là nguy

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS HÀ THỊ THƯ

Hà Nội - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài luận văn: Công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên tại xã Thụy Bình, huyện Thái Thụy, Tỉnh Thái Bình là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi

dưới sự hướng dẫn của TS Hà Thị Thư và những kết quả nghiên cứu trong luận văn này là hoàn toàn trung thực

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Học viên

Phạm Thị Minh Hòa

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin được gửi lời cảm ơn đến tất cả các quý thầy cô đã giảng dạy trong chương trình cao học Công tác xã hội khóa 2 – Học viện Khoa học xã hội, những người đã giúp tôi có nhiều kiến thức về Công tác xã hội làm nền tảng cho tôi thực hiện luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn TS Hà Thị Thư đã quan tâm, nhiệt tình hướng dẫn cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn cán bộ chính quyền, các tổ chức đoàn thể và nhân dân xã Thụy Bình, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình đã cung cấp thông tin và hợp tác với tôi trong quá trình thực hiện luận văn

Do thời gian có hạn và kinh nghiệm nghiên cứu khoa học chưa nhiều nên luận văn còn thiếu sót, rất mong nhận được những góp ý của quý thầy cô

và các anh chị học viên

Học viên

Phạm Thị Minh Hòa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI

TRONG HỖ TRỢ GIA ĐÌNH NGĂN NGỪA HÀNH VI LỆCH CHUẨN

Ở TRẺ VỊ THÀNH NIÊN 14

1.1 Lý luận về hành vi lệch chuẩn và trẻ vị thành niên có hành vi lệch chuẩn 14

1.2 Lý luận về công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn

Chương 2: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG HỖ TRỢ GIA

ĐÌNH NGĂN NGỪA HÀNH VI LỆCH CHUẨN Ở TRẺ VỊ THÀNH NIÊN

TẠI XÃ THỤY BÌNH, HUYỆN THÁI THỤY, TỈNH THÁI BÌNH 42

2.1 Khái quát về địa bàn và khách thể nghiên cứu 42

2.2 Thực trạng các hoạt động công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành

vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên 46

2.3 Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên 61

Chương 3: BIỆN PHÁP THÚC ĐẨY HIỆU QUẢ CÔNG TÁC XÃ HỘI

TRONG HỖ TRỢ GIA ĐÌNH NGĂN NGỪA HÀNH VI LỆCH CHUẨN

Ở TRẺ VỊ THÀNH NIÊN TỪ THỰC HIỆN HUYỆN THÁI THỤY,

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TĂT

PCT.UBND Phó chủ tịch Ủy ban nhân dân

DANH MỤC BẢNG, BIỂU

Bảng 2.1: Bảng số liệu khảo sát nhu cầu của các gia đình 45

Bảng 2.2: Bảng đánh giá sự cần thiết của các nội dung truyền thông 48

Bảng 2.3: Bảng đánh giá tần suất của các nội dung truyền thông 50

Bảng 2.4: Bảng đánh giá sự cần thiết của các nội dung tư vấn/ tham vấn 52

Bảng 2.5: Bảng đánh giá tần suất về nội dung tư vấn/ tham vấn 55

Bảng 2.6: Bảng đánh giá tần suất các hình thức tư vấn/ tham vấn 57

Bảng 2.7: Bảng đánh giá tần suất nội dung kết nối gia đình với các cơ quan chức năng 59

Bảng 2.8: Bảng đánh giá nội dung kết nối gia đình với các cơ quan chức năng 60

Bảng 2.9 Bảng đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố 62

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Xã hội cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật ngày càng mang đến cho con người nhiều tiện nghi trong cuộc sống nhưng cũng kéo theo đó

là những mặt trái còn tồn tại nhức nhối trong mọi mặt đời sống Chúng ta đang phải đối mặt với những thách thức to lớn từ môi trường tự nhiên và môi trường xã hội đặc biệt là mối quan hệ giữa người với người Trước đây, trẻ thường được học văn hóa, ứng xử thông qua gia đình, làng xã, văn hóa dân gian, chương trình giáo dục chính quy… thì ngày nay, những chuyển biến xã hội diễn ra quá nhanh chóng đã phần nào hạn chế chức năng giáo dục của gia đình và các thiết chế truyền thống đem lại cho lứa tuổi thanh thiếu niên, đặc biệt là các em ở tuổi vị thành niên nhiều thử thách Trong bất kỳ thời kỳ nào của lịch sử, gia đình luôn là chiếc nôi để hình thành, giáo dục, nuôi dưỡng nhân cách của mỗi con người Gia đình trong xã hội hiện đại ngày nay càng

có vai trò quan trọng, từ định hướng, nuôi dưỡng nhân cách cũng như giáo dục con người từ khi sinh ra đến lúc trưởng thành, trở thành những công dân

có ích đóng góp tích cực cho sự phát triển chung của xã hội

Quá trình đất nước đổi mới và hội nhập quốc tế ngày nay tạo ra nhiều

cơ hội và điều kiện để gia đình Việt Nam phát triển, tuy nhiên việc ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên trong gia đình cũng gặp nhiều khó khăn, thách thức Thực tế ta thấy ở nhiều gia đình, các bậc cha mẹ giáo dục con cái chủ yếu là theo thói quen, theo truyền thống, kinh nghiệm tiếp thu được từ thế hệ đi trước Nếu cứ theo cách giáo dục như vậy thì chưa đủ và sẽ chưa thu được kết quả như mong muốn Vì xã hội không ngừng vận động và biến đổi theo thời gian Gia đình là một tế bào tuy nhỏ nhưng vô cùng quan trọng của xã hội khi ấy cũng phải biến đổi theo cái xu thế ấy của xã hội Chọn phương pháp giáo dục nào trong hoàn cảnh nào, với đối tượng như thế nào cho phù hợp cần có một sự lựa chọn hợp lý, hợp lý với suy nghĩ của cha mẹ

và với tâm thế của con Không nên giáo dục con cái bằng biện pháp nuông

chiều quá mức cũng như không nên giáo dục con cái bằng cách quá nghiêm khắc, thậm chí có những gia đình chuyên sử dụng các biện pháp bạo lực để giáo dục con cái, điều này là hoàn toàn không nên vì nó ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện của trẻ dẫn đến hành vi lệch chuẩn ở trẻ Trong những năm gần đây, tình trạng trẻ vị thành niên có hành vi lệch chuẩn (HVLC) như:

vô lễ, hỗn láo với cha mẹ, đua xe, vi phạm pháp luật, sử dụng ma túy, quan hệ tình dục sớm, bạo lực… đang ngày càng gia tăng và ở mức báo động, gây ảnh hưởng xấu đến môi trường xã hội nhân cách trong tương lai

Bên cạnh đó, ngành CTXH đã và đang có vai trò quan trọng đối với sự phát triển bình đẳng và tiến bộ của mỗi quốc gia và nhân loại Đặc biệt, CTXH góp phần giải quyết vấn đề xã hội liên quan đến đời sống của từng cá nhân, từng nhóm và cộng đồng những người yếu thế Khi nền kinh tế phát triển, kéo theo đó là những hệ lụy tiêu cực, những vấn đề xã hội phức tạp, thì CTXH sẽ giúp con người hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực và hướng con người đến một cuộc sống tốt đẹp CTXH cũng tham gia vào công cuộc phòng ngừa và ngăn chặn những hành vi lệch chuẩn của trẻ vị thành niên

Các công trình nghiên cứu về hành vi lệch chuẩn ở lứa tuổi vị thành niên khá nhiều, nhưng nghiên cứu dưới góc độ công tác xã hội hỗ trợ gia đình trong việc ngăn ngừa hành vi này thì còn khá mới mẻ Chính vì vậy, học viên

đã chọn đề tài: “Công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên tại xã Thụy Bình, huyện Thái Thụy, Tỉnh Thái Bình” là đề tài luận văn thạc sỹ của mình

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

2.1 Nghiên cứu ở nước ngoài

Trong tác phẩm “L’uomo delinquent” (Người phạm tội- 1876) của nhà nghiên cứu người Ý Cesare Lombroso, ông nghiên cứu và đưa ra những luận điểm phân tích chứng minh hành vi phạm tội của con người liên quan đến cấu trúc cơ thể (yếu tố sinh học), chỉ rõ “Tội phạm là dạng thấp của hành vi và người phạm tội, gần giống với tổ tiên loài người hơn là những người khác” [38]Theo ông, vì có những khiếm khuyết về mặt sinh học (trán thấp, cằm, gò má nhỏ, tai

vểnh, nhiều râu tóc, cánh tay dài bất thường…) nên có những cá nhân có tư duy

và hành động theo cách nguyên thủy nên dễ dẫn đến phạm tội…

Đến nay, rất nhiều quan điển của ông và học trò vẫn gây ra nhiều tranh luận Tuy nhiên những nhận định của ông về tội phạm vị thành niên lại rất đáng để chúng ta lưu tâm Ông cho rằng, những đặc điểm sinh học gắn liền với lứa tuổi và tâm lý mà tuổi trẻ trong đó có vị thành niên là những đối tượng

dễ gây ra tội phạm và các hành vi sai lệch xã hội Vì vậy nếu biết ngăn chặn

và phòng ngừa kịp thời thì “Khi vượt qua lứa tuổi này, con người lại dễ trở thành những người lương thiện” Đây là những gợi mở rất đáng chú ý khi nghiên cứu về tội phạm vị thành niên

Trong cuốn sách “Criminilogy” (tội phạm học- 1885) của Nhà tội phạm học nổi tiếng tác giả Raffaele Garofalo đã cho rằng: về bản chất, con người luôn

ẩn chứa trong mình những yếu tố tự nhiên và sự phạm tội Điều này gắn liền với điều mà ông gọi là “bản năng sinh tồn tự nhiên”[39] Khác với Lombroso, ông

đã nhấn mạnh tới khả năng khắc chế bản năng tự nhiên này, đó là thông qua việc xây dựng một môi trường xã hội lành mạnh Raffaele Garofalo đã dành nhiều công nghiên cứu về hành vi phạm tội của giới trẻ và lên án mạnh mẽ các thiết chế xã hội đã nuôi dưỡng những mầm mống xã hội tự nhiên của tội phạm và đã

có lúc tỏ ra bi quan về khả năng khắc chế tội phạm này do chính những điều kiện thay đổi còn quá yếu ớt của các thiết chế xã hội

