SKKN nâng cao hiệu quả bài học lịch sử bằng sơ đồ và đồ thị trong chương III việt nam từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII chương trình cơ bản lớp 10

Tôi nghĩ rằng, một trong những cách hiệu quả nhất để đưa sự kiện lịch sử dễ dàng đến với các em, giúp cho các em dễ nhớ, dễ hiểu, nhớ lâu chính là việc tăng cường sử dụng đồ dùng trực qu

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do- Hạnh phúc

ĐỀ TÀI:

Nâng cao hiệu quả bài học lịch sử bằng sơ đồ và đồ thị trong chương III – Việt Nam từ thế kỉ XVI đến thế kỉ

XVIII – Chương trình cơ bản lớp 10

Họ và tên: Trần Thị Luyến

Chức vụ: Tổ phó chuyên môn

Đơn vị công tác:Trường THPT Ninh Châu

Quảng Ninh, ngày 10 tháng 1 năm 2019

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài Trang 1

II Phạm vi nghiên cứu Trang 2

IV Đối tượng nghiên cứu Trang 2 III Phương pháp nghiên cứu .Trang 2

V Điểm mới của đề tài……… Trang 2

B PHẦN NỘI DUNG

I Cơ sở khoa học

1 Cơ sở lí luận Trang 4

2 Thực trạng sử dụng đồ dùng trực quan môn lịch sử ở các trường phổ thông

……… ………Trang 4

II Giải pháp thực tế về Thiết kế và sử dụng sơ đồ, đồ thị

1 Bài 21 - Những biến đổi của nhà nước phong kiến trong

các thế kỉ XVI – XVIII……… … Trang 7

2 Bài 22-Tình hình kinh tế ở các thế kỉ XVI-XVIII………….Trang 8

3 Bài 23 - Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất

đất nước, bảo vệ tổ quốc cuối thế kỉ XVIII………Trang 9

4 Bài 24 -Tình hình văn hoá ở các thế kỉ XVI-XVIII…….….Trang 11

II Kết quả thực nghiệm Trang 12

C PHẦN KẾT LUẬN

I Những bài học kinh nghiệm……….Trang 13

II Những kiến nghị, đề xuất………Trang 14

A PHẦN MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài

Đổi mới phương pháp dạy học nhằm đáp ứng mục tiêu dạy học luôn là nhiệm vụ hàng đầu của người giáo viên Trong bối cảnh hiện nay, đổi mới phương pháp dạy học là vấn đề sống còn của ngành giáo dục

Là một giáo viên lịch sử, tôi luôn trăn trở về việc giảng dạy của mình

Ai cũng biết rằng, lịch sử là một môn học có vị trí quan trọng trong việc thực hiện giáo dục toàn diện nhân cách cho học sinh THPT Học lịch sử sẽ giúp học sinh hiểu được quy luật phát triển của xã hội loài người cũng như tính tất yếu lịch sử của sự nghiệp giải phóng dân tộc Học lịch sử góp phần giáo dục lòng yêu nước, giáo dục thái độ đối với các giá trị truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc

Nhưng thực tế hiện nay cho thấy, kết quả học tập môn lịch sử rất thấp Điều này thể hiện rõ ở chất lượng các kì thi THPT Quốc gia Mặt khác, thực tế cũng cho thấy sự yêu thích của học sinh đối với môn sử ngày càng suy giảm

Với môn sử, học sinh học bài còn rất thụ động Học bài theo kiểu thuộc lòng, học vẹt Các em quên kiến thức rất nhanh chóng, không đọng lại được gì Nhiều học sinh nhớ kiến thức một cách mơ hồ, đọc tủ một vấn đề nào đó từ đầu đến cuối Nhưng khi gặp một câu hỏi yêu cầu phải “hiểu sử” thì học sinh tỏ ra lúng túng vì các em quen học vẹt mà không nhớ được, không hiểu được bản chất của vấn đề

Như vậy, việc đổi mới phương pháp dạy học đối với môn lịch sử là vấn đề hết sức cấp thiết

Làm thế nào để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử? Làm thế nào để các

em học sinh dễ tiếp thu kiến thức, yêu thích môn lịch sử và học môn lịch sử ngày càng có hiệu quả hơn? Tôi nghĩ rằng, một trong những cách hiệu quả nhất

để đưa sự kiện lịch sử dễ dàng đến với các em, giúp cho các em dễ nhớ, dễ hiểu, nhớ lâu chính là việc tăng cường sử dụng đồ dùng trực quan, trong đó có việc sử dụng sơ đồ, đồ thị

Trong quá trình giảng dạy, tôi đã thử xây dựng một số sơ đồ, đồ thị và áp dụng vào thực nghiệm trên đối tượng học sinh khối 10

Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, tôi đã viết sáng kiến kinh nghiệm :

“NÂNG CAO HIỆU QUẢ BÀI HỌC LỊCH SỬ BẰNG SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ TRONG CHƯƠNG III – VIỆT NAM (TỪ THẾ KỈ XVI ĐẾN THẾ KỈ XVIII) – CHƯƠNG TRÌNH CƠ BẢN LỚP 10”

II Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của đề tài xoay quanh hai vấn đề:

Một là, xây dựng hệ thống các sơ đồ, đồ thị có thể áp dụng được trong Chương III – “Việt Nam từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII”- Chương trình cơ bản lịch sử 10

Hai là, cách sử dụng các sơ đồ, đồ thị đó

III.Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu mà tôi áp dụng cho đề tài này là học sinh lớp 10 trường THPT Ninh Châu

IV Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện bằng các phương pháp nghiên cứu sau:

Nghiên cứu các tài liệu về phương pháp dạy học lịch sử

Nghiên cứu sách giáo khoa, sách bài tập, sách giáo viên, sách chuẩn kiến thức kĩ năng lịch sử lớp 10

Thao giảng, dự giờ rồi trao đổi rút kinh nghiệm với các đồng nghiệp

Ra bài tập cho học sinh và cho điểm đánh giá kết quả học để từ đó có điều chỉnh