Giáo án minh họa "Khai thác kênh hình hiệu quả tạo sự hứng thú học tập cho học sinh trong tiết đọc - hiểu văn bản “Chiếc thuyền ngoài xa" của Nguyễn Minh Châu" ở trường THPT Ngô Quyền...
Trang 1MỤC LỤC
1 PHẦN MỞ ĐẦU Trang 21.1 Lý do chọn đề tài, sáng kiến, giải pháp Trang 21.2 Điểm mới của đề tài, sáng kiến, giải pháp Trang 3
2 PHẦN NỘI DUNG Trang 4
2.1 Thực trạng “dạy” và “học” Ngữ văn ở trường THPT Ngô
Quyền
Trang 42.1.1 Thuận lợi Trang 4
2.2 Giải pháp Trang 8
2 3 Định hướng "Khai thác kênh hình hiệu quả tạo sự hứng thú học tập cho học sinh
trong tiết đọc - hiểu văn bản “Chiếc thuyền ngoài xa" của Nguyễn Minh Châu" ở trường
THPT Ngô Quyền ………
Trang 8
2.3.1 Kênh hình……… Trang 92.3.2 Việc khai thác kênh hình ở trường THPT………….…… Trang 10
2.3.3 Tiến hành “Khai thác kênh hình hiệu quả tạo sự hứng thú học tập cho học sinh
trong tiết đọc - hiểu văn bản “Chiếc thuyền ngoài xa" của Nguyễn Minh Châu" ở trường
THPT Ngô Quyền
Trang 12
2 3.4 Giáo án minh họa "Khai thác kênh hình hiệu quả tạo sự hứng thú học tập cho học
sinh trong tiết đọc - hiểu văn bản “Chiếc thuyền ngoài xa" của Nguyễn Minh Châu" ở
trường THPT Ngô Quyền
Trang 18
3 PHẦN KẾT LUẬN Trang 243.1 Ý nghĩa, phạm vi áp dụng của đề tài, sáng kiến, giải pháp Trang 243.2 Kiến nghị, đề xuất Trang 25
TÀI LIỆU THAM KHẢO Trang 27
1 PHẦN MỞ ĐẦU
1.1 Lý do chọn đề tài
Nhà văn Nga M Gorky có câu “Văn học là nhân học” Vâng! Đúng vậy.Văn học vừa đem đến cho chúng ta một thế giới diệu kì, vừa giáo dục con ngườichúng ta nhân cách sống, vừa là chân dung cuộc sống của chính nó Chính vìthế học văn chính là học cách sống, cách làm người sao cho phải, cho phù hợpvới đạo lý, truyền thống văn hoá của dân tộc, của thời đại
Văn học giúp chúng ta nhận thức cuộc sống, đưa đến những suy tưởngsâu lắng trong tâm hồn để cuộc sống đẹp hơn, có ý nghĩa hơn Sự nhận thức vàsuy tưởng đó phụ thuộc rất nhiều vào bề dày vốn sống và những tri thức, kinhnghiệm của mỗi cá nhân Do vậy, dạy Ngữ văn trước hết dạy phải có tâm hồnđẹp để tiếp nhận và truyền thụ những giá trị tốt đẹp vốn có của văn học cho họcsinh Người đọc phải thâm nhập vào lớp vỏ ngôn từ của tác phẩm Một thế giớinhân vật, thế giới nội tâm, tình cảm dần hiện lên trong nhận thức của người đọc
Trang 2Chính vì thế, văn chương đòi hỏi người đọc phải có năng lực nhận thức, nănglực cảm thụ tác phẩm thông qua các giá trị thẩm mĩ, giao tiếp, giáo dục, Họcsinh - người đọc trẻ - cần được rèn luyện và nâng cao năng lực cảm thụ, nhậnbiết, vận dụng vốn kiến thức ấy để phát triển tư duy.
