Ngược trở lại, từ việc vận dụng các tri thức văn hóa vào quá trình đọc –hiểu văn bản, HS được mở rộng hiểu biết về các giá trị văn hóa, các phong tụctập quán ở nhiều vùng miền trên đất n
Trang 1CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Trang 21.1 Lí do chọn đề tài
Một tác phẩm văn học ra đời không chỉ là sản phẩm của cá nhân một tácgiả hoặc một nhóm tác giả, do tác giả làm chủ, tùy ý quyết định nội dung, giá trịcủa tác phẩm Thực tế cho thấy, đứa con tinh thần của các nhà văn còn chịu sựchi phối, ảnh hưởng bởi muôn vàn những yếu tố khách quan khác từ bên ngoài,
đó có thể là nhân tố địa lí, lịch sử, kinh tế, văn hóa…- những nhân tố ngay từđầu đã tác động tới ngòi bút của tác giả trong quá trình sáng tác và sau đó, chiphối cách nhìn, cách cảm thụ, cách lí giải, đánh giả của độc giả với tác phẩm khiđược đón đọc
Trong quá trình giảng dạy, việc đặt tác phẩm vào bối cảnh, không gianvăn hóa của chính nó sẽ giúp HS cảm nhận được nét riêng, đặc sắc của tácphẩm Mặt khác, sống trong không gian văn hóa đó, HS sẽ lí giải được nhữngchi tiết nghệ thuật trong tác phẩm, hỗ trợ hữu hiệu học sinh trong quá trình tìmhiểu, phân tích tác phẩm Những yếu tố văn hoá liên quan đến phong tục, tậpquán, ngôn ngữ… có thể được vận dụng để cắt nghĩa những phương diện nộidung và hình thức của tác phẩm
Ngược trở lại, từ việc vận dụng các tri thức văn hóa vào quá trình đọc –hiểu văn bản, HS được mở rộng hiểu biết về các giá trị văn hóa, các phong tụctập quán ở nhiều vùng miền trên đất nước ta, làm giàu vốn kiến thức của bảnthân, biết trân trọng, giữ gìn những nét đẹp văn hóa của dân tộc; đồng thời biếtphê phán, bài trừ những hủ tục lạc hậu trong văn hóa ở một số vùng miền
Thêm nữa, việc tích hợp văn hóa trong quá trình giảng dạy đọc – hiểu một
số tác phẩm văn học giúp giờ học trở nên sinh động, kích thích sự hứng thú,khơi dậy khát khao tìm tòi, khám phá của HS, khiến bài học trở nên gắn bó vớithực tiễn
Là một giáo viên giảng dạy bộ môn Ngữ văn, nhận thức được ý nghĩa,tầm quan trọng của yếu tố văn hóa đối với việc giảng dạy các văn bản trong
chương trình, tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài: Tích hợp văn hóa trong giảng dạy một số tác phẩm văn xuôi Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 12 Ở
đề tài này, tôi đi sâu vào tìm hiểu vai trò, ý nghĩa của yếu tố văn hóa xuất hiệntrong một số tác phẩm văn xuôi; từ đó đề xuất giải pháp dạy học tích hợp cáckiến thức văn hóa với các tác phẩm đó
1.2 Phạm vi và đối tượng của sáng kiến kinh nghiệm:
Phạm vi nghiên cứu của đề tài là một số tác phẩm văn xuôi Việt Namthuộc chương trình Ngữ văn 12
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là vấn đề tích hợp văn hóa trong dạy họcmột số tác phẩm văn xuôi Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 12
Trang 32 Phần nội dung.
2.1 Khái quát chung về văn hóa và vấn đề văn hóa trong văn học.
2.1.1 Giới thuyết về văn hóa.
Trang 4“Văn hóa” là sản phẩm của con người, tồn tại ở hai dạng: văn hóa vật chất
và văn hóa phi vật chất (còn được gọi là “văn hóa phi vật thể”, văn hóa tinhthần), được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Có rất nhiều định nghĩa khácnhau về “văn hóa”:
Theo “Đại từ điển tiếng Việt” của Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hóa ViệtNam - Bộ Giáo dục và đào tạo, do Nguyễn Như Ý chủ biên, Nhà xuất bản Văn
hóa – Thông tin, xuất bản năm 1998, thì: "Văn hóa là những giá trị vật chất, tinh
thần do con người sáng tạo ra trong lịch sử".
Trong Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, do Nhà xuất bản ĐàNẵng và Trung tâm Từ điển học xuất bản năm 2004 thì đưa ra một loạt quanniệm về văn hóa:
-Văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử.
- Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn,trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên xã hội.