Tiếp đến nhà xã hội học nổi tiếng J Macionis khẳng định rằng, chúng

ta hãy “khoan lên án nhóm vị thành niên phạm tội mà hãy lên án chính cái cơ chế xã hội không bình thường đã sinh ra hiện tượng vị thành niên phạm tội”[29] Với quan điểm của mình ông cho rằng thì bên cạnh việc khắc phục trực tiếp những vụ việc vi phạm của vị thành niên chúng ta cần phải hành động vào những vấn đề khác, chẳng hạn chống sự thất học, chống sự nghèo đói và thất nghiệp và sau cùng là phải tập trung vào việc xây dựng cơ chế trong sáng, lành mạnh

Trong những nghiên cứu về tội phạm vị thành niên gần đây, không thể không nhắc đến những nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc nhóm “Lý

thuyết tiểu văn hóa trong tội phạm học” (subcultural theory) Chịu ảnh hưởng của trường phái Chicago nổi tiếng trong xã hội học, đại diện của nhóm này như các giáo sư Albert K Cohen, Richard và Lloyd Ohlin đã gắn kết khái niệm về bệnh hoạn xã hội (anomie) của Durkheim với lý thuyết phân tâm học của Freud trong những phân tích về sai lệch xã hội và tội phạm vị thành niên Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh tới khía cạnh phải nhận thức đúng đắn về văn hóa thanh niên để hiểu rõ hơn về nhận thức thức và hành vi của vị thành niên trong quá trình phạm tội

Những năm gần đây, các tổ chức quốc tế lớn và nhiều quốc gia đã tổ chức các cuộc nghiên cứu sâu rộng về hiện tượng vị thành niên vi phạm pháp luật Những nghiên cứu này (tương tự như các cuộc điều tra về vị thành niên của nước ta được tiến hành bởi sự hỗ trợ của tổ chức y tế thế giới SAVY) đã chú ý việc “xây dựng một bộ công cụ chuẩn” có thể ứng dụng chung cho việc

đo đạc chính xác hiện tượng vị thành niên vi phạm pháp luật ở nhiều địa phương và khu vực Điều này đã góp phần quan trọng vào việc làm hình thành những chỉ báo thống nhất thang đo, kỹ thuật phân tích và xử lý thông tin khá chính xác về hiện tượng vị thành niên phạm tội, tạo cơ sở so sánh và phối hợp các hoạt động chung nhằm xử lý tốt nhất vấn đề này ở phạm vi toàn cầu

Trên thế giới việc nghiên cứu khoa học về đối tượng vị thành niên phạm tội đang có những chuyển biến tích cực Thay vì nghiên cứu nhiều về mặt lý luận, lý thuyết hay những nghiên cứu điền dã quy mô lớn, các nhà khoa học đã quan tâm nhiều hơn tới tính hiệu quả của công tác nghiên cứu Những nghiên cứu thực nghiệm đã được quan tâm nhiều hơn

2.2 Nghiên cứu trong nước

Đề tài“Tội phạm vị thành niên Thực trạng, giải pháp phòng ngừa và đấu tranh trong quản lý phát triển xã hội ở nước ta hiện nay” (mã số

KX.02.24/11-15) thuộc chương trình nghiên cứu khoa học trọng điểm cấp

Nhà nước “Nghiên cứu khoa học phát triển xã hội và quản lý phát triển xã

hội ở Việt Nam đến năm 2020” do tác giả Đặng Cảnh Khanh, Chủ nhiệm

khoa Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Thăng Long, đồng thời là Viện

trưởng Viện nghiên cứu truyền thống và phát triển làm chủ nhiệm cho thấy, tình hình tội phạm vị thành niên nước ta diễn biến ngày càng phức tạp [31]

Thứ nhất, số lượng tội phạm vị thành niên tăng lên, theo số liệu thống

kê của Cục Thống kê Viện Kiểm sát tối cao, trong vòng 5,5 năm (từ năm

2009 đến tháng 6-2014), đã phát hiện mới 35.654 đối tượng vị thành niên vi phạm pháp luật [44] Những năm gần đây con số phạm tội trong lứa tuổi vị thành niên theo báo cáo có xu hướng giảm xuống, tuy nhiên vẫn chiếm hơn 16% so với tổng số bị can phạm tội hình sự do Cơ quan cảnh sát điều tra các cấp khởi tố điều tra

Thứ hai, phạm vi tội danh tăng lên, hình thức phạm tội cũng nghiêm trọng hơn, ngày càng bạo lực, manh động, mang tính tổ chức Nếu như trước kia vị thành niên chủ yếu phạm các tội như trộm cắp, gây rối trật tự nơi công cộng, cướp giật thì ngày nay tỷ lệ phạm các tội cướp tài sản, hiếp dâm, buôn bán ma túy, giết người… ngày càng nhiều, nhiều vụ án nghiêm trọng gây bức xúc trong dư luận xã hội Tỷ lệ các tội danh này tăng nhanh và chiếm tỷ trọng đáng kể trong cơ cấu tội phạm do vị thành niên gây ra

Thứ ba, sự mở rộng địa bàn phạm tội, tội phạm vị thành niên trước đây chủ yếu xảy ra ở các đô thị, các khu vực kinh tế phát triển, hiện nay xảy ra ở hầu hết các khu vực từ thành thị tới nông thôn, kể cả những vùng xa xôi, hẻo lánh Tuy nhiên số lượng tội phạm chủ yếu vẫn tập trung nhiều ở các thành phố, thị xã, nhất là ở các thành phố lớn Các địa phương xảy ra nhiều nhất lần lượt vẫn là Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đồng Nai, Khánh Hòa, Đắk Lắk,

Thứ tư, tuổi phạm tội ngày càng trẻ hóa Nếu như trước đây tội phạm vị thành niên chủ yếu ở trong độ tuổi từ 16 - 18 tuổi, ngày nay tội phạm vị thành niên dưới 14 tuổi tăng, chiếm tới 13% trong cơ cấu tội phạm vị thành niên, thậm chí còn xuất hiện cả các băng nhóm tội phạm “nhí” Điều đó đã khiến cho nhóm tuổi này phải gánh chịu không ít những khó khăn và sự thiệt thòi trong học tập, lao động và việc làm Nó khiến cho trong nhóm xuất hiện nhiều những sai lệch hành vi

Tác giả Đặng Cảnh Khanh cũng cho rằng: “Tội phạm vị thành niên là biểu hiện sự tổn thương của nhóm tuổi này, nó gắn liền cả với sự trầm cảm,

sự tự kỷ, thậm chí cả nạn tự tử Trong hoàn cảnh đó, đối tượng này rất đáng thương, cần nhiều sự chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục của xã hội, sự tham vấn của các cán bộ công tác xã hội hơn là sự trừng phạt” Đề tài cũng đã nêu

nhiều kiến nghị về các giải pháp phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm vị thành niên, nhấn mạnh tới sự cần thiết phải đưa ra được các giải pháp cơ bản, toàn diện và lâu dài, xây dựng xã hội lành mạnh, sự kết hợp giữa các đơn vị quản

lý, sự tham gia của gia đình, nhà trường, cộng đồng và sự nỗ lực của chính vị thành niên [31]

Cũng theo tác giả Trần Trọng Thủy thì phần lớn các thiếu niên phạm pháp, phẩm chất tiêu cực chiếm ưu thế trong cấu trúc nhân cách, đó là: thiếu quyết tâm,

vô trách nhiệm, hay bắt chước một cách mù quáng, thô lỗ, gây gổ [32]

Tác giả Nguyễn Duy Xi là một nhà tâm lý học làm công tác quản lý trại giam của Bộ Công An trong quá trình nghiên cứu của mình đã đưa ra một số nhận xét cơ bản về đặc điểm tâm lý của trẻ em làm trái pháp luật như sau [9]:

- Về trí tuệ, ở trẻ làm trái pháp luật có sự phát triển chậm, tư duy trừu tượng kém hơn trẻ bình thường, không biết phân tích đánh giá đúng một số hiện tượng mà nặng về tư duy cụ thể thực dụng và rất khéo léo “mưu trí” trong thực hiện hành vi trái pháp luật như kỹ xảo ăn cắp, móc túi, che dấu, đối phó với sự theo dõi phát hiện của nhà chức trách

- Về hứng thú, ham muốn của các em thường nặng về vật chất tầm thường, thấp hèn, thậm chí kỳ quặc Các em không còn hứng thú học tập, hiểu biết như trẻ bình thường, thích đua đòi, ăn chơi như người lớn (có 82% nghiện thuốc lá, 70% uống bia rượu, 72% nghiện cafe, chè)

- Về tình cảm, thiếu bền vững, thay đổi dễ dàng, nhanh chóng, nhưng lại mạnh mẽ Tình cảm có tính rung động cao, dễ bị kích động, bồng bột, sôi nổi là đặc trưng cơ bản của tình cảm ở trẻ em làm trái pháp luật

- Về tính cách, nét tính cách đặc trưng là các em muốn vươn lên làm người lớn, muốn hoạt động để thử sức và có xu hướng bắt chước cái xấu của

người lớn Có tính độc lập và tự trọng cao, nên nếu bị chửi rủa, đánh mắng, xúc phạm thì các em thường có phản ứng quyết liệt, chống trả lại hoặc nảy sinh tiêu cực bỏ nhà đi lang thang, tỏ ra bất cần đời [9]

Đi sâu tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến hành vi phạm pháp ở người vị thành niên thì nghiên cứu của tác giả Phạm Minh Hạc đã chỉ ra: giao tiếp nhóm (có quan hệ trong nhóm bạn bè) có thể là nguyên nhân khá cơ bản và rất trực tiếp đưa đứa trẻ tới hành vi phạm pháp, với những trẻ này, giao tiếp nhóm không hướng trẻ vào hoạt động học tập mà hướng trẻ vào hoạt động nhằm thỏa mãn nhu cầu vật chất [8]