Hiện nay, để nâng chất lượng môn Ngữ văn trong trường phổ thông, các
nhà giáo dục đưa ra các "phương pháp dạy học tích cực" Đó là một thuật ngữ
được dùng để chỉ những phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tíchcực, tự giác, chủ động, sáng tạo của người học, lấy người học làm trung tâm.Phương pháp dạy học tích cực hướng tới việc hoạt động hoá, tích cực hoá hoạtđộng nhận thức của người học Giáo viên là "nhạc trưởng" dẫn lái, định hướng,
hỗ trợ, giải đáp và khuyến khích học sinh chiếm lĩnh tri thức cần thiết
Trong xu thế hiện nay, ứng dụng công nghệ vào dạy học Ngữ văn đã tạonhiều hứng thú, những chuyển biến tích cực trong hoạt động dạy và học Kênhhình được chú ý sử dụng Tiết học sinh động hơn bởi hiệu ứng cho các con chữ,xuất hiện các hình ảnh, trình chiếu các đoạn phim Cũng trong dung lượng thờigian như thế, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh nhiều kiến thứchơn so với cách học truyền thống, với bảng và phấn Tuy nhiên, nhiều bài họcgiáo viên vẫn còn băn khoăn, trăn trở? Làm sao khi sử dụng kênh hình hiệu quả,
có thể mở rộng kiến thức, sự hiểu biết mà còn phát huy năng lực cảm thụ, cảmhứng thẩm mĩ mà không đánh mất sự rung cảm vốn có ở học sinh, nhất là cáctiết đọc văn
“Chiếc thuyền ngoài xa” giúp người đọc hiểu hơn số phận những người dân
làng chài với gánh nặng mưu sinh mà Nguyễn Minh Châu thể hiện với cái nhìnmới mẻ Đặc biệt là văn học Việt Nam giai đoạn sau năm 1975, đòi hỏi nhiềucông phu từ phía giáo viên từ soạn giảng, vốn sống, nghiệp vụ chuyên môn.Cũng chính vì lẽ đó, Tôi xin trình bày một vài kinh nghiệm của mình về việc tạohứng thú học tập cho HS trong việc khai thác hiệu quả kênh hình bằng cáchứng dụng CNTT trong quá trình giảng dạy nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng
của từng tiết dạy theo phương pháp đổi mới Với đề tài: “Khai thác kênh hình
hiệu quả tạo sự hứng thú học tập cho học sinh trong tiết đọc - hiểu văn bản
1.2 Điểm mới của đề tài, sáng kiến, giải pháp
Trang 3- Điểm mới: Tuy có nhiều bài nghiên cứu về văn bản này như giảng dạy
trong nhà trường của Lê Thị Minh Huyền với Chiếc thuyền ngoài xa – Từ góc
nhìn phân tâm học, hay bài viết TS Chu Văn Sơn: Nguyễn Minh Châu và thipháp "gói rào" trong "Chiếc thuyền ngoài xa" ., song đề tài mà tôi đưa ranhằm tăng cường hơn nữa việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học,
nâng cao chất lượng trong từng tiết dạy đặc biệt là “Chiếc thuyền ngoài xa ” của Nguyễn Minh Châu với nhiều hình ảnh đẹp về biển buổi sớm mai và chiếc
thuyền lưới vó, và hình ảnh của bạo lực gia đình , về tác phẩm nhằm giúpngười học liên tưởng, dễ nhớ khi tìm hiểu văn bản
- Đề tài này áp dụng cho đối tượng học sinh khối 12, chương trình học kỳ
II, bộ môn Ngữ văn
+ Giáo viên phải nghiên cứu bài dạy, tìm hình ảnh minh họa để ứng dụng
có hiệu quả vào việc thiết kế bài dạy;
+ Nghiên cứu văn bản “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh
Châu, truyện ngắn của tác giả thuộc giai đoạn văn học sau 1975;
+ Tìm hiểu đối tượng học sinh để vận dụng đề tài vào thực tế sao cho đạthiệu quả cao nhất;
+ Vận dụng hình ảnh, liên tưởng để giải quyết một số vấn đề của tác phẩmtrong các mối tương quan với một số tác phẩm khác cùng thời đại và đời sống
xã hội đặc biệt đối với thế hệ thanh niên với ý thức, trách nhiệm đối với quêhương, gia đình nhằm giáo dục lòng yêu quê hương, yêu nước