-Văn hóa là những hoạt động của con người nhằm thỏa mãn nhu cầu đời sống tinh thần (nói tổng quát);
-Văn hóa là tri thức, kiến thức khoa học (nói khái quát);
-Văn hóa là trình độ cao trong sinh hoạt xã hội, biểu hiện của văn minh;
Trong cuốn Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, PGS.TSKH Trần Ngọc
Thêm cho rằng: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh
thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong
sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình.”
UNESCO đưa ra định nghĩa về văn hóa như sau: “Văn hóa nên được đề
cập đến như là một tập hợp của những đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin”
Như vậy, có thể thấy rằng: Văn hóa được tạo ra và phát triển trong quan
hệ qua lại giữa con người và xã hội Song, chính văn hóa lại tham gia vào việctạo nên con người, duy trì sự bền vững và trật tự xã hội Văn hóa được truyền từthế hệ này sang thế hệ khác thông qua quá trình xã hội hóa Văn hóa được tái tạo
và phát triển trong quá trình hành động và tương tác xã hội của con người, biểuhiện trong các kiểu và hình thức tổ chức đời sống và hành động của con ngườicũng như trong giá trị vật chất và tinh thần mà do con người tạo ra
Trang 5Bên cạnh giới thuyết về văn hóa còn có giới thuyết “tiểu văn hóa” - là vănhóa của các cộng đồng xã hội có những sắc thái khác với nền văn hóa chung củatoàn xã hội Đó là tiểu văn hóa của một dân tộc ít người nào đó hay tiểu văn hóacủa một cộng đồng người dân sinh sống lâu đời ở một nước, v.v Thực chất,tiểu văn hóa vẫn là một bộ phận của nền văn hóa chung; nó chỉ có những nétkhác biệt khá rõ so với nền văn hóa chung, song không đối lập với nền văn hóachung đó Mỗi xã hội đều có những dân tộc và cộng đồng khác nhau, và mỗicộng đồng nhỏ ấy đều có những mô hình ứng xử riêng, mang đặc trưng của cộngđồng ấy Những biểu hiện ấy được gọi là "tiểu văn hóa" hay "văn hóa phụ".
2.1.2 Văn hóa trong văn học.
Văn học và văn hóa có mối quan hệ hữu cơ, gắn bó mật thiết, chặt chẽ vớinhau Văn hóa trở thành một yếu tố khách quan, tác động tới quá trình sáng táccủa tác phẩm văn học, ảnh hưởng tới nội dung cũng như nghệ thuật của tácphẩm Một tác giả khi đặt bút sáng tác một tác phẩm bất kì, bản thân tác giả đó
đã chịu sự chi phối của không gian văn hóa mình đang sống đồng thời khônggian văn hóa mà tác phẩm thể hiện, được thể hiện trong qúa trình nhận thức, cắtnghĩa, thể hiện hiện thực khách quan trong tác phẩm Đến với tay độc giả, mộtlần nữa quá trình cảm thụ, đón nhận của người đọc lại bị chi phối phần nào bởicác yếu tố văn hóa Đó chính là lí do các túc Nho thuở xưa không ít người phẫn
nộ, tức giận với Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du, bởi hình ảnh một nàng
Kiều “xăm xăm băng lối vườn khuya một mình”, chủ động tìm tới ý trung nhân, một nàng Kiều “thanh lâu hai lượt thanh y hai lần” mà vẫn được ca tụng “Như
nàng lấy hiếu làm trinh – Bụi nào cho được đục mình ấy vay?” Như vậy, có thể
thấy không gian văn hóa, những giá trị văn hóa được đề cao trong xã hội ảnhhưởng rất lớn tới sự hình thành, đón nhận một tác phẩm
Nhưng ngược lại, văn học không chỉ đơn thuần là tấm gương phản chiếucủa văn hóa, biểu hiện văn hóa, những nhà văn tiên phong của dân tộc bao giờcũng là những nhà văn hoá lớn Bằng nghệ thuật ngôn từ, họ đấu tranh, phê phánnhững biểu hiện phản văn hoá, đồng thời khẳng định những giá trị văn hoá dântộc Chính từ đó, văn học tác động ngược lại tới văn hóa, góp phần bảo lưunhững giá trị văn hóa tốt đẹp, đồng thời bài xích các hủ tục, những giá trị vănhóa lỗi thời, không phù hợp
2.2 Giới thuyết về dạy học tích hợp.
Tích hợp là một hoạt động mà ở đó cần phải kết hợp, liên hệ, huy động
các yếu tố có liên quan với nhau của nhiều lĩnh vực để giải quyết một vấn đề,
qua đó đạt được nhiều mục tiêu khác nhau
Dạy học tích hợp là định hướng dạy học trong đó GV tổ chức, hướng dẫn
để HS biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng… thuộc nhiều lĩnh vực khácnhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập; thông qua đó hình thành những
Trang 6kiến thức, kĩ mới; phát triển được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giảiquyết vấn đề trong học tập và thực tiễn cuộc sống.