Từ những nghiên cứu cho tới nay thì mối quan hệ với bạn đồng lứa dẫn đến hành vi lệch chuẩn của trẻ vị thành niên là rất lớn Trẻ rất dễ bắt chước, học nhau những hành vi xấu và coi đó là trò vui, tiêu khiển Bên cạnh đó, khi trẻ vị thành niên bị bạn bè từ chối mối quan hệ, coi thường… thì dễ sinh ra cảm giác cô độc, ghẻ lạnh hoặc có thể liên quan đến sức khỏe tâm thần và những vấn đề phạm pháp Một số nhà nghiên cứu mô tả văn hóa bạn đồng lứa của trẻ vị thành niên là ảnh hưởng đồi bại, làm giảm giá trị tác động và sự kiểm soát của cha mẹ Tệ hơn, nó có thể lôi kéo trẻ vị thành niên vào rượu chè, ma túy, phạm pháp và những hành vi lệch lạc khác

Bên cạnh đó, còn nguyên nhân từ phía gia đình Theo số liệu thống kê của Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao cho thấy 71% trẻ vị thành niên phạm pháp là do không được quan tâm chăm sóc đến nơi đến chốn Một nghiên cứu mới đây của Bộ Công an cũng chỉ ra nguyên nhân phạm tội của trẻ vị thành niên xuất phát từ gia đình: 8% trẻ phạm tội có bố mẹ ly hôn, 28% phàn nàn bố

mẹ không đáp ứng nhu cầu cơ bản của các em, 49% phàn nàn về cách đối xử của bố mẹ Các kết quả thống kê đã chỉ ra rằng, đa số các trường hợp làm trái pháp luật ở trẻ em đều rơi vào khoảng độ tuổi từ 14 đến dưới 18 tuổi, một số

ít trường hợp rơi vào lứa tuổi từ 13 tuổi trở xuống [43]

Vì vậy, tìm hiểu về tâm lý trẻ em làm trái pháp luật, ngoài việc nghiên cứu tâm lý trẻ vị thành niên nói chung, chúng ta sẽ tập trung nghiên cứu và lý

giải các hiện tượng tâm lý ở lứa tuổi 11 đến dưới 15 là lứa tuổi tập trung nhiều nhất các hành vi làm trái pháp luật ở trẻ em

Theo tác giả Trần Thị Minh Đức thì người vị thành niên có hành vi vi phạm pháp luật thường thuộc nhóm trẻ em chưa ngoan [5, Tr.31,32] Các đặc điểm tâm lý nổi trội là:

- Lệch lạc trong nhận thức về hành vi vi phạm: Đó là những sai lệch về

tư duy, kiểu suy nghĩ ủng hộ cho hành vi vi phạm xã hội hay chống đối xã hội của trẻ (các hành vi này thường thể hiện qua cơ chế biện minh, hợp lý hóa) Các lệch lạc trong suy nghĩ ăn sâu, bám rễ trong nhận thức và được lặp đi lặp lại trong hành vi trở thành thói quen hành động của trẻ

Khi vị thành niên bị người thân bỏ rơi, thiếu nâng đỡ tinh thần hoặc bị bạo lực, chửi rủa, xỉ vả và xúc phạm liên tục, hoặc trẻ bị sống trong lo sợ, căng thẳng trẻ dễ bị tổn thương tâm lý Đôi khi để giải tỏa trạng thái tâm lý tiêu cực trong gia đình trẻ có những phản ứng chống trả quyết liệt, bỏ học, bỏ nhà đi lang thang, sử dụng các chất kích thích, gây ra những hành vi rối loạn

xã hội, như gây hấn với người khác, phá hoại tài sản, trộm cắp, thậm chí tự hủy hoại bản thân (tự làm đau mình, tự sát) Hành vi lệch chuẩn cũng là một hiện tượng tâm lý của con người và đằng sau đó là những nhu cầu được lắng nghe, được thấu hiểu và giúp đỡ của trẻ vị thành niên

Qua những nghiên cứu của các tác giả về trẻ vị thành niên có hành vi lệch chuẩn cho thấy được vị thế và vai trò của gia đình và xã hội trong việc giáo dục nhận thức và hành vi của thế hệ trẻ Điều này đã hướng tôi đến việc đưa CTXH giúp đỡ các gia đình ngăn ngừa những hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên giúp cha mẹ tiếp cận gần hơn với các em để hiểu và giảm thiểu những hành vi lệch chuẩn đó

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Hệ thống hóa những vấn đề lý luận về công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên; Phân tích đánh giá thực trạng của công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở

trẻ vị thành niên tại xã Thụy Bình, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình và thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến công tác xã hội hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành

vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên; Từ đó đưa ra các giải pháp trong việc hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thu thập thông tin để tổng quan nghiên cứu và hệ thống hóa những vấn

đề lý luận, công cụ nghiên cứu công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên

Khảo sát tại địa bàn nghiên cứu để tìm hiểu, phân tích đánh thực trạng hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên và công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên xã Thụy Bình huyện Thái Thụy tỉnh Thái Bình

Khảo sát, phân tích thực trạng những yếu tố ảnh hưởng đến việc ngăn ngừa những hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên tại các gia đình xã Thụy Bình huyện Thái Thụy tỉnh Thái Bình

Đề xuất các giải pháp để hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn

ở trẻ vị thành niên

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở

trẻ vị thành niên

4.2 Khách thể nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu trên 03 nhóm gồm:

Cha mẹ có con độ tuổi đi học từ 11 tuổi đến 15 tuổi sinh sống tại xã Thụy Bình, huyện Thái Thụy, Tỉnh Thái Bình

Trẻ em có độ tuổi từ 11 đến 15 tuổi thuộc các hộ gia đình nêu trên

Cán bộ chính quyền và các đoàn thể của địa phương (Đoàn thanh niên, công an xã, Hội phụ nữ, giáo viên…)

4.3 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi nội dung: Luận văn tập trung nghiên cứu các hoạt động công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên như: hoạt động truyền thông; hoạt động tư vấn/tham vấn; hoạt động kết nối gia đình với các cơ quan chức năng trong việc ngăn ngừa hành vi sai lệch

ở trẻ vị thành niên

- Phạm vi về khách thể: Khảo sát 60 hộ gia đình (là cha hoặc mẹ); phỏng vấn sâu 03 trẻ em (11- 15 tuổi), 03 người là cha mẹ và phỏng vấn sâu 04 cán bộ chính quyền và các đoàn thể của địa phương (Đoàn thanh niên, công an xã, giáo viên, hội phụ nữ…)

- Phạm vi không gian: Nghiên cứu tại 3 thôn An Ninh, Hạ Tập, Trà Hồi của xã Thụy Bình, huyện Thái Thụy, Tỉnh Thái Bình

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

Những nguyên tắc và quan điểm của Mác - Lê Nin là cơ sở phương pháp luận đóng vai trò nền tảng xuyên suốt quá trình nghiên cứu của đề tài

Vì vậy khi nghiên cứu công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành

vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên cần phải đặt đối tượng nghiên cứu trong mối quan hệ với các yếu tố khác Với mục đích tìm hiểu thực trạng về hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên, xem xét quá trình đó diễn ra như thế nào? Nó tác động như thế nào đến lối sống, cách đối nhân xử thế của các em Khi nghiên cứu vấn đề hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên cần phải đặt vấn đề trong hoàn cảnh lịch sử, các vấn

đề xã hội chúng ta sẽ thấy rõ hơn được các vấn đề

5.2 Phương pháp nghiên cứu

5.2.1 Phương pháp phân tích tài liệu

Nguồn tài liệu sử dụng có hai mảng Một là các tài liệu, bài viết, trích đoạn, các nghiên cứu, tạp chí, các báo cáo khoa học ý kiến có liên quan đến hành vi lệch chuẩn nói chung và hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên trong các gia đình nói riêng Thứ hai là nguồn tài liệu thu thập được từ địa phương,

bao gồm các báo cáo tổng kết hàng năm của xã Thụy Bình và của 03 thôn (địa bàn nghiên cứu trực tiếp)

Bên cạnh đó, sử dụng phương pháp này để tìm hiểu số liệu về thực trạng việc hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên thông qua các báo cáo của địa phương, huyện

5.2.2 Phương pháp điều tra bảng hỏi

Phương pháp điều tra bẳng hỏi nhằm mục đích thu thập các thông tin về nhận thức, hành vi thậm chí cả những thông tin vào các hành vi thực tế trong quá khứ, hiện tại và cả dự định của họ trong tương lai Bảng hỏi là một công

cụ quan trọng trong nhận thức thực nghiệm và là một hệ thống các câu hỏi được xếp đặt trên cơ sở logic bảo đảm theo nội dung của vấn đề nghiên cứu nhằm tạo điều kiện cho người được hỏi thể hiện quan điểm của mình với những vấn đề thuộc về đối tượng nghiên cứu và người nghiên cứu thu nhận được các thông tin cá biệt đầu tiên đáp ứng các yêu cầu của đề tài, mục tiêu

và nội dung nghiên cứu

Khảo sát 60 người (là cha hoặc mẹ) của 03 thôn Căn cứ vào các gia đình có ít nhất một người con trong độ tuổi từ 11 đến 15 tuổi

Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên mẫu: về cha mẹ và mẫu nghiên cứu thuộc trẻ em tương ứng với các gia đình

5.2.3 Phương pháp phỏng vấn sâu

Phỏng vấn sâu là những cuộc đối thoại giữa nhà nghiên cứu và người cung cấp thông tin với mục đích để tìm hiểu cuộc sống, kinh nghiệm và nhận thức của người được hỏi nhằm cung cấp thông tin thông qua chính ngôn ngữ của người ấy

Phỏng vấn 10 người, trong đó có 03 người là cha mẹ và 03 người là trẻ

em từ 11 đến 15 tuổi có các đặc điểm cá nhân khác nhau; 01 cán bộ Đoàn thanh niên, 01 cán bộ công an xã, 01 giáo viên, 01 cán bộ Hội phụ nữ để có thể tìm hiểu được công tác hỗ trợ các gia đình trong việc ngăn ngừa các hành

vi sai lệch của trẻ em tại địa bàn nghiên cứu diễn ra như thế nào để có thể làm

rõ cho đề tài nghiên cứu

hỗ trợ để ngăn ngừa những hành vi lệch chuẩn của trẻ vị thành niên

6 Ý ngĩa lý luận và thực tiễn

6.1 Ý nghĩa lý luận của đề tài

Đề tài nghiên cứu công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành

vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên tại xã Thụy Bình, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình được xây dựng dựa trên phương pháp nghiên cứu xã hội học Đồng thời nghiên cứu đề tài làm sáng tỏ thực trạng ngăn ngừa các hành vi lệch chuẩn của trẻ vị thành niên, tìm hiểu sự hiểu biết cúa các gia đình về kiến thức trong việc ngăn ngừa các hành vi lệch chuẩn cho trẻ vị thành niên