sở vật chất, trang thiết bị dạy học chưa có, trường phải thuê các lớp học củatrường tiểu học Trung Trạch để giảng dạy và hoạt động Đó là hình ảnh "Trườngthuê, lớp mướn'' được in dấu bao thế hệ giáo viên và học sinh Trải qua thời gian
Trang 4phấn đấu trường cũng vui mừng và đã được đón nhận quyết định đổi tên trường
trong năm học 2010 - 2011 trường đã có quyết định chuyển trường THPT Bán
công Bố Trạch sang thành trường THPT Số 5 Bố Trạch và đến năm 2016 trường
đã có quyết định đổi tên Trường THPT Số 5 thành Trường THPT Ngô Quyền.Trường THPT Ngô Quyền đã có nhiều đổi thay và thuận lợi ở một số mặt nhưsau:
- Nhà trường đã có sự quan tâm của ban giám hiệu nhà trường, công Đoàn
và sự đoàn kết giúp đỡ của anh chị em trong tổ chuyên môn
- Ban giám hiệu nhà trường luôn tạo điều kiện và quan tâm đến chất
lượng dạy và học của giáo viên và học sinh
- Giáo viên có điều kiện học hỏi để nâng cao trình độ chuyên môn trong
sự nghiệp trồng người
- Cơ sở vật chất của lớp học tương đối đầy đủ, bước đầu đã nâng cao chất
lượng dạy và học
- Hiện nay việc ứng dụng CNTT giúp giáo viên xây dựng thư viện tư liệu
thuận lợi, phong phú, khoa học hơn và không mất nhiều thời gian như trước đây.Việc khai thác tư liệu có thể lấy từ các nguồn:
+ Khai thác thông tin, tranh, ảnh, tư liệu bài giảng từ mạng Internet;
+ Khai thác tranh ảnh từ sách, tài liệu, báo chí, tạp chí ; trong quá trìnhtham khảo sách, báo, tài liệu gặp những tranh, ảnh đặc biệt cần thiết, có thể dùngmáy Scan quét ảnh và lưu vào USB, cuối cùng cập nhật vào kho tư liệu củamình để phục vụ cho quá trình giảng dạy;
+ Khai thác từ băng hình, phim video, các phần mềm, tranh ảnh, bản đồ,hình vẽ thông qua chức năng cung cấp thông tin của máy tính
- Bản thân giáo viên được phân công hợp lí, có nhiều thời gian đầu tư cho
việc soạn giảng và nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ
Chính vì thế, giáo viên nói chung và giáo viên dạy Ngữ văn nói riêng ởtrong nhà trường đã có sự đầu tư hầu hết các tiết dạy bằng giáo án điện tử Kiếnthức cơ bản về các kiểu văn bản trong chương trình Ngữ văn 12 đã được giáoviên truyền đạt khá sinh động và hấp dẫn Học sinh đã có kiến thức văn học, lí
luận văn học, kĩ năng đọc - hiểu văn bản văn học và hơn nữa đã có quá trình
thực hành làm bài nghị luận văn học trong chương trình học tập Ngữ văn 12.Học sinh luôn ý thức học tập, tích cực tìm hiểu các hình thức ra đề, có tiếp cậncác đề bài khi khác về văn bản vì thế chất lượng giờ dạy Ngữ văn tăng lên Bản
thân tôi nhận thấy trong hầu hết các tiết học Ngữ văn đa số học sinh đều có ý thức phát biểu bài học, xây dựng giờ học trở nên sôi nỗi hơn trước Đa số học
sinh đều chăm ngoan, chú ý nghe giảng và ghi chép đầy đủ Luôn có ý thức tựgiác cao say mê trong bộ môn Ngữ văn
2.1.2 Khó khăn
Nhà trường đã trang bị kịp thời sách giáo khoa, sách giáo viên cho giáo
Trang 5khóa đúng nghĩa của bô môn Văn để học sinh có cơ hội để thực hành như ông
cha ta từng nói “Học đi đôi với hành” Vì vậy, chất lượng giảng dạy môn Ngữ
văn ở một số lớp chưa cao
Sách giáo khoa vẫn còn khá nặng về dung lượng kiến thức, nhiều kiếnthức khó, sự phân bố kiến thức ở nhiều bài còn chưa hợp lí
Tuy là trường Công lập, mặc dù đã làm công tác tuyên truyền, vận độngnhưng nhìn chung đối tượng tuyển sinh vẫn là cuối nguồn so với các trường trênđịa bàn; chất lượng thấp (cả học lực và hạnh kiểm), gây nhiều khó khăn cho hoạtđộng nâng cao chất lượng giáo dục