Có các hình thức dạy học tích hợp sau:
Tích hợp đơn môn: Còn gọi là tích hợp trong nội bộ môn học Ở dạngthức này, giáo viên tập hợp các nội dung kiến thức ở các phần khác nhau trongmôn học để xây dựng thành chủ đề Những nội dung này được tập hợp dựa trênchức năng hoặc ý nghĩa bản chất, khi mà chúng giúp giải quyết tương đối trọnvẹn một lớp các vấn đề có liên quan tới nhau
Tích hợp lồng ghép: Nội dung gắn với thực tiễn được kết hợp đưa vàochương trình đã sẵn có của một môn học nào đó ví dụ như tích hợp bảo vệ môitrường, tiết kiệm và sử dụng năng lượng hiệu quả được đưa vào nội dung củamột số môn học như Vật lý, Hoá học trong chương trình hiện hành của nước ta
… Ở đây, các môn học vẫn dược học một cách riêng rẽ nhưng giáo viên có thểtìm thấy mối quan hệ giữa kiến thức của môn học mình đảm nhận với nội dungcác môn học khác Dấu hiệu nhận biết dạng thức tích hợp này là giáo viên vẫn
sử dụng tên bài, tên tiết theo phân phối chương trình môn học, chỉ lồng ghépthêm một số kiến thức liên quan đến bài dạy hoặc liên hệ kiến thức bài học sangmôn khác
Vận dụng kiến thức liên môn (chủ đề hội tụ): Dạy học tích hợp mức độliên môn tạo ra kết nối giữa các môn học Trong dạng thức tích hợp này các nộidung dạy học xoay quanh một chủ đề, một vấn đề mà ở đó học sinh vận dụngmột cách rõ ràng những kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học khác nhau để tìmhiểu, làm rõ vấn đề đó Dấu hiệu quan trọng để nhận ra dạng thức này là trongquá trình dạy học đòi hỏi học sinh vận dụng kiến thức của nhiều môn học khácnhau để giải quyết nhiệm vụ Các kiên thức trong loại hình này hầu hết đã đượchọc ở các môn học riêng rẽ sau đó mới vận dụng trong chủ đề hội tụ/ liên môn
Hòa trộn: Đây là cách tiếp cận ở cấp độ xây dựng chương trình, trongdạng thức này, việc học các kiến thức mới thuộc nhiều lĩnh vực khoa học khácnhau được hòa trộn nhuần nhuyễn với nhau trong một môn học mới Ranh giớigiữa các kiến thức từng khoa học không còn tách bạch Ví dụ như đối với cáclĩnh vực khoa học tự nhiên việc xây dựng môn khoa học tự nhiên ở mức độ hòatrộn sẽ được tiến hành bằng cách xây dựng trên các nguyên lí của khoa học tựnhiên chư không tách bạch riêng rẽ đâu là kiến thức của khoa học vật lí, sinhhọc, hóa học… nữa
Như vậy, đề tài Tích hợp văn hóa trong giảng dạy một số tác phẩm văn
xuôi Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 12 thuộc hình thức tích hợp lồng
ghép
2.3 Thực trạng tích hợp văn hóa trong giảng dạy tác phẩm văn xuôi Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 12.
Trang 7Những năm gần đây, dạy học tích hợp được áp dụng rộng rãi trong hoạtđộng dạy học của GV, hỗ trợ hiệu quả cho quá trình truyền đạt cũng như tiếpthu, lĩnh hội kiến thức của cả thầy và trò Phần nhiều trong số ấy là hình thứctích hợp trong nội môn Với môn Ngữ văn, GV thường tích hợp các kiến thứccủa các bộ phận làm văn, tiếng Việt, lí luận văn học, đọc – hiểu văn bản trongquá trình giảng dạy của mình Bên cạnh đó, tùy từng tác phẩm cụ thể, các GVcòn có thể tích hợp với các kiến thức của các bộ môn liên quan, như lịch sử, địa
lí, giáo dục công dân Tuy nhiên, do thời lượng tiết học còn có giới hạn, nhiều
GV chưa chú ý đến việc tích hợp văn hóa khi dạy số tác phẩm mà ở đó yếu tốvăn hóa xuất hiện dày đặc, chi phối tới nội dung, tư tưởng của tác phẩm, khiến
HS không lĩnh hội hết các giá trị của tác phẩm hoặc lĩnh hội một cách hời hợt
Mặt khác, đa số HS vẫn chưa nhận thức được đầy đủ tầm quan trọngcủa yếu tố văn hóa trong các tác phẩm văn học, vốn hiểu biết về văn hóa dântộc, phong tục tập quán trên các vùng miền đất nước của các em vẫn còn hạnhẹp Học sinh chưa biết căn cứ vào văn hóa để lĩnh hội thấu đáo tác phẩm, để cắtnghĩa, lí giải một số nội dung trong tác phẩm Chính vì vậy người GV cần phảichú ý hơn nữa trong việc hướng dẫn HS tìm hiểu các tác phẩm đó bằng việc tích hợp với kiến thức văn hóa