Thông qua đề tài nghiên cứu giúp người đọc hiểu một cách đầy đủ, cụ thể hơn về các lý thuyết của bộ môn này nói chung cũng như bộ môn công tác xã hội nói riêng Tức là chúng ta nhìn nhận vấn đề ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên trong các gia đình nông thôn sẽ khách quan, khoa học hơn Góp phần vào việc làm sáng tỏ vai trò chức năng công tác xã hội trong

hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên

6.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Từ góc độ công tác xã hội và xã hội học thông qua đề tài nghiên cứu này

sẽ giúp các nhà nghiên cứu có thêm tư liệu về vấn đề này

Đề tài cũng giúp các bậc làm cha làm mẹ tiếp thu, tích luỹ thêm được nhiều kiến thức về ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên, từ đó có những phương pháp ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn đối với con em mình Từ

đó để thế hệ trẻ có điều kiện phát triển một cách toàn diện cả về thể lực cũng như trí tuệ

Mặt khác đề tài cũng có thể dùng để làm tư liệu tham khảo cho các chương trình liên quan đến vấn đề này

7 Kết cấu của luận văn

Cấu trúc của luận văn gồm: Mở đầu, kết luận và khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo, phục lục; luận văn được kết cấu thành 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên

Chương 2: Thực trạng công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên tại xã Thụy Bình, huyện Thái Thụy Chương 3: Giải pháp thúc đẩy công tác xã hội hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên tại xã Thụy Bình, huyện Thái Thụy

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG

HỖ TRỢ GIA ĐÌNH NGĂN NGỪA HÀNH VI LỆCH CHUẨN

Ở TRẺ VỊ THÀNH NIÊN

1.1 Lý luận về hành vi lệch chuẩn và trẻ vị thành niên có hành vi lệch chuẩn

1.1.1 Một số khái niệm liên quan

* Khái niệm vị thành niên

Quá trình phát triển của một đứa trẻ từ khi sinh ra tới khi trưởng thành trải qua các giai đoạn phát triển khác nhau với các đặc điểm tâm sinh lý đặc trưng

Tuổi vị thành niên là giai đoạn cuối cùng trong quá trình phát triển của trẻ Đó là giai đoạn chuyển tiếp từ trẻ em thành người lớn

Việc xác định chính xác tuổi bắt đầu và kết thúc của tuổi vị thành niên

là không đơn giản Mỗi tác giả có những quan niệm khác nhau Chẳng hạn E.Spranger cho rằng tuổi vị thành niên là từ 14 tới 17 tuổi; Đ.Bromlei lại coi tuổi vị thành niên là từ 11 đến 15 tuổi; nhà tâm lý học Xô viết Đ.B.Enconhin cho rằng lứa tuổi vị thành niên là từ 11 cho đến hết tuổi 15 – Vũ Dũng, Tâm

lý học tuổi vị thành niên, Tạp chí Tâm lý học, số 4/1998 trang 17-21.[30]

Dưới góc độ sinh học: Vị thành niên là khái niệm chỉ giai đoạn phát

dục mạnh mẽ của cá thể, trong giai đoạn này các cơ năng sinh lý của cá thể có những biến đổi mạnh mẽ về cấu trúc cơ thể như chiều cao, cân nặng, hệ cơ xương [21]

Dưới góc độ tâm lý học: Vị thành niên là một giai đoạn quá độ sang

giai đoạn trưởng thành của mỗi cá thể, là giai đoạn phát triển và định hình về năng lực nhận thức, tình cảm, cảm xúc chưa ổn định “Giai đoạn Vị thành niên là giai đoạn chuyển tiếp giữa giai đoạn trẻ thơ sang giai đoạn trưởng

thành; tâm lý học coi vị thành niên là một giai đoạn kết nối, chuyển tiếp và đòi hỏi mỗi cá nhân phải có những thay đổi mới để thích nghi” [21]

Dưới góc độ luật học: Theo quy định của Liên hiệp Quốc: Vị thành

niên là những trẻ em tuổi từ 10 – 18 và hoàn toàn trùng lặp với khái niệm trẻ

em (Child) là người dưới 18 tuổi, còn người chưa thành niên (Juvenile) có lứa tuổi từ 15 đến 18; thanh niên (Youth) là người từ 15 đến 24 tuổi Theo đó, pháp luật quốc tế cũng có những quy định cụ thể về quyền và nghĩa vụ của đối tượng người trẻ tuổi này [27]

Ở Việt Nam, độ tuổi người chưa thành niên được xác định trong Hiến Pháp năm 2013, Bộ luật Hình sự năm 2009, Bộ luật Tố tụng hình sự năm

2003, Bộ luật Lao động, Bộ luật Dân sự và một số văn bản quy phạm pháp luật khác Tuy nhiên quy định của hệ thống pháp luật của Việt Nam về khái niệm vị thành niên cũng không thống nhất Ví dụ: Hiến pháp 2013 quy định:

“Công dân, đủ mười tám tuổi trở lên đều có quyền bầu cử và đủ hai mươi mốt tuổi trở lên đều có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân theo qui định của pháp luật”, Bộ luật Dân sự 2005 (Điều 18), quy định: “Người chưa đủ 18 tuổi là người chưa thành niên”; Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em 2004 (Điều 1), quy định: “Trẻ em quy định trong Luật này là công dân Việt Nam dưới 16 tuổi”; Luật Thanh niên 2005 (Điều 1), quy định:

“Thanh niên trong Luật này là công dân Việt Nam từ đủ mười sáu tuổi đến ba mươi tuổi”; Bộ luật lao động 2012 (Điều 3), quy định: “Người lao động là người từ đủ 15 tuổi trở lên, ”

Như vậy, theo quy định của các văn bản pháp luật hiện hành, đối với vị thành niên có các độ tuổi: “đủ 14 tuổi”; “đủ 15 tuổi”; “dưới 16 tuổi”; “đủ 16 tuổi”; “dưới 18 tuổi”

Theo các nhà tâm lý học Việt Nam thì tuổi vị thành niên gồm 2 giai đoạn là: giai đoạn học sinh THCS (hay thiếu niên) và giai đoạn học sinh PTTH (hay giai đoạn tuổi thanh niên)

Theo chúng tôi, khái niệm trẻ em vị thành niên là khái niệm chung để chỉ những trẻ em có độ tuổi từ 11 tới 15 tuổi, là lứa tuổi chuyển tiếp từ trẻ em lên người lớn và đang trong quá trình hình thành, phát triển nhân cách, …

* Khái niệm hành vi lệch chuẩn

Hành vi lệch chuẩn là những hành vi của một cá nhân, của một nhóm người hay một cộng đồng người tạo ra không phù hợp với chuẩn mực xã hội hiện hành, bị cộng đồng, xã hội lên án [1]

1.1.2 Các loại hành vi lệch chuẩn và nguyên nhân sai lệch hành vi

1.1.2.1 Các loại hành vi lệch chuẩn

Hành vi lệch chuẩn cá nhân: là hành vi xảy ra khi một cá nhân hành

động lệch lạc một cách đơn độc ra khỏi các chuẩn mực xã hội đã được thiết lập [24]

Hành vi lệch chuẩn nhóm: là hành vi xảy ra khi một nhóm các thành

viên hành động trái ngược với các chuẩn mực xã hội đã được qui ước Các hành vi lệch chuẩn nhóm thường thuộc loại tiểu văn hóa của nhóm [24]

Hành vi lệch chuẩn xã hội: là bất kỳ một hành vi hay hành động của

cá nhân hay nhóm xã hội không phù hợp với sự mong đợi chung của các thành viên của xã hôi, đi chệch khỏi xã hội; sai lệch xã hội là hành vi, hành động đi chệch khỏi các quy định của pháp luật, đi chệch khỏi các giá trị, chuẩn mực, quy tắc xã hội; lệch chuẩn xã hội là hành vi đi chệch khỏi chuẩn mực của nhóm, là sự đi chệch khỏi các chuẩn mực văn hóa đã được thừa nhận, là hành vi của một cá nhân hay nhóm vi phạm các quy tắc, quy định của các chuẩn mực xã hội, là những tình huống, sự kiện cụ thể của cuộc sống đóng vai trò là những nhân tố phá vỡ sự tác động của các chuẩn mực xã hội; sai lệch xã hội là sự vi phạm có nhận thức các quy phạm văn hóa [23]

Lệch chuẩn thuộc tiểu văn hóa xảy ra khi một cá nhân hay một nhóm không tuân thủ theo mong đợi chung của xã hội, nhưng hành xử theo mong đợi của nhóm Vấn đề lệch chuẩn của một nhóm xảy ra khi mong đợi của nhóm khác hoặc đi ngược với mong đợi của xã hội

Mặt khác, lệch chuẩn có thể thay đổi không còn là sự lệch lạc thậm chí

có thể thành chuẩn mực khi thời gian, nơi chốn và văn hóa thay đổi Do đó, hành vi lệch chuẩn có tính tương đối

Căn cứ vào nội dung, tính chất của các chuẩn mực xã hội thì hành vi lệch chuẩn được chia thành hành vi lệch chuẩn tích cực và hành vi lệch chuẩn tiêu cực đó là:

Hành vi lệch chuẩn tích cực là những hành vi (có thể là cố ý hoặc vô ý) vi

phạm phá vỡ hiệu lực của các chuẩn mực xã hội đã lạc hậu, lỗi thời, không còn phù hợp với thực tế xã hội hoặc không còn được nhà nước và xã hội thừa nhận [24]

Trong xã hội học pháp luật có hai khả năng xảy ra: Một là, các quy

phạm pháp luật do chế độ cũ ban hành không còn phù hợp trong điều kiện xã hội mới do tính chất hà khắc, lạc hậu, lỗi thời của nó Hành vi vi phạm, phá

bỏ các quy tắc pháp luật đó mang ý nghĩa tích cực về mặt xã hội nên đó là

hành vi sai lệch tích cực; Hai là, các quy phạm pháp luật do nhà nước hiện

nay ban hành, đã hết hoặc vẫn còn hiệu lực thực tế, nhưng chúng không còn phù hợp với yêu cầu thực tế cuộc sống, đòi hỏi nhà nước phải sửa đổi hoặc bãi bỏ Việc một cá nhân, nhóm xã hội chống lại các quy phạm pháp luật hiện hành nhưng không còn phù hợp đó là sự “gióng lên hồi chuông” để nhà nước sửa đổi chúng, nghĩa là nó mang ý nghĩa tích cực