Một số giáo viên trong tổ Ngữ văn tuổi đời, tuổi nghề còn trẻ nên thiếukinh nghiệm trong công tác, trình độ về công nghệ thông tin cần phải học hỏinhiều hơn nữa Một số giáo viên dạy Ngữ văn ý thức tự học để nâng cao nănglực chuyên môn còn hạn chế
Một bộ phận học sinh chưa chú ý đến việc học tập, không có ý thức tựgiác học Trong quá trình học một số học sinh còn thiếu sách giáo khoa, sáchtham khảo Vì vậy kết quả chưa cao
Mặt khác qua quá trình dạy học của bản thân, quá trình dự giờ của đồngnghiệp, Tôi nhận thấy:
- Một số giáo viên chủ yếu vẫn dạy theo phương pháp dạy học truyền
thống: giáo viên lên lớp trong giờ dạy Ngữ văn, đặc biệt là giờ học văn bản,người dạy chỉ sử dụng các phương pháp diễn giảng truyền thụ toàn bộ kiến thứcmột chiều; còn học sinh là người ghi nhớ, tiếp thu mọi lời giảng của giáo viên
Do đó, giờ học trở nên khô khan, trầm, thậm chí dẫn đến căng thẳng, học sinhvẫn phải tham gia vào bài học nhưng chỉ chiếu lệ Điều này dẫn đến chất lượng,hiệu quả giờ học không cao;
- Một số ít giáo viên có vận dụng một số PPDH tích cực trong giờ học kể
cả vận dụng CNTT vào dạy học song chưa hiệu quả, còn hình thức Chẳng hạngiáo viên có vận dụng phương pháp vấn đáp, phương pháp gợi tìm, thuyết trình:giáo viên có đặt ra yêu cầu học sinh trả lời song chưa tạo được không khí tranhluận sôi nỗi giữa học sinh với nhau hay giữa giáo viên với học sinh Hình ảnhchưa phù hợp với kiến thức bài học Giờ học càng trở nên mơ hồ, khó hiểu
Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do một số giáoviên nhận thức chưa rõ bản chất của việc dạy học văn Dạy học văn trong nhàtrường không đơn thuần là giảng văn, phân tích văn học mà đó chính là dạy đọcvăn bản Đó là quá trình đối thoại giữa học sinh, giáo viên và tác giả đằng sauvăn bản Như thế người ta gọi là hình thức giao tiếp, đối thoại vượt thời gian,không gian chứ không phải truyền thụ một chiều Bên cạnh đó, một số giáo viênvẫn còn ngộ nhận về lý thuyết và lúng túng trong biện pháp thực thi việc cảicách, đổi mới PPDH vấn đáp
Ngoài ra, giáo viên chuẩn bị bài dạy chưa thật kĩ, đặc biệt chưa xây dựngđược hệ thống câu hỏi, lựa chọn phương pháp phù hợp với mỗi bài dạy, chưachú ý tới việc chuẩn bị bài học của học sinh, chưa phân loại đối tượng học sinh
Trang 6trong từng lớp học…Bên cạnh đó, một số giáo viên chưa ý thức rõ về dạng câuhỏi, mức độ yêu cầu của câu hỏi dẫn đến khâu tổ chức dạy và học thiếu tínhkhoa học, tình trạng giáo viên hỏi một đằng, học sinh trả lời một nẻo hoặc khôngtrả lời đúng trọng tâm yêu cầu câu hỏi mà giáo viên đưa ra “Chiếc thuyền
12, tập 2 là một văn bản tiếp nhận về mặt nội dung và nghệ thuật văn học giaiđoạn sau 1975 Vì vậy đòi hỏi GV cần liên hệ hiện thực đời sống xã hội ViệtNam lúc bấy giờ và hướng HS vào sự cảm nhận văn học giai đoạn sau chiếntranh với nhiều nét khác biệt so với văn học giai đoạn trước 1975 Thế nênngười giáo viên cần tìm ra hướng dạy phù hợp với đối tượng học sinh nhằm tạohứng thú học tập cho người học tránh nhàm chán Thế nên nhà nghiên cứu
Uyliam Batơ Dit đã từng đề cao vai trò của người thầy: "Nhà giáo không phải
là người nhồi nhét kiến thức mà đó là công việc của người khơi dậy ngọn lửa cho tâm hồn" Ngọn lửa đó có thể truyền từ người dạy với người học qua cách
truyền thụ kiến thức văn học như tri kỉ tìm được tri kỉ vậy!