2.4 Cách thức tích hợp văn hóa vào việc giảng dạy một số tác phẩm văn xuôi trong chương trình Ngữ văn 12.
2.4.1 Xác định mục tiêu cần đạt của bài học
GV phải xác định, nắm vững mục tiêu của bài học Đây là bước đầu tiên,quan trọng trong bất kì tiết học nào, đặc biệt khi GV tiến hành tích hợp kiếnthức văn hóa vào quá trình giảng dạy, để từ đó tránh không sa đà vào nội dungtích hợp mà đi chệch với mục tiêu, biến giờ dạy Ngữ văn thành giờ dạy về vănhóa phong tục
2.4.2 Xác định không gian văn hóa trong tác phẩm
Như đã nói ở trên, không gian văn hóa chi phối trực tiếp tới sự hình thànhnội dung cũng như hình thức một tác phẩm văn học Xác định được không gianvăn hóa chính là căn cứ để chúng ta phần nào thâm nhập vào tác phẩm, từ đólĩnh hội, cắt nghĩa những chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm Một số chi tiết nghệthuật chỉ có thể lí giải khi đặt vào đúng không gian văn hóa của nó
Với Vợ chồng A Phủ, không gian văn hóa bao trùm toàn bộ tác phẩm, làm
nền cho câu chuyện diễn ra là văn hóa của đồng bào các dân tộc vùng cao TâyBắc trong những năm tháng nửa thực dân phong kiến Ở đó, chúa đất là hiệnthân tối cao của quyền lực mà đứng đằng sau nắm chuôi chính là thực dân Pháp;những phong tục, tập quán lâu đời vẫn còn được lưu giữ, ăn sâu trong nếp nghĩ,nếp sống, sinh hoạt của người dân nơi đây
Trang 8Với Rừng xà nu, Nguyễn Trung Thành dựng nên câu chuyện về người anh
hùng Tnú trên nền không gian văn hóa của các dân tộc Tây Nguyên Cũng nhưtrong Vợ chồng A Phủ, những nét đẹp văn hóa truyền thống của Tây Nguyênđược thể hiện rất rõ nét trong tác phẩm, góp phần làm nên không gian nghệ thuậtđộc đáo của Rừng xà nu
Xác định không gian văn hóa chính là bước đầu chúng ta thâm nhập vàotác phẩm, sống trong môi trường sản sinh ra tác phẩm, môi trường của câuchuyện
2.4.3 Xác định các sự việc, chi tiết mang dấu ấn văn hóa tiêu biểu xuất hiện trong các tác phẩm.
Theo Từ điển tiếng Việt, sự việc là “cái xảy ra được nhận thức có ranh
giới rõ ràng, phân biệt với những cái xảy ra khác” Trong văn bản tự sự, mỗi sự
việc được diễn tả bằng lời nói, cử chỉ, hành động của nhân vật trong quan hệ vớinhân vật khác Người viết, người kể chọn một số sự việc tiêu biểu nhằm dẫn dắtcâu chuyện, tô đậm đặc điểm, tính cách nhân vật, tạo sự hấp dẫn, lôi cuốn ngườiđọc, người nghe Sự việc tiêu biểu là những sự việc quan trọng góp phần hìnhthành cốt truyện
Mỗi sự việc có thể có nhiều chi tiết Chi tiết nghệ thuật là những tiểu tiếttrong tác phẩm có sức chứa lớn về cảm xúc, tư tưởng Nói như nhà nghiên cứu
Nguyễn Thanh Tú: “Một tác phẩm được ví như bóng đèn điện thì những chi tiết
hay như những sợi dây tóc phát sáng” Những chi tiết tiêu biểu tập trung thể
hiện rõ nét sự việc tiêu biểu
Căn cứ vào không gian văn hóa chúng ta soi chiếu vào tác phẩm để xácđịnh những sự việc, chi tiết văn hóa tiêu biểu xuất hiện trong nội dung câuchuyện, ảnh hưởng, chi phối tới tác phẩm
Ở Vợ chồng A Phủ, ta dễ dàng nhận thấy các sự việc, chi tiết tiêu biểumang dấu ấn văn hóa đó là: chi tiết bắt vợ, chi tiết cúng trình ma, chi tiết nhảyđồng, Tết ở vùng núi cao Tây Bắc với chi tiết tiếng sáo gọi bạn tình, chơi hộimùa xuân
Trong Rừng xà nu, nền văn hóa Tây Nguyên được thể hiện ở chi tiết Tnúđược dân làng Tây Nguyên nuôi lớn, cụ Mết kể chuyện cuộc đời Tnú bên bếplửa nhà ưng
Với Những đứa con trong gia đình, truyền thống văn hóa thờ cúng ông bà,
tổ tiên của dân tộc Việt Nam được hiện lên qua chi tiết khiêng bàn thờ của Việt
và Chiến
Những sự việc, chi tiết tiêu biểu mang dấu ấn văn hóa ấy được các tác giảchọn lọc, đưa vào tác phẩm của mình với những dụng ý nghệ thuật riêng, gópphần thể hiện tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm Nói như vậy không có nghĩa là
Trang 9tác phẩm nào cũng có những sự việc, chi tiết tiêu biểu mang dấu ấn, thể hiện vănhóa của dân tộc Tùy từng tác phẩm cụ thể, GV xác định có hay không những sựviệc, chi tiết này để tích hợp vào quá trình giảng dạy, đem lại hiệu quả cho tiếtdạy của mình