Hành vi lệch chuẩn tiêu cực có thể hiểu là những hành vi (có thể cố ý

hoặc vô ý) vi phạm, phá vỡ hiệu lực, sự tác động của các chuẩn mực xã hội hiện hành, có nội dung, tính chất phù hợp, tiến bộ, đang phổ biến, thịnh hành

và được nhà nước, các cộng đồng người thừa nhận rộng rãi trong xã hội.[24]

1.1.2.2 Nguyên nhân hành vi lệch chuẩn của trẻ vị thành niên

Trong phần này chúng tôi đi sâu phân tích một số nguyên nhân dẫn đến hành vi lệch chuẩn của trẻ vị thành niên từ góc độ gia đình

Trẻ em từ khi sinh ra đã phải chịu rất nhiều ảnh hưởng ở những môi trường xã hội khác nhau như: môi trường gia đình, nhà trường, xã hội, bạn bè Tuy nhiên, môi trường trẻ chịu ảnh hưởng sớm nhất, nhiều nhất và trực tiếp nhất là giáo dục gia đình Bởi vì:

Sự tác động của giáo dục gia đình diễn ra thường xuyên, liên tục và kéo dài theo suốt quá trình phát triển của trẻ

Tác động của giáo dục gia đình diễn ra theo cơ chế bắt chước, đồng nhất từ phía trẻ nhỏ theo những tấm gương của người lớn trong gia đình mà trẻ có thể học tập

Sự tác động của giáo dục gia đình dựa trên tình cảm

Có 3 cách giáo dục gia đình ảnh hưởng không tốt tới sự phát triển nhân cách của trẻ, đó là:

- Cha mẹ quá nương chiều con cái Là mẫu cha mẹ rất quan tâm dến con cái nhưng lại sao nhãng việc quản lý con và thường rất ít đặt ra các yêu cầu đối với con cái Nhiều cha mẹ cố ý nuôi nấng con theo cách này, bởi họ tin rằng với sự quan tâm trìu mến, kết hợp với việc ít kiềm chế, bó buộc con theo ý mình thì sẽ nuôi dạy con trở thành người tự tin và sáng tạo

Bởi hiện nay, trong điều kiện nền kinh tế thị trường, không ít ông bố,

bà mẹ mải lo làm ăn mà ít có thời gian chăm sóc con cái, phó mặc mọi việc dạy dỗ và giáo dục con cho ông bà và nhà trường Họ nghĩ đơn giản rằng, việc cung cấp cho con mọi nhu cầu về vật chất là điều kiện tốt nhất cho con mình phát triển nhưng đâu đơn giản như vậy

Các bậc cha mẹ tưởng rằng cung cấp đầy đủ tiền bạc cho con cái là chúng phát triển bình thường như bao trẻ khác Họ không hiểu rằng ở giai đoạn này nhu cầu chia sẻ của trẻ rất lớn Do đó, sự thương yêu chăm sóc,

động viên của cha mẹ, đặc biệt là mẹ đối với trẻ nữ và cha đối với trẻ nam có

ý nghĩa lớn lao

Mặt khác, chính cách giáo dục con cái theo kiểu nuông chiều như vậy

đã làm cho trẻ có cơ hội phát triển tính tự cao, tự đại quá đáng, sinh ra tâm lý thích chơi trội, thích được coi là người sành điệu, thời thượng Chính việc được chu cấp tiền bạc rủng rỉnh từ phía cha mẹ, những đứa trẻ sống trong các gia đình có kiểu giáo dục con cái theo kiểu trên sẵn sang tham gia bất cứ hoạt động nào miễn được coi là thời thượng, là chơi trội, là dân sành điệu

- Cha mẹ thờ ơ, không quan tâm đến con cái, đó là cha mẹ không quan tâm tới cuộc sống của con cái, không biết đến nhu cầu, tâm tư, nguyện vọng của con Cha mẹ không cần biết kết quả học tập của con cái ra sao, bạn bè của con mình là những người như thế nào Chính sự thờ ơ, thiếu trách nhiệm của cha mẹ trong việc giáo dục con mà biết bao trường hợp trẻ em có những hành

vi lệch chuẩn do tập nhiễm từ những nhóm bạn xấu mà cha mẹ không hề hay biết Nguy hiểm là những em có hành vi lệch chuẩn mà không biết mình có hành vi lệch chuẩn, không được sự định hướng, khuyên nhủ từ cha mẹ

- Cha mẹ quá nghiêm khắc với con cái thì cũng đẩy trẻ tới việc vi phạm các chuẩn mực xã hội hay có những hành vi hành vi lệch chuẩn Cha mẹ có kiểu giáo dục này là cha mẹ rất khắt khe, bắt buộc con cái nhất nhất phải theo đường, hướng mà cha mẹ đã vạch ra và phải luôn luôn xem trọng các công việc và sự nỗ lực Cha mẹ kiểu này thường đặt ra những giới hạn chính xác Quản lý gắt gao và kiểm soát con hoàn toàn Những kiểu cha mẹ này thường rất ý khi cho con cái trao đổi, tranh luận với họ và hơn nữa họ không cho con cái được có cơ hội nói nên chính kiến của mình mà áp đặt con cái phục tùng theo ý kiến của mình Điều này khiến cho con cái họ thường thiếu tính cái nhân, sống thụ động, không tự tin, không có chính kiến, bảo gì làm lấy rất dễ

bị lôi kéo thuyết phục bởi người khác thực hiện các hành vi lệch chuẩn mà không biết

Chính cách giáo dục độc đoán, nghiêm khắc của cha mẹ đã làm cho trẻ không thể hiện được cái tôi của mình sâu sắc, cái tôi đó bị dồn nén, khống chế, do đó khi gặp môi trường thuận lợi trẻ bộc lộ và có nhu cầu thể thể hiện cái tôi của mình một cách sâu săc Tuy nhiên, trẻ bị lôi kéo, dụ dỗ tham gia vào các nhóm bạn bè xấu Vậy là, trong môi trường gia đình trẻ không có cơ hội thể hiện cái tôi thì ở đây trẻ được tôn trọng, được bộc lộ hết cái tôi của mình mà không hề bị ai kiểm soát, ngăn cấm

Một đặc điểm tâm lý rất phổ biến ở trẻ tuổi vị thành niên là sự tò mò phám phá thế giới xung quanh trẻ Chính sự tò mò đã cho phép loài người khám phá ra không ít tri thức khoa học thú vị Về mặt tâm lý người ta khi có một nhu cầu nào đó không được thỏa mãn thì con người gắng tìm mọi cách thỏa mãn nhu cầu đó Trẻ mà sống trong các gia đình giáo dục độc đoán và nghiêm khắc thường không có cơ hội thể hiện sự tò mò (sự khám phá) của mình Chính vì vậy trẻ trong các gia đình mong muốn rất lớn khám phá thế giới xung quanh mình Đây chính là nguyên nhân cơ bản dẫn trẻ có hành vi lệch chuẩn để khám phá cảm giác của chúng Tất nhiên những cảm giác này trẻ biết được thông qua sự trao đổi với bạn bè của trẻ, qua các phương tiện thông tin đại chúng

Tóm lại chính cách giáo dục độc đoán và nghiêm khắc của cha mẹ làm cho trẻ bị kìm nén việc thể hiện các tôi của mình, trẻ cảm thấy mình không được thừa nhận trong gia đình mà trẻ đang sống Đó là nguyên nhân sâu xa dẫn đến trẻ có hành vi lệch chuẩn và vi phạm pháp luật nói chung

1.1.3 Đặc điểm tâm sinh lý trẻ vị thành niên

1.1.3.1 Đặc điểm sinh lý- thể chất

Trẻ vị thành niên là người đang trong giai đoạn quá độ sang giai đoạn trưởng thành của mỗi cá thể, là giai đoạn phát triển và định hình về năng lực nhận thức, tình cảm, cảm xúc chưa ổn định Đây là giai đoạn chuyển tiếp giữa giai đoạn trẻ thơ sang giai đoạn trưởng Trên thực tế, trạng thái thần

kinh, trạng thái cảm xúc không cân bằng có thể là yếu tố gây nên các hành

vi lệch chuẩn cho người vị thành niên vì vậy đòi hỏi mỗi cá nhân phải có những thay đổi mới để thích nghi

Trẻ vị thành niên là giai đoạn có những đặc thù về mặt tâm lý lứa tuổi, đây là giai đoạn đang định hình về mặt tính cách, nhận thức và học hỏi về mô thức hành vi, vì vậy những gì các em tiếp xúc, tương tác nhiều sẽ có ảnh hưởng mạnh mẽ đến việc hình thành thế giới quan và hành vi của các em sau này, chính

vì vậy nếu so sánh với người trưởng thành, môi trường cộng đồng sẽ ảnh hưởng lớn hơn trong việc định hình lối sống và hành vi của trẻ vị thành niên

1.1.3.2 Đặc điểm tâm lý - nhu cầu

Về trạng thái cảm xúc: Trẻ vị thành niên là người đang trong quá trình

phát triển cả về sinh lí, tâm lí và ý thức Đây là giai đoạn diễn ra sự phát triển

cơ thể mất cân bằng nên đã dẫn đến tình trạng mất cân bằng tạm thời trong cảm xúc của trẻ vị thành niên Trên thực tế, trạng thái thần kinh, trạng thái cảm xúc không cân bằng có thể là yếu tố gây nên các hành vi lệch chuẩn cho trẻ vị thành niên Có không ít trường hợp, do xuất phát từ những mâu thuẫn nhỏ, nhưng không kiềm chế được sự nóng giận quá khích mà trẻ vị thành niên