Như vậy, vấn đề vận dụng đổi mới phương pháp dạy và học Ngữ văncàng được quan tâm hơn bao giờ hết, đặc biệt phương pháp dạy học tích cựctheo định hướng phát triển năng lực học sinh Tuy nhiên, việc đổi mới PPDHvăn trong trường THPT Ngô Quyền không có nghĩa là gạt bỏ các phương pháptruyền thống mà giáo viên phải vận dụng một cách hiệu quả các PPDH hiện cótheo quan điểm dạy học tích cực kết hợp các phương pháp hiện đại trong giờhọc
2.1.3 Nguyên nhân
Hiện nay, môn Ngữ văn là một bộ môn đang gây ra nhiều sự mất hứng thúcho học sinh THPT nói chung và học sinh THPT Ngô Quyền nói riêng Xuhướng của học sinh trong thời đại mở cửa là thường chọn những môn học Khoahọc tự nhiên, số lượng học sinh học theo khối A, B hay D ngày càng nhiều hoặc
là học thi để có bằng chứ không học lên Đại học Có những trường THPT không
có lớp dành cho khối C khi sắp xếp theo đăng kí của học sinh nếu không nói làbắt buộc học! Vậy vấn đề trên xuất phát từ đâu? Trước tiên, cần tìm hiểu việc
“dạy” của giáo viên Ngữ văn hiện nay như thế nào? Trước tiên, có thể khẳngđịnh bộ môn Ngữ văn là một bộ môn khó dạy, đòi hỏi người dạy không chỉ cókiến thức chuyên môn vững vàng mà hơn thế còn cần phải có năng khiếu, nănglực sư phạm, có kĩ năng truyền đạt để giờ Ngữ văn không nhàm chán mà hấpdẫn và lôi cuốn được học sinh Chính điều đó cũng đã đặt ra thử thách khá lớncho những giáo viên dạy Ngữ văn ở trường Thực tế, không phải ai cũng có thểtạo ra một giờ Ngữ văn thực sự lôi cuốn Với đối tượng học sinh tuyển cuốinguồn như trường THPT Ngô Quyền vấn đề này càng làm trăn trở nhiều giáoviên Nhiều giáo viên khi giảng dạy và nhận thấy lớp học trầm, không sôi nổi,nhưng vẫn không khắc phục, tạo ra tình trạng uể oải kéo dài và dần dần hình
Trang 7nay một số giáo viên vẫn duy trì lối dạy học truyền thống không chịu tìm tòi, đổimới trong việc dạy học, không tạo được niềm yêu mê môn học cho học sinh.Chính điều này dẫn đến việc học sinh trong tiết dạy văn bản, một số học sinh rơivào tình trạng thụ động trong tiếp nhận văn bản.
Muốn tìm ra được phương pháp phù hợp để giáo dục học sinh phát triểntheo đúng hướng, đúng với mục tiêu, nội dung giáo dục, chúng ta cần phải hiểutâm lý lứa tuổi học sinh Tâm lý lứa tuổi học sinh trung học phổ thông có nhữngđặc trưng khác so với tâm lý lứa tuổi học sinh trung học cơ sở:
- Trong tâm lý của học sinh THPT đây là giai đoạn quan trọng nhất đểhình thành thế giới quan với nhu cầu tìm hiểu khám phá để có quan điểm về tựnhiên, xã hội, về các nguyên tắc và quy tắc ứng xử trong cuộc sống, những địnhhướng giá trị về con người Vì vậy, giáo viên phải khéo léo, tế nhị khi phê phánnhững hình ảnh lý tưởng còn lệch lạc để giúp các em chọn cho mình một hìnhảnh lý tưởng đúng đắn để phấn đấu vươn lên
- Đặc điểm về sự phát triển trí tuệ: lứa tuổi học sinh THPT là giai đoạnquan trọng trong việc phát triển trí tuệ Do cơ thể các em đã được hoàn thiện,đặc biệt là hệ thần kinh phát triển mạnh tạo điều kiện cho sự phát triển các nănglực trí tuệ Trí nhớ của học sinh THPT cũng phát triển rõ rệt Có nghĩa là khihọc bài các em đã biết rút ra những ý chính, đánh dấu lại những đoạn quantrọng, những ý trọng tâm, lập dàn ý tóm tắt, lập bảng đối chiếu, so sánh
- Hoạt động tư duy của học sinh THPT phát triển mạnh Các em đã có khảnăng tư duy lý luận, tư duy trừu tượng một cách độc lập và sáng tạo hơn Trướcmột vấn đề các em thường đặt những câu hỏi nghi vấn hay dùng lối phản đề đểnhận thức chân lý một cách sâu sắc hơn
Tuy nhiên, ở một số học sinh vẫn còn nhược điểm là chưa phát huy hếtnăng lực độc lập suy nghĩ của bản thân, còn kết luận vội vàng theo cảm tính Vìvậy giáo viên cần hướng dẫn, giúp đỡ các em tư duy một cách tích cực độc lập