2.4.4 Xác định ý nghĩa, sự chi phối của những sự việc, chi tiết văn hóa tiêu biểu đối với tác phẩm.
Đây là bước quan trọng của quá trình tích hợp kiến thức văn hóa vàotrong việc giảng dạy Hoạt động này chính là việc cắt nghĩa, lí giải ý nghĩa củacác sự việc, chi tiết văn hóa tiêu biểu đối với tiến trình phát triển của câuchuyện, tìm ra cốt lõi tư tưởng mà nhà văn muốn phản ánh thông qua những chitiết, sự việc đó Dựa trên nền văn hóa mà câu chuyện xây dựng, GV hướng dẫn
HS tìm hiểu những chi tiết, sự việc ấy thể hiện ý nghĩa gì Có thể lấy ví dụ ở tác
phẩm Vợ chồng A Phủ của nhà văn Tô Hoài.
Vợ chồng A Phủ là kết quả của chuyến đi thực tế Tô Hoài cùng bộ đội vào
giải phóng Tây Bắc vào năm 1952 Hiện thực cuộc sống cực nhục, tối tăm củangười dân Tây Bắc được tái hiện một cách chân thực, rõ nét trong phần đầu củatác phẩm Trong số đó có không ít những phong tục trong nền văn hóa nơi đây
đã bị lợi dụng để phục vụ cho sự cai trị của chúa đất, tiêu biểu là tục cướp vợ.Tục cướp vợ là một phong tục rất đặc sắc, rất riêng của đồng bào Mông Nhữngđôi trai gái Mông quyết định gắn bó cuộc đời bên nhau bằng một hình thức rấtđặc biệt, dựa trên sự cùng nguyện ý, chàng trai thường “bắt” cô gái về nhà mìnhtrước rồi mới thưa chuyện với cha mẹ cô Hành động “bắt” này thực chất đã cóthỏa thuận từ trước Nhưng trong Vợ chồng A Phủ, A Sử đã lợi dụng phong tụcnày để bắt cóc Mị, trói buộc cô bằng lễ cúng trình ma, bằng món nợ truyền kiếpcủa cha mẹ Như vậy phong tục văn hóa vốn đẹp đẽ đó đã bị lợi dụng, biếntướng, làm méo mó đi vì mục đích xấu xa của giai cấp thống trị
Cuộc sống của hai nhân vật chính, Mị và A Phủ, ở nhà thống lí Pá Trathực sự là cuộc sống của những thân phận trâu ngựa nơi địa ngục trần gian.Ngoài việc phải chịu áp bức về thể xác, quần quật làm việc suốt ngày đêm, hếtnăm này đến năm khác thì Mị và A Phủ còn phải chịu thêm một sự áp bức nữa,
đó là áp bức về tinh thần với sự ám ảnh của con ma nhà thống lí Sức mạnh củathần quyền đã triệt tiêu sự phản kháng ở những nạn nhân bị áp bức này
Bởi bị cúng trình ma ngay sau đêm bị A Sử bắt cóc về, Mị trở thành condâu của nhà thống lí Pá Tra Bóng ma của thần quyền bao phủ, đè nén Mị kể từđấy, đến nỗi khi muốn giải thoát cho bản thân, Mị chỉ nghĩ được một phương án
là tìm đến cái chết Và khi không thể ăn lá ngón để tự giải thoát cho mình bởilòng hiếu thảo, thương cha, chấp nhận kiếp sống tủi nhục trong nhà thống lí, dầndần bị vật hóa về tinh thần, trong đầu Mị vẫn thường trực suy nghĩ: ““nó đã bắt
ta về trình ma nhà nó rồi thì chỉ còn biết đợi ngày rũ xương ở đây thôi” Điềunày cũng lí giải được vì sao nét tâm lí có phần kì lạ của Mị trong đêm tình mùa
Trang 10xuân – sau khi sức sống, sự phản kháng trong Mị được thổi bùng lên sau quãngthời gian dài bị vật hóa về mặt tinh thần – Mị liền ước nếu có nắm lá ngón trongtay ở ngay giây phút đó cô sẽ ăn ngay để chết Bởi lẽ, trong tâm thức của ngườidân nơi miền núi Tây Bắc, chỉ có cái chết mới có thể giúp họ thoát khỏi sự bủavây, đè nén của thần quyền, mới có thể xóa tan được nghi thức cúng trình ma mà