đã phạm phải hành động sai lầm

Về nhận thức pháp luật: Có thể nói, lứa tuổi vị thành niên là giai đoạn

phát triển "vàng" về mặt sinh học nhưng lại thiếu cân đối về mặt trí tuệ Đó là lứa tuổi mà kinh nghiệm trong cuộc sống còn quá ít ỏi, đặc biệt là khả năng nhận thức về pháp luật còn nhiều hạn chế Một phần không nhỏ trẻ vị thành niên thực hiện hành vi lệch chuẩn chỉ để thỏa mãn nhu cầu, hứng thú không đúng đắn của cá nhân, không quan tâm đến hậu quả cho bản thân, gia đình, xã hội Chỉ khi được giải thích, phân tích thì các em mới hiểu rằng hành vi của mình không phù hợp, là hành vi lệch chuẩn

Về nhu cầu độc lập: Ở trẻ vị thành niên thì nhu cầu độc lập có thể được

hiểu là việc cá nhân tự hành động và tự ra quyết định theo ý kiến riêng mà

không muốn bị ảnh hưởng của người khác Nhưng chúng ta cũng cần lưu ý rằng, nhu cầu độc lập không chỉ có mặt tích cực mà còn có mặt tiêu cực nếu một khi nó phát triển theo hướng thái quá Đặc biệt, ở lứa tuổi vị thành niên thì nhu cầu độc lập thái quá thường biểu hiện ra bên ngoài dưới dạng các hành

vi như: ngang bướng, cố chấp, dễ tự ái, gây gổ, phô trương để thể hiện cái tôi của mình Tất cả những hành vi này của trẻ vị thành niên đều mang tính chất

của hành vi lệch chuẩn, từ đó dễ dẫn tới các hành vi lệch chuẩn khác

Về nhu cầu khám phá cái mới: Nhu cầu tìm hiểu, khám phá cái mới là

một trong những nhu cầu của trẻ ở lứa tuổi vị thành niên Tuy vậy, sự tò mò

và khám phá cái mới cũng có thể sẽ trở thành một trong những nguyên nhân dẫn tới các hành vi lệch chuẩn của các em và bên cạnh đó nếu các em thiếu sự hướng dẫn, kiểm tra, giám sát của gia đình, nhà trường, xã hội, không tự chủ được bản thân và không phân biệt được phải trái, đúng sai sẽ có các hành vi

lệch chuẩn mà các em không nhận biết được

1.2 Lý luận về công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành

vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên

1.2.1 Một số khái niệm

* Khái niệm công tác xã hội với gia đình

CTXH với gia đình là một lĩnh vực nổi bật trong thực hành CTXH Các nhân viên xã hội làm việc với các gia đình giúp cho các thành viên của gia đình cải thiện những cách thức tương tác với nhau để đáp ứng các nhu cầu của mọi thành viên trong gia đình Nói theo cách khác, nhân viên xã hội hoạt động để giúp cho các gia đình có vấn đề về hành vi, tình cảm và tương tác với nhau [16]

Như vậy CTXH với gia đình là nhằm đạt được các mục đích:

Giúp cho các gia đình ngăn ngừa hoặc cải thiện những vấn đề khó khăn của họ Những khó khăn này có thể do họ không thể tự thích nghi được với những thay đổi trong môi trường sống của họ hoặc trong mối quan hệ của họ với môi trường xã hội xung quanh

Giúp cho các gia đình xác định và giải quyết các vấn đề trong mối quan

hệ của họ hoặc giúp giảm thiểu các tác động tiêu cực đến cuộc sống hoặc đến những mối quan hệ xã hội của họ với môi trường xung quanh bằng cách tự điều chỉnh những suy nghĩ của bản thân họ và những hành vi ứng xử của họ sao cho thích nghi với môi trường

Bên cạnh đó CTXH còn giúp các gia đình trở nên mạnh mẽ hơn, thông qua việc hỗ trợ họ xác định và phát huy được những tiềm năng của gia đình

và tận dụng được những nguồn lực hỗ trợ từ các nhóm phù hợp và từ cộng đồng để giải quyết những khó khăn của họ một cách bền vững

* Khái niệm công tác xã hội trong hộ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên

Ứng dụng những kiến thức, kỹ năng liên quan đến tâm lý vào việc hỗ trợ các gia đình ngăn ngừa các hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên

Các mục tiêu xã hội được thiết lập bởi nhân viên xã hội trong kế hoạch

hỗ trợ thân chủ (cá nhân, nhóm, cộng đồng) để thay đổi hành vi, thái độ, niềm tin nhằm giúp thân chủ tăng cường năng lực đối phó, chức năng xã hội thông qua các kinh nghiệm của CTXH có mục đích nhằm để giải quyết vấn đề của mình và thỏa mãn nhu cầu

Như vậy, CTXH trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên là phương pháp trong CTXH nhằm giúp tăng cường, củng cố chức năng xã hội của gia đình trong việc ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên thông qua các hoạt động gia đình và khả năng ứng phó của gia đình với các vấn đề hành vi lệch chuẩn của con em mình

1.2.2 Hoạt động công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên

1.2.2.1 Hoạt động truyền thông

Hoạt động truyền thông cho gia đình là việc cung cấp cho gia đình có trẻ

vị thành niên các kiến thức, kỹ năng cần thiết để họ làm thay đổi hành vi có

hại bằng hành vi có lợi ở trẻ Khi gia đình có kiến thức và kỹ năng họ sẽ giáo dục, chỉ bảo con cái của họ tốt hơn

Mục đích của truyền thông không dừng lại ở thay đổi suy nghĩ hay thái

độ của cha mẹ, mà cần phải tạo hành động, họ biết cách tác động đến con cái của họ Truyền thông không chỉ giúp gia đình ra khỏi sự tin tưởng cũ, mà cần phải làm cho gia đình đó tin tưởng vào suy nghĩ mới và đưa đến hành động có lợi cho chính mình và gia đình họ

Các gia đình khi được tham gia vào các buổi truyền thông về các chuyên

đề như giáo dục về hành vi nhân cách, tâm lý trẻ vị thành niên, giá trị sống cùng các hoạt động văn nghệ, thể dục, thể thao phục hồi sức khỏe

Trong CTXH đối với gia đình có trẻ vị thành niên nhằm ngăn ngừa hành

vi lệch chuẩn thì hoạt động tuyên truyền, vận động mang ý nghĩa hết quan trọng đặc biệt là ở những địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội phát triển nhanh, mạnh Các hoạt động tuyên truyền, vận động với mục đích là giúp cho các gia đình, người thân, cán bộ và cộng đồng nắm bắt được các chính sách

hỗ trợ của Nhà nước, các chương trình, dự án, các mô hình, điển hình trong công tác giáo dục trẻ vị thành niên thông qua nhiều hình thức phong phú, đa dạng của hoạt động truyền thông tại cộng đồng như: truyền thông trực tiếp, truyền thông gián tiếp, hoạt động tư vấn, tham vấn… Đây là hoạt động nhằm nâng cao nhận thức, kỹ năng của những người làm cha, mẹ trong gia đình và xây dựng ý chí quyết tâm giáo dục trẻ để giúp trẻ thay đổi hành vi lệch chuẩn Nhân viên CTXH tại cộng đồng vận dụng các kiến thức, kỹ năng trong hoạt động truyền thông để tuyên truyền, vận động người dân nâng cao nhận thức từ

đó thay đổi thái độ, hành vi để có những hành động phù hợp với khả năng của mình nhằm giúp đỡ gia đình có trẻ vị thành niên có nhận thức và kỹ năng đúng đắn trong giáo dục trẻ vị thành niên

1.2.2.2 Hoạt động tư vấn/ tham vấn tâm lý

Hoạt động tư vấn, tham vấn tâm lý là một quá trình đối thoại có tính gắn

bó, tương tác giữa hai chủ thể đó là nhân viên công tác xã hội và gia đình có trẻ vị thành niên Một bên là người thực hiện nghĩa vụ cung cấp thông tin và một bên là người hỏi ý kiến hoặc tìm kiếm một giải pháp, hay một lời khuyên

từ nhân viên Công tác xã hội Như vậy, thực chất tư vấn/tham vấn là hình thức giúp đỡ mọi người khắc phục những khó khăn về nhiều mặt, nhất là về tâm lý của gia đình nảy sinh trước những khó khăn và vướng mắc trong giáo dục con cái của mình, giúp họ cân bằng áp lực tinh thần để trở lại trạng thái

“cân bằng” tâm lý khi các tác động của cuộc sống gây ra

Hoạt động tư vấn/tham vấn tâm lý có vai trò rất to lớn trong việc chăm sóc sức khỏe tinh thần cho các thành viên trong xã hội xét trên cả bình diện lý luận và thực tiễn Về mặt lý luận thì: “hoạt động tư vấn/ tham vấn tâm lý xã hội giúp khách hàng nâng cao nhận thức về bản thân, môi trường và hoàn cảnh, tạo ra được sự thay đổi tích cực về nhận thức và hành vi bằng chính năng lực của mình; hoạt động tư vấn/tham vấn cũng giúp họ tăng cường khả năng ra quyết định phù hợp với hoàn cảnh của mình và thực hiện quyết định một cách có hiệu quả và từ đó giúp họ giải tỏa được những cảm xúc tiêu cục, lấy lại sự thoải mái, tự tin suy nghĩ và hành động tích cực, làm chủ bản thân” Hoạt động tư vấn, tham vấn cho gia đình có trẻ vị thanh niên là hết sức cần thiết vì bản thân gia đình gặp không ít khó khăn trong giáo dục và điều chỉnh hành vi lệch chuẩn ở con em mình Do đó nhân viên CTXH đóng vai trò là người tham vấn, tư vấn cho gia đình trẻ vị thành niên về cách thức, kỹ năng, kiến thức, trong giáo dục con giúp trẻ em có hành vi đúng đắn trong phát triển nhân cách và trí tuệ… và đưa ra các hành động cụ thể để thực hiện một cách có hiệu quả nhất nhằm hỗ trợ gia đình có trẻ vị thành niên giáo dục con em có hiệu quả

Hình thức tư vấn, tham vấn trực tiếp cho gia đình có trẻ vị thành niên khá phong phú như: trực tiếp tại nhà, tổ dân phố, tại trường học, các hoạt động của

Hội phụ nữ, Đoàn thanh niên… thông qua buổi nói chuyện chuyên đề, các buổi sinh hoạt tại cộng đồng hoặc có thể gián tiếp qua phát tờ rơi, xem băng đĩa