để phân tích đánh giá sự việc và tự rút ra kết luận cuối cùng Việc phát triển khảnăng nhận thức của học sinh trong dạy học là một trong những nhiệm vụ quantrọng của người giáo viên
2.2 Giải pháp
Chương trình Ngữ văn 12 được phân phối khoa học, hợp lí, phù hợp thực
tế giảng dạy bởi có sự đan xen và tích hợp các phân môn, có thể phát triển được
kỹ năng vận dụng, thực hành của học sinh: học kì I (3 tiết/tuần) và học kì II (3tiết/tuần) Xen kẽ trong tuần học là các phân môn Làm văn, tiếng
Việt và Văn Các văn bản đọc hiểu phong phú: văn bản nghệ thuật (thơ - văn xuôi - kịch, lí luận văn học), văn bản nghị luận về nhiều vấn đề văn học và đời
sống Điều này góp phần đắc lực trong việc giáo dục cho học sinh tri thức tổnghợp, toàn diện
Trong quá trình dạy văn bản, giáo viên là người định hướng, truyền đạtkiến thức trên cơ sơ học sinh chủ động lĩnh hội kiến thức Để khắc phục nhữngkhó khăn trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học, ngoài việc người giáo
Trang 8viên cần phải nghiên cứu nắm vững nội dung tác phẩm văn học được giảng dạy
mà còn xác định chính xác những mục tiêu trong quá trình dạy học để phù hợpvới đối tượng học sinh
2 3 Định hướng của việc “Khai thác kênh hình hiệu quả tạo sự hứng
thú học tập cho học sinh trong tiết đọc - hiểu văn bản “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu” ở trường THPT Ngô Quyền
Trong quá trình giảng dạy bộ môn, khi tiếp xúc với học sinh, đặc biệt làđối tượng học sinh có kiến thức đầu vào thấp, nhận thức bài trực tiếp trênlớp của các em còn yếu Bên cạnh đó giáo viên lên lớp vì bài dạy quá nhiềukiến thức nên phải giảng dạy cho kịp thời gian dẫn đến học sinh thụ độngtrong quá trình tiếp thu bài trên lớp Nhận thức được tình hình đó cá nhân tôinhận thấy hầu hết các em còn yếu tính tư duy, tưởng tượng, mơ hồ về lịch
sử, thiếu sự sáng tạo nên chất lượng bài học bài học còn chưa cao, vì vậycần phải đổi mới cách truyền đạt nội dung bài học sao cho phù hợp, dùngcác kênh hình nhằm minh họa bằng hình ảnh kết hợp với kiến thức trọng tâmcủa văn bản nhằm giúp các em liên tưởng, suy luận và khắc sâu kiến thứchơn
Để có số liệu cụ thể nhằm so sánh kết quả và hướng đi của đề tài, tôi đãlàm phép thử cho chính đối tượng giảng dạy của bản thân trong năm học Trongnăm học 2017 - 2018, khi không sử dụng phương pháp mới để ứng dụng vào bàidạy, tôi thấy mức độ hiểu bài, vận dụng tại lớp của các em học sinh còn thấp,các em nhớ máy móc chưa đáp ứng theo yêu cầu của giáo viên, cụ thể kết quảkhảo sát bài 15 phút như sau:
T
Sĩ số
Ghi chú
dễ tiếp thu và vận dụng Dưới đây là giải pháp trong việc vận dụng kênh hình
vào giảng dạy bộ môn Văn, đáp ứng được yêu cầu “Đổi mới căn bản, toàn diện” của Bộ Giáo Dục và Đào Tạo đề ra
Trang 9Chương trình Ngữ văn 12 có rất nhiều tiết dạy có thể ứng dụng hiệu quảkênh hình, giúp các em học sinh dễ hiểu, dễ vận dụng liên tưởng sau khi học
xong lí thuyết Ở đây, Tôi đi sâu vào khai thác kênh hình trong văn bản “Chiếc
thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu nhằm tăng hiệu quả học tập trong quá
trình tiếp thu văn bản của học sinh
2.3.1 Kênh hình
Ngoài việc sử dụng kênh chữ có sẵn trong sách giáo khoa khi giảng dạy,tôi nhận thấy đa số học sinh thụ động trong cách tiếp nhận văn bản một cáchcứng nhắc, máy móc Chính vì lẽ đó, trong qua trình giảng dạy tôi đã kết hợp cảkênh chữ lẫn kênh hình nhằm tạo cho học sinh hứng thú với bài học, gợi trí tò
mò và tư duy trừu tượng cho học sinh trong quá trình tiếp nhận văn học
Kênh hình là phương tiện trực quan của giáo viên, là nguồn tri thức quantrọng của học sinh Kênh hình tác động trực tiếp vào thị giác nên có sức thu hút,