họ đã phải trải qua, mới có thể trả lại tự do cho Mị
Với A Phủ, vì tội đánh A Sử, con nhà quan, nên anh bị người nhà thống líbắt về xử kiện Đó là một vụ xử kiện thật lạ lùng Đám xử kiện nằm dài bênkhay đèn, mấy chục người hút từ sáng đến trưa, cho đến hết đêm Bọn trai làngbắt A Phủ ra quì giữa nhà và xô đến đánh Người thì đánh, người thì quỳ lạy, kể
lể, chửi bới Xong một lượt đánh, kể, chửi lại hút… Cứ như thế, suốt chiều, suốtđêm càng hút, càng tỉnh, càng đánh, càng chửi, càng hút Đến sáng hôm sau thìđám kiện đã xong Thống lí Pá Tra mở tráp, lấy ra một trăm đồng bạc hoa xòe
bày lên mặt tráp, rồi kể các khoản tiền A Phủ phải nộp: “Nộp vạ cho người phải
mày đánh là hai mươi đồng, nộp cho thống quán năm đồng, mỗi xéo phải hai đồng, mỗi người đi gọi các quan về hầu kiện năm hào Mày phải mất tiền mời các quan hút thuốc từ hôm qua tới nay Lại mất con lợn hai mươi cân, chốc nữa
mổ để các quan làng ăn vạ mày.” Sau đó, thống lí cho A Phủ cúi sờ lên đồng
bạc trên tráp, còn mình thì đốt hương, lầm rầm khấn gọi ma về nhận mặt ngườivay nợ Pá Tra khấn xong, A Phủ cũng nhặt xong bạc, nhưng nhặt xong lại để
ngay cả xuống mặt tráp Rồi Pá Tra lại trút cả bạc vào trong tráp Từ đây, A Phủ
đã bị trói vào con ma nhà thống lí A Phủ không phản kháng, không bỏ trốn.Anh chính là nạn nhân của sự áp bức tàn bạo của chế độ cường quyền và thầnquyền
Với hai lần chi tiết cúng trình ma xuất hiện trong tác phẩm, có thể thấyđối với người Mông trước đây, ma là thế lực thần quyền đáng sợ Nó làm chocon người trở nên mê muội, tê liệt ý thức về quyền sống Bọn thống lí đã lợidụng thần quyền làm phương tiện áp bức của cường quyền Và như vậy, phảnánh nỗi thống khổ tới cùng cực, bị áp bức trên mọi phương diện (cả thể xác lầntinh thần) của người dân miền núi Tây Bắc, Tô Hoài đã lựa chọn được một chitiết đặc sắc Con ma nhà thống lí không chỉ là nỗi ám ảnh trong số phận nhân vật
mà còn ám ảnh trong cả người đọc - ám ảnh nghệ thuật Tục cúng trình ma
chính là một trong những “sợi dây tóc phát sáng” trong truyện ngắn Vợ chồng
A Phủ
Nếu nếu tục cúng trình ma là một hủ tục ám ảnh đời sống tâm linh củangười dân Tây Bắc trong truyện ngắn Vợ chồng A Phủ, thì tiếng sáo gọi bạntình lại trở thành một nét đẹp văn hóa trong đời sống sinh hoạt và đời sống tinhthần của con người nơi đây Tiếng sáo xuất hiện trong thiên truyện lúc văngvẳng từ xa, có khi vọng lại thiết tha, bổi hổi, lúc lửng lơ bay ngoài đường, lúclại rập rờn trong đầu Mị Tiếng sáo làm nên một miền không gian êm dịu, nên
Trang 11thơ thuộc về thế giới tâm hồn đẹp đẽ của nhân vật Mị Trong lời bài hát củangười thổi sáo có khát vọng tự do và tình yêu của trai gái người Mèo:
Mày có con trai con gái rồi Mày đi làm nương
Ta không có con trai con gái
Ta đi tìm người yêu.