Đa số trẻ vị thành niên có sự phát triển về hành vi, nhận thức cảm xúc phù hợp Tuy nhiên, do đặc điểm của lứa tuổi với những sự phát triển “đột biến” về sinh lý, do tác động của yếu tố xã hội không mong muốn, do cách thức giáo dục ko phù hợp… dẫn đến ảnh hưởng đến tâm lý, hành vi của trẻ Trẻ có thể rất dễ rơi vào trạng thái tâm lý tiêu cực như căng thẳng thần kinh, tâm lý tự ti, chán nản, bi quan, làm giảm hiệu quả của hoạt động học tập, ứng

xử xã hội… dẫn tới có những suy nghĩ và hành vi lệch chuẩn… Trước tình hình đó, với mục đích hạn chế mức tối thiểu những tác động tiêu cực, giúp trẻ phát triển đúng về nhân cách và trí tuệ, khắc phục được những khó khăn về tâm lý, giải tỏa những mâu thuẫn, băn khoăn, khúc mắc và có kĩ năng sống cơ

bản thì hoạt động tư vấn/ tham vấn cho gia đình trẻ là hết sức cần thiết

1.2.2.3 Hoạt động kết nối gia đình với cơ quan chức năng trong ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn của trẻ vị thành niên

Đây là hoạt động không thể thiếu của ngành CTXH cũng như của nhân viên CTXH tại cộng đồng nhất là khi làm việc với gia đình có trẻ vị thành niên về ngăn ngừa hành hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên Nhân viên CTXH phải nắm bắt được các nguồn lực sẵn có của gia đình, của cộng đồng, của chính quyền địa phương, cơ quan chức năng… để từ đó kết nối nguồn lực cho gia đình có trẻ vị thành niên trong việc ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn Bên cạnh đó, nhân viên CTXH phối hợp với các cơ quan, đoàn thể, cá nhân

để vận động, tìm nguồn lực, phối hợp các nguồn lực nhằm hỗ trợ cho gia đình

có trẻ vị thành niên cách giáo dục, uốn nắn, điều chỉnh để giúp trẻ vị thành niên phát triển hành vi đúng đắn

Nhân viên CTXH tăng cường kết nối với chính quyền, tổ chức đoàn thể (trường học, tổ chức chính trị - xã hội) trên địa bàn, nắm chắc hoàn cảnh gia đình, chia sẻ khó khăn trong cuộc sống tùy theo khả năng, nguyện vọng giới

thiệu giúp đỡ gia đình và trẻ em để có hành vi đúng đắn và khắc phục tình trạng khó khăn vật chất nếu có

Mặt khác nhân viên CTXH cũng cần giữ mối quan hệ với gia đình, nhà trường, cộng đồng, trưởng thôn, chi trưởng phụ nữ để cùng phối hợp trong giáo dục trẻ Nắm chắc các chương trình, hoạt động về giáo dục, giải trí, lao động của địa phương để kết nối giữa gia đình có trẻ vị thành niên với các hoạt động tại địa phương Chủ động đề xuất với chính quyền địa phương tạo điều kiện cho gia đình phát triển kinh tế, trong giáo dục, trong sức khỏe, trong an sinh để họ có điều kiện tốt nhất có thể, từ đó chuyên tâm giáo dục con cái của họ

Đồng thời nhân viên CTXH vận động gia đình, trẻ vị thành niên tham gia các hoạt động của cộng đồng: văn hóa, vui chơi, giải trí lành mạnh…

Thường xuyên nhận xét, đánh giá sự chuyển biến tích cực của trẻ vị thành niên có hành vi lệch chuẩn; giới thiệu với nhà trường, cộng đồng, các tổ chức hội để có sự động viên, khích lệ kịp thời

1.2.3 Một số lý thuyết ứng dụng trong công tác xã hội với gia đình

1.2.3.1 Lý thuyết nhu cầu

Ông A.Maslow cho rằng, các nhu cầu này được sắp xếp theo thứ tự bậc thang từ nhu cầu cơ bản nhất có vị trí và nền tảng ý nghĩa nhất định quan trọng với con người tới nhu cầu cao hơn và ở vị trí thứ bậc tiếp theo Vì vậy, người ta còn gọi lý thuyết của A.Maslow là bậc thang nhu cầu Trong cách tiếp cận của ông, con người luôn có xu hướng thỏa mãn các nhu cầu ở bậc thang thấp rồi mới hướng tới thỏa mãn nhu cầu cao hơn, ở vị trí thứ bậc cao hơn

Khi thực hiện nghiên cứu này, việc vận dụng các bậc thang nhu cầu của Maslow có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá và xếp loại ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên Từ đó, chúng ta thấy được tầm quan trọng của công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn

ở trẻ vị thành niên làm cơ sở cho nhân viên công tác xã hội đưa ra những giải pháp tác động phù hợp

Hình 1.2: Bậc thang nhu cầu của Abraham Maslow

Như vậy, qua lý thuyết này chúng ta có thể xác định được nhu cầu cơ bản để ngăn ngừa hành vị lệch chuẩn ở trẻ vị thành niên đó là:

Trước hết là nhu cầu về vật chất phục vụ cho việc ăn uống, vệ sinh, chăm sóc sức khỏe… nói chung là những điều kiện đảm bảo cho sự phát triển thể lực của trẻ

Nhu cầu có một tổ ấm gia đình, là chỗ dựa cả về vật chất lẫn tinh thần của trẻ, là môi trường xã hội hóa đầu tiên, đồng thời là vườn ươm nhân cách của trẻ Nhu cầu được vui chơi, giải trí, học tập: Thông qua những hoạt động này, trí tuệ của trẻ được hòa mình vào xã hội, dần được khẳng định mình Nhu cầu được tôn trọng: Trẻ em luôn đòi hỏi việc thực hiện nhu cầu này ở người lớn, ở các bạn cùng trang lứa và trước hết ở những người làm cha, mẹ Sự tôn trọng, thừa nhận của mọi người sẽ làm tăng sự tự tin nghị lực của trẻ

Lý thuyết nhu cầu là cơ sở để căn cứ xác định nhu cầu cần thiết của thân chủ, từ đó đưa ra các kế hoạch can thiệp có hiệu quả Vận dụng lý thuyết này vào quá trình thực hiện đề tài để tìm hiểu những nhu cầu nào của đối tượng nghiên cứu đã được đáp ứng, nhu cầu nào là nhu cầu cần thiết trong thời điểm hiện tại Từ đó có những biện pháp can thiệp hữu hiệu

1.2.3.2 Thuyết nhận thức - hành vi

Trong "Từ điển Bách khoa Việt Nam" thì nhận thức là quá trình biện chứng của sự phản ánh thế giới khách quan trong ý thức con người, nhờ đó con người tư duy và không ngừng tiến đến gần khách thể

Hành vi là xử sự của con người trong một hoàn cảnh cụ thể, biểu hiện

ra bên ngoài bằng lời nói, cử chỉ nhất định

Từ đó có thể thấy các quan điểm về hành vi và nhận thức xuất phát từ hai dòng tác phẩm tâm lý học có liên quan đó là:

Lý thuyết học hỏi xuất hiện đầu tiên và phát triển trong tâm lý học lâm sàng sử dụng trị liệu hành vi dựa trên nghiên cứu của tâm lý học của Sheldon (1995) biểu đạt bản chất của lý thuyết này là việc tách biệt ý thức và hành vi

Chúng ta không thể biết được điều gì đang xảy ra trong ý thức của ai

đó Do đó, chúng ta chỉ có thể trị liệu tập trung đến việc giải quyết các vấn đề làm thay đổi hành vi mà không quan tâm đến những vấn đề biến đổi nào đó

có thể xảy ra trong ý thức của chúng

Lý thuyết học hỏi xã hội của Bandura (1977) mở rộng thêm quan điểm này và cho rằng hầu hết các lý thuyết học hỏi đạt được qua nhận thức của con người và suy nghĩ về những điều mà họ đã trải nghiệm qua Họ có thể học hỏi qua việc xem xét các ví dụ của người khác và điều này có thể áp dụng vào việc trị liệu

Các quan điểm tâm động học và quan điểm truyền thống lại cho rằng hành vi xuất phát từ một quá trình thực hiện theo ý thức của chúng ta, điều này có nghĩa là hành vi của con người xuất hiện dựa trên ý thức của họ

Theo đó thuyết nhận thức - hành vi đánh giá rằng: hành vi bị ảnh hưởng thông qua nhận thức hoặc các lý giải về môi trường trong quá trình học hỏi Như vậy, rõ ràng là hành vi không phù hợp xuất hiện từ việc hiểu sai và lý giải sai Quá trình trị liệu phải cố gắng sửa chữa việc hiểu sai đó, do đó, hành

vi chúng ta cũng tác động một cách phù hợp trở lại

Theo quan điểm của Sheldon về Trị liệu hành vi - nhận thức cho cá nhân thì một thành tố quan trọng trong trị liệu hành vi chính là việc lựa chọn các yếu tố tăng cường, thúc đẩy để củng cố hành vi Các yếu tố này cần được quan sát, khái quát hóa và mô hình hóa (học hỏi qua trải nghiệm) Sheldon cũng chỉ ra việc học hỏi thông qua việc lập mô hình là nhận thức, điều này có nghĩa là chúng ta tự suy nghĩ về bản thân trong các tình huống mà chúng ta đang quan sát, chỉ ra được chúng ta hành động ra sao

Lượng giá là một khía cạnh quan trọng trong cách tiếp cận hành vi - nhận thức để:

- Đạt được sự mô tả những vấn đề từ những quan điểm khác nhau

- Đưa ra những ví dụ về ai bị tác động và tác động như thế nào?

- Tìm kiếm những hình thức khởi đầu của các vấn đề, chúng biến đổi ra sao và tác động đến chúng ở những vấn đề gì?

- Xác định những khía cạnh khác nhau của các vấn đề và chúng phù hợp với nhau ra sao?