sự lưu giữ kiến thức khá cao Bằng chứng từ một kết quả nghiên cứu cho thấyhọc sinh nhớ được 20% nếu chỉ nghe bằng tai, nhìn là 30% còn nếu cả nghe lẫnnhìn sẽ nhớ được 50% kiến thức Như vậy, mục đích sử dụng kênh hình trướchết để lôi kéo, tạo sự hấp dẫn “tò mò” các em tập trung cao độ vào bài giảng vàvào các điểm thảo luận từ đó có định hướng học tập tốt hơn Từ chỗ dễ nhận biết
và nhớ kiến thức học sinh dễ dàng hiểu được những vấn đề giáo viên muốntruyền đạt, dù có trừu tượng và khó hiểu
Kênh hình là trợ thủ đắc lực giúp giáo viên thực hiện tốt nguyên tắc thốngnhất giữa tính cụ thể và trừu tượng trong quá trình dạy học Nó tạo khả năngcung cấp cho học sinh thông tin đầy đủ hơn và chính xác hơn, đặc biệt là mangtính trực quan về hiện tượng, về tác phẩm văn chương cần tìm hiểu, nghiên cứu
Việc sử dụng kênh hình góp phần tích cực trước tiên là làm cho học sinh
dễ tiếp thu trong quá trình nhận thức, sau đó là giáo dục thẩm mĩ cho các em Ởtrong sách giáo khoa kênh hình thường đơn điệu chủ yếu là ảnh chân dung, gammàu sắc nhợt nhạt thiếu sự hấp dẫn Một hình vẽ đẹp, một ảnh chụp, gam màuhợp lí, mang ý nghĩa đều tạo nên những rung cảm đa dạng trong tâm hồn trẻthơ Chính vì lẽ đó, kênh hình nhiều màu sắc giúp cho nhận thức cảm tính đượcnhanh chóng, đúng bản chất vấn đề ở nhiều góc cạnh khác nhau Thông qua cáckênh hình và nghệ thuật biểu diễn của giáo viên sẽ góp phần nâng cao hứng thútrong học tập, tập trung mạnh mẽ chú ý vào bài học của học sinh Nó có tácdụng minh hoạ cho các sự vật, hiện tượng, khái niệm Nó hỗ trợ và phát huy mọigiác quan của người học Tăng độ tin cậy và khắc sâu kiến thức Giảm thời giangiảng giải, gây hứng thú cho người học, dễ nhận biết, dễ nhớ, làm cho bài giảngsinh động hơn
Trang 10Ngoài việc thể hiện tính cụ thể, tính trừu tượng các kênh hình còn gópphần mạnh mẽ vào việc cải tiến phương pháp dạy học truyền thống thông qua sửdụng chúng đúng lúc, đúng cách, xen kẽ vào bài giảng Lấy học sinh làm trungtâm, giáo viên có tác dụng hướng dẫn học sinh trong quá trình chủ động tiếp cậnkiến thức.
Tuy nhiên, kênh hình trong sách giáo khoa hiện nay chưa thể hiện đượcvai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học Ngạn ngữ
có câu: “Trăm nghe không bằng một thấy, trăm thấy không bằng một làm” Thấy
được điều đó, nhiều giáo viên đã tìm tòi, sử dụng kênh hình (qua những hìnhảnh tự tạo, từ tìm ở những nguồn thông tin khác) giúp học sinh hứng thú trongtiết học Ngữ Văn, giúp lưu giữ kiến thức lâu hơn, nâng cao năng lực cảm thụvăn chương, năng lực thẩm mĩ kể cả năng lực sáng tạo cho học sinh Tuy nhiên,cách thức, hiệu quả vẫn còn là điều cần suy nghĩ
2.3.2 Việc khai thác kênh hình ở trường THPT
- Một số giáo viên ít khai thác kênh hình Trong quá trình giảng dạyngười dạy chưa chịu tìm tòi, chưa cập nhật thông tin Hoặc nhiều giáo viên nghĩ,khi sử dụng kênh hình sẽ làm mất sự tưởng tượng trong học sinh, tiết học mấtchất văn Hoặc sử dụng kênh hình chưa thuần thục, chưa phát huy hết tác dụngcủa kênh hình, chưa kết hợp được với phương pháp khác trong việc chiếm lĩnhbài học
- Giáo viên lạm dụng kênh hình là dùng nhiều hình ảnh,… trong một bài
học sẽ khiến học sinh sẽ “bội thực” kênh hình Lúc ấy, tiết học vẫn kém hiệu
quả Học sinh thiếu tập trung, khó có thể rèn luyện năng lực cảm thụ tác phẩm,tăng mức độ lưu giữ kiến thức được
- Tình trạng học sinh không biết cách phân tích kênh hình do ít được tiếpxúc và phân tích nội dung từ kênh hình
- Đôi khi, chúng ta lại nhầm lẫn khi sử dụng kênh hình mà chưa xem kĩnội dung và nguồn gốc khiến cho học sinh mơ hồ về kiến thức Ví dụ một sốgiáo viên sử dụng hình ảnh sau để minh họa cho hình ảnh mà mình muốn giảng
Trang 11Hình ảnh minh họa 1.