Và cả những ước hẹn buông lơi:
- Anh ném pao, em không bắt
Em không yêu quả pao rơi rồi…
- Em không yêu, quả pao rơi rồi.
Em yêu người nào, em bắt pao nào…
Với ý nghĩa đó, tiếng sáo đã trở thành một “sợi dây tóc phát sáng”, khi nó
là một chi tiết nghệ thuật gắn với cuộc đời, số phận của nhân vật Mị, là hiện thânthế giới tâm hồn đẹp đẽ của cô gái người Mông này Quá trình thức tỉnh của Mịgắn liền với sự vọng về của tiếng sáo Tiếng sáo trở thành chất xúc tác mạnh mẽlay tỉnh một tâm hồn ngủ yên trong đêm trường đè nén bởi cường quyền và thầnquyền
Lần đầu tiên tiếng sáo xuất hiện trong tác phẩm cũng là lần đầu tiên saubao ngày dài câm nín ở nhà thống lí Mị nghe tiếng sáo vọng lại, thiết tha bổi hổi
Mị ngồi nhẩm thầm bài hát người đang thổi Tiếng sáo đã làm rung lên cảm xúctrong tâm hồn Mị - sự thay đổi đó chứng tỏ hồn Mị chưa chết hẳn Mị đang sốnglại, lòng Mị đã có sợi dây xúc cảm Mị đang sống với giai điệu, với ý nghĩa lờibài hát người đang thổi Từ đây, tiếng sáo thức dậy khát vọng sống, sức sốngtrong Mị, Mị thấy phơi phới trở lại, trong lòng đột nhiên vui sướng như nhữngđêm tết ngày trước Mị ý thức được Mị trẻ lắm Mị vẫn còn trẻ Mị muốn đichơi Nghĩ đến cảnh A Sử với Mị, không có lòng với nhau mà vẫn phải ở với
nhau, trong Mị xuất hiện suy nghĩ : “Nếu có nắm lá ngón trong tay lúc này, Mị
sẽ ăn cho chết ngay chứ không buồn nhớ lại nữa Nhớ lại, chỉ thấy nước mắt ứa ra.” Như vậy tiếng sáo gọi bạn yêu lửng lơ bay ngoài đường kia chính là tấm
gương soi hắt lại để Mị nhìn rõ hơn về cuộc sống hiện tại của mình Mị đãmuốn chết ngay nghĩa là Mị đã không chấp nhận hoàn cảnh, Mị đang muốnphản kháng lại hoàn cảnh Đây là điều hoàn toàn khác với Mị lầm lũi suốt baotháng ngày trong nhà thống lí trước đây Tiếng sáo vẫy gọi Mị, thôi thúc Mị đểrồi ngay sau đó, hàng loạt các hoạt động diễn ra một cách nhanh chóng, Mị quấnlại tóc, Mị với tay lấy cái váy hoa vắt ở phía trong vách, như thể Mị đang thựchiện hành động giải phóng cho mình, cởi bỏ khỏi sự trói buộc của con ma nhàthống lí, thoát khỏi căn buồng kín mít của Mị - căn buồng chỉ có một chiếc cửa
Trang 12sổ một lỗ vuông bằng bàn tay, lúc nào trông ra cũng chỉ thấy trăng trắng, khôngbiết là sương hay là nắng Dẫu sau đó bị A Sử trói đứng vào cột, tâm hồn Mị vẫnhoàn toàn tự do Mị vẫn sống trọn vẹn trong thế giới của riêng mình Trongbóng tối, Mị đứng lặng im, như không biết mình đang bị trói, hơi rượu còn nồngnàn, Mị vẫn nghe tiếng sáo đưa Mị đi theo những cuộc chơi, những đám chơi.Như vậy, tiếng sáo trong đêm tình mùa xuân là chất xúc tác làm thay đổi tâm línhân vật Mị, giúp người đọc nhận ra sức sống tiềm tàng ở Mị, một sức sốngmãnh liệt không gì có thể hủy diệt được.