- Lượng giá về động cơ cho sự biến đổi

- Xác định những mô hình tư duy và những cảm xúc có trước, trong và sau những biến cố về hành vi của vấn đề

- Xác định những điểm mạnh trong và xung quanh thân chủ

Vì vậy, hầu hết hành vi đều là do con người học tập (trừ những hành vi bẩm sinh) và đều bắt nguồn từ những tương tác với thế giới bên ngoài, do vậy con người có thể học tập các hành vi mới, học hỏi để tập trung nghĩ về việc nâng cao cái tôi, điều này sẽ dẫn đến sản sinh các hành vi, thái độ thích nghi

và củng cố nhận thức

Cảm xúc, hành vi của con người không phải được tạo ra bởi môi trường, hoàn cảnh mà bởi cách nhìn nhận vấn đề của mỗi người Do vậy con người học tập bằng cách quan sát, ghi nhớ và được thực hiện bằng suy nghĩ

và quan niệm của mỗi người về những gì học đã trải nghiệm

Có quan điểm khác (Aron T Beck và David Burns có lý thuyết về tư duy méo mó) thì: Các vấn đề nhân cách hành vi của con người được tạo ra bởi những suy nghĩ sai lệch trong mối quan hệ tương tác với môi trường bên ngoài Con người khi đã nhận thức lầm và gán nhãn nhầm cả từ tâm trạng ở trong ra đến hành

vi bên ngoài, thì sẽ gây nên những niềm tin, hình tượng, đối thoại nội tâm tiêu cực

Để vận dụng thuyết nhận thức- hành vi trong đề tài nghiên cứu thì:

Đa số các gia đình có trẻ vị thành niên họ đều có những nhận thức về những hành vi lệch chuẩn có thể xảy ra đối với con họ, nhiều gia đình họ chưa nhận thức đúng về con em mình nên có những suy nghĩ chưa đúng, rồi có những hành vi chưa đúng, chính vì vậy việc ứng dụng thuyết nhận thức - hành

vi trong quá trình hỗ trợ gia đình ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn ở trẻ vị thành

niên là vô cùng cần thiết

Khi tiếp cận thân chủ theo phương pháp nhận thức - hành vi thì quan niệm rằng con người không phải là sinh vật thụ động bị kiểm soát chặt chẽ của môi trường Các cách thức mà con người hành động đều xuất phát từ sự hiểu biết và nhận thức của họ Do vậy, nếu sự nhận thức của con người dựa trên các quan điểm hay niềm tin phi lý nó thường gây ra các hỗn loạn cảm xúc và cách ứng xử không thích ứng Có thể diễn giải có liên quan mật thiết với nhau Suy nghĩ, nhận thức sẽ quyết định sự biểu hiện của cảm xúc, hành vi Hơn nữa những rối loạn cảm xúc có thể xuất hiện do những suy nghĩ lệch lạc, tiêu cực tạo thành Nếu thay đổi được những suy nghĩ đó thì sẽ giúp cá nhân cải thiện, tiết chế được những rối loạn cảm xúc của mình Với những gia đình có trẻ vị thành niên có hành vi lệch chuẩn cũng vậy họ cảm thấy buồn, chán nản và thất vọng trước những xử sự lệch chuẩn của con em mình

Cho nên trong quá trình trợ giúp những gia đình ngăn ngừa những hành

vi lệch chuẩn của trẻ vị thành niên thì nhân viên CTXH cần phải phân tích cho họ hiểu những tình huống mà họ sẽ phải đối đầu và chỉ ra những điểm bất

hợp lý trong nhận thức để đi đến thay đổi chúng, giúp họ thích nghi với hoàn cảnh và điều kiện của mình

1.2.3.3 Lý thuyết vai trò

Vai trò là những khuôn mẫu khác nhau do xã hội áp đặt cho mỗi cá nhân,

tổ chức đơn vị trong xã hội Có hai loại vai trò đó là vai trò hiện và vai trò ẩn Vai trò hiện là vai trò mọi người thấy được, còn vai trò ẩn là vai trò mà mọi người không thể thấy được

Sử dụng lý thuyết vai trò để thấy được những vai trò xã hội mà thân chủ đang đảm nhận, từ đó có những sự can thiệp đúng chỗ và hiệu quả Đồng thời, thấy được những cá nhân nào là người có uy tín, có tiếng nói trong cộng đồng để tác động vào những cá nhân đó Ảnh hưởng đến đối tượng cũng như cộng đồng Thuyết vai trò được đánh giá là một phương pháp tiếp cận hiệu quả đối với việc hiểu biết về con người và xã hội, vì vậy, có rất nhiều học giả đề cập đến thuyết vai trò

Bà Perlman (1968) là học giả có những đóng góp lớn trong việc vận dụng thuyết vai trò vào công tác xã hội Khác với một số tác giả khác, khi vận dụng thuyết vai trò bà nhấn mạnh vào ích lợi của vai trò xã hội trong việc tìm hiểu các mối quan hệ và nhân cách Bà cho rằng, thuyết đã đưa ra lời giải thích để bổ sung cho những hiểu biết tâm lý nhân cách Công việc, gia đình và vai trò cha mẹ là những yếu tố quyết định giúp hình thành nhân cách và hành

vi Đồng thời, bà cũng đưa ra cách thức mà lý thuyết công tác xã hội truyền thông đã nhấn mạnh vào các thiết chế này như thế nào (Payne, 1997)

Thuyết vai trò cho rằng vì mỗi cá nhân thường chiếm giữ các vị trí nào

đó trong xã hội, và tương ứng với các vị trí đó là các vai trò Vai trò bao gồm một chuỗi các luật lệ hoặc các chuẩn mực như là một bản kế hoạch hoặc đề án được lập lên để chỉ đạo hành vi Những vai trò chỉ ra cụ thể cách thức nhằm đạt được mục tiêu và hoàn thành nhiệm vụ, đồng thời cũng chỉ ra những nội dung hoạt động cần thiết đòi hỏi phải có trong một bối cảnh hoặc tình huống

cho sẵn Thuyết vai trò cũng cho rằng, một phần các hành vi xã hội hàng ngày quan sát được chỉ đơn giản là những việc mà con người thực hiện trong vai trò của họ, cũng giống như các diễn viên đóng vai trên sân khấu, hoặc các cầu thủ trong sân đấu Do vậy, khi đề cập tới vai trò cho một vị trí nào đó (chẳng hạn một lính cứu hoả, cô giáo, người chị, hoặc một người cha, người mẹ), người ta có thể đoán trước được một phần lớn các hành vi của người đó ở vị trí mà họ đang có

Ngoài ra, thuyết vai trò cũng khẳng định rằng, hành vi con người luôn chịu sự chỉ đạo từ những mong muốn của cá nhân họ hoặc từ mong muốn của những người khác Những mong muốn ở mỗi vai trò thì khác nhau nhưng phù hợp với vai trò mà cá nhân thực hiện hoặc trình diễn trong cuộc sống hàng ngày của họ Vì thế, hầu hết mọi người đều có thể hình dung được những gì

mà một người thư ký nên làm, đó là việc trả lời điện thoại, sắp xếp các cuộc hẹn, hoàn thành công việc giấy tờ và đánh điện tín Người ta sẽ không có những mong muốn như vậy đối với một cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp Ngoài ra, thuyết vai trò cũng đề cập, với cùng một hành vi, có thế được chấp nhận ở vai trò này nhưng lại không được chấp nhận ở vai trò kia, chẳng hạn, với một bác sĩ, vì phúc lợi của thân chủ, ông ta có thể hỏi một loạt các câu hỏi liên quan đến đời sống riêng tư và có thể động chạm vào bệnh nhân Trong khi đó, anh thợ điện cũng vì phúc lợi của khách hàng, nhưng nếu anh ta lại cũng làm tương tự như thế, đặc biệt là động chạm vào khách hàng thì rất có thể anh ta sẽ gặp phải vấn đề Vì như vậy, anh ta đã xâm phạm vào chuẩn mực xã hội liên quan đến vai trò mà anh ta đang thực hiện

Hành vi cá nhân là các hoạt động để thực hiện vai trò, vị trí của một cá nhân Khi vai trò đó phù hợp với khả năng của cá nhân thì người đó đã đảm trách tốt vai trò được phân công Thuyết vai trò cũng cho rằng, nếu muốn thay đổi hành vi của một cá nhân, thì cần tạo cơ hội cho họ thay đổi vai trò Vì vậy công tác xã hội đã vận dụng luận điểm này cùng với các phương pháp tiếp cận

khác để thực hiện can thiệp cho thân chủ của mình

Thuyết vai trò khi được sử trong đề tài nghiên cứu thì: Thuyết vai trò được áp dụng trong phương pháp công tác xã hội để chỉ ra rằng trong xã hội mỗi cá nhân trong gia đình có vị trí, vai trò nhất định của mình Mỗi vị trí đều thể hiện chi tiết các vai trò bao gồm chuỗi các chức năng cần thiết Vì vậy, khi là thành viên của gia đình thì cha/mẹ luôn phải thực hiện vai trò cụ thể của mình như: nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục… con cái Điều này cũng có nghĩa là họ phải cố gắng thực hiện đúng chuẩn mực hoặc các yêu cầu đòi hỏi dành cho vai trò được giao phó Đồng thời, các thành viên gia đình cũng luôn mong đợi hành vi gia đình phù hợp với vai trò họ gánh vác Cụ thể như, người làm cha/mẹ phải nuôi dưỡng và giáo dục con cái trước hết họ cần gương mẫu, là tấm gương để con cái học noi theo Chính từ yếu tố này, nhân viên CTXH cần hỗ trợ các thành viên trong gia đình kiến thức, kỹ năng và các điều kiện có thể, để họ thực hiện tốt vai trò cùa mình, nhất là vai trò giáo dục, uốn nắn hành vi lệch chuẩn của con em mình

Bên cạnh đó, việc luân phiên vai trò cho các thành viên trong gia đình mà nhân viên CTXH quan tâm, lúc nào, ai sẽ là thành viên để tham gia vào giáo dục từng chủ đề cho con cái họ Để làm được điều này sẽ giúp cho các thành viên trong gia đình cần thay đổi hành vi của mỗi cá nhân trong chính gia đình mình và có động lực thay đổi hành vi của con em mình Đây là một trong các phương pháp giáo dục đối với thành viên đặc biệt, đó là "Lấy độc trị độc", ví

dụ như khi chỉ định một thành viên thỉnh thoảng có hành vi lệch chuẩn giữ một vai trò cần phải có những hành vi mẫu mực Để thực hiện tốt vai trò được giao thành viên này cần phải tự điều chỉnh những hành vi lệch chuẩn trước đây của mình thành những hành vi phù hợp với chuẩn mực để đáp ứng với mong đợi của các thành viên và duy trì vai trò mới của mình