Sao anh không về chơi thôn Vĩ?
Nhìn nắng hàng cau, nắng mới lên.
(Đây thôn Vĩ Dạ- Hàn Mặc Tử)
Ở đây chưa bàn về cách thức sử dụng, hình ảnh này không thể lấy minh họa cho
câu thơ bài Đây thôn Vĩ Dạ vì đây là hình ảnh cây dừa Bến Tre Trong khi đó
hình ảnh mà Hàn Mặc Tử muốn nói đến là hàng cau
Hay trong câu thơ: “Ngày xuân mơ nở trắng rừng” trích Việt Bắc (Tố
Hữu) thì lại lấy hình ảnh của hoa đào vào vận dụng minh họa thì không hợp lý
Hình ảnh minh họa 2
2.2.3 Tiến hành “Khai thác kênh hình hiệu quả tạo sự hứng thú học tập cho
học sinh trong tiết đọc - hiểu văn bản “Chiếc thuyền ngoài xa" của Nguyễn Minh Châu"
- Bước 1: Lựa chọn hình ảnh, cho học sinh quan sát tranh, ảnh để xác định
một cách khái quát nội dung tranh, ảnh cần khai thác
Trang 12Hình ảnh minh họa 1 Nguyễn Minh Châu và vợ khi trẻ Nguyễn Minh Châu sau này.
Hình ảnh minh họa 2 Nghệ sỹ nhiếp ảnh và chiếc thuyền ngoài xa.
Hình ảnh minh họa 3 Hình ảnh người đàn ông đánh người đàn bà Hình ảnh cái thắt lưng cũ
Trang 13Hình ảnh minh họa 4 Cuộc sống mưu sinh vùng sông nước đầy khó khăn trắc trở.
Hình ảnh minh họa 5 Minh họa cho bức ảnh được chọn trong bộ lịch của tác phẩm.
Hình ảnh minh họa 6 Một vài hình ảnh minh họa bị bạo lực gia đình.
Điều quan trọng và mang tính quyết định nhất để tạo hứng thú cho họcsinh là giáo viên phải có kiến thức vững vàng, thông suốt, tránh trường hợp bịđộng, lúng túng sẽ gây ra sự chán nản, mất niềm tin cho học sinh
Trong bất kỳ môn học nào cũng thế, nếu giáo viên không làm chủ đượckiến thức bài học thì ắt sẽ có những thái độ phản ứng không tốt đối với giáo viên
và tiết học đó Chiếc thuyền ngoài xa lấy cảm hứng từ các vấn đề thế sự.
Đặc điểm của tác phẩm mang tính thế sự là hướng về cuộc sống hàng
ngày của con người, khẳng định giá trị thẩm mĩ của cái đời thường, đi
sâu khám phá hành trình của con người giữa một thực tại ngổn ngangnhằm tìm kiếm hạnh phúc và khẳng định nhân cách Loại tác phẩm nàybiểu thị sự đổi mới trong quan niệm của nhà văn về tính chân thực của
Trang 14văn học, nhằm đưa văn học thoát khỏi tình trạng "minh hoạ" hay "tôvẽ", đề cập những chuyện xa lạ với mối bận tâm chính của bao conngười đang phải lao vào cuộc mưu sinh nhọc nhằn, trong một hoàncảnh đất nước đang đối diện với vô vàn khó khăn của thời hậu chiến
Bước 2: Thiết kế bài dạy phù hợp với những hình ảnh minh họa nhằm
khắc sâu kiến thức cho học sinh
Ở phần 1: Giới thiệu về tác giả Nguyễn Minh Châu
Giáo viên chiếu chân dung tác giả
Hình ảnh minh họa 7
- Giáo viên nêu vấn đề: Từ những hiểu biết của em tác giả, hãy nhận xét
về phong cách sáng tác của NMC
Ở phần 2: Hai phát hiện của nghệ sỹ Phùng
- Giáo viên chiếu hình ảnh minh họa cho phát hiện thứ nhất của nghệ sĩPhùng: cảnh chiếc thuyền ngoài xa vào buổi sáng sớm, học sinh sẽ cảm nhậnhình ảnh minh họa
Hình ảnh minh họa 8
- Giáo viên chiếu hình ảnh minh họa phát hiện thứ hai của người nghệ sĩ
đó là hình ảnh người đàn ông đánh người đàn bà bằng chiếc thắt lưng thờiNgụy.Ở phát hiện hai của nghệ sỹ Phùng đã nhận thấy điều gì từ cuộc sống