Trong tác phẩm Rừng xà nu (Nguyễn Trung Thành), nền văn hóa cộngđồng của các dân tộc Tây Nguyên được thể hiện ở việc Tnú mồ côi từ nhỏ, nhờbuôn làng nuôi nấng, chăm sóc mà khôn lớn Nền văn hóa cộng đồng ấy tạo nên
sự gắn kết mật thiết, gắn bó giữa những thành viên trong ngôi làng Xô Man,làng như một đại gia đình mà ở đó, thế hệ sau nối tiếp thế hệ trước, tiếp nốitruyền thống yêu nước chống giặc ngoại xâm của dân tộc
Nền văn hóa Tây Nguyên không chỉ hiện lên qua tiếng cồng chiêng trongtác phẩm, mà đặc sắc nhất chính là chi tiết cụ Mết kể chuyện cuộc đời Tnú bênbếp lửa nhà ưng Nhà ưng là một kiểu nhà sàn đặc trưng, là ngôi nhà cộng đồngcủa bà con các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên, như đình làng người Kinh, dùnglàm nơi tụ họp, trao đổi, thảo luận về những sự việc quan trọng của dân làng.Trong nét văn hóa sinh hoạt ấy, những câu chuyện được các già làng kể bên bếplửa nhà ưng luôn mang tính chất sử thi, kể về những sự kiện trọng đại, nhữngnhân vật quan trọng trong lịch sử của buôn làng Bên ánh lửa bập bùng của nhàưng, biết bao lần cụ Mết kể về cuộc đời Tnú – như kể về một người con anhhùng của dân làng, thắp lên ngọn lửa của lòng yêu nước, lòng căm thù chốnggiặc ngoại xâm; đồng thời, câu chuyện được kể trong ngôi nhà ấy cũng chính làbài học đấu tranh quan trọng mà dân làng phải khắc ghi trong tâm khảm:
“Chúng nó đã cầm súng, mình phải cầm giáo!”
Trong tác phẩm Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi, trước khi
lên đường ra mặt trận, cầm súng chiến đấu, Việt và Chiến khiêng bàn thờ ba másang gửi nhà chú Năm Những câu văn miêu tả chi tiết này mang một sự dồnnén đặc biệt về cảm xúc Nó không chỉ thể hiện truyền thống văn hóa thờ cúngông bà, tổ tiên, đạo lí uống nước nhớ nguồn của dân tộc, chi tiết ấy còn gópphần thể hiện giá trị tư tưởng của tác phẩm: là hiện thực, cụ thể hóa nỗi đau dotội ác kẻ thù gây ra với nhân dân ta, là quyết tâm tiêu diệt giặc thù của Việt vàChiến để trả nợ nước thù nhà; là sự trưởng thành của chị em Việt, sự tiếp nốicủa các thế hệ trẻ, của khúc sông sau trên “dòng sông” truyền thống gia đình
Như vậy, có thể thấy lí giải ý nghĩa của các sự việc, chi tiết tiêu biểumang dấu ấn văn hóa này góp phần không nhỏ vào việc giúp HS tìm hiểu cácgiá trị nội dung và nghệ thuật của các tác phẩm, giúp các em có cái nhìn, nhữngnhận thức sâu sắc hơn về tác phẩm
Trang 132.4.5 Cụ thể hóa việc tích hợp văn hóa trong giảng dạy vào thiết kế giáo án
Dựa trên kết quả tìm hiểu ở các bước trên, GV thiết kế giáo án tích hợpcác văn hóa vào quá trình giảng dạy một cách hợp lí, phát huy được tính tíchcực, chủ động, sáng tạo của HS Ngoài việc thuyết trình, cung cấp các kiến thức
về văn hóa xuất hiện trong tác phẩm, GV cũng cần biết kết hợp hỏi – đáp, nêucâu hỏi gợi mở để phát huy sự hứng thú, tích cực suy nghĩ của HS
Ví dụ với tiết đọc – hiểu Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài, GV có thể thiết kếgiáo án như sau:
Tiết 55 – 56 – 57: Đọc – hiểu văn bản
- Những đóng góp của nhà văn trong nghệ thuật khắc họa tính cách nhân vật, sựtinh tế trong diễn tả thế giới nội tâm, phong tục tập quán người Mông, lời văntinh tế, đầy chất thơ
Trang 14- GV kiểm tra vở soạn của HS.
- Có vốn hiểu biết sâu sắc, phongphú về phong tục, tập quán của nhiềuvùng khác nhau
- Lối trần thuật rất hóm hỉnh, sinhđộng nhờ vốn từ vựng giàu có, phầnlớn là bình dân và thông tục nhưngnhờ sử dụng đắc địa nên đầy ma lực vàmang sức mạnh lay chuyển tâm tư
- Năm 1996, được nhà nước tặnggiải thưởng Hồ Chí Minh về văn họcnghệ thuật
- Một số tác phẩm tiêu biểu:
+ Dế mèn phiêu lưu kí (1941), + O chuột (1942),
+ Nhà nghèo (1944), + Truyện Tây Bắc (1953), + Miền Tây (1967),…
2 Văn bản:
a Xuất xứ và hoàn cảnh sáng tác:
- In trong tập Truyện Tây Bắc – được
tặng giải nhất giải thưởng Hội vănnghệ Việt Nam 1954-1955
- Hoàn cảnh sáng tác: Trong chuyến đithực tế cùng bộ đội vào giải phóng TâyBắc năm 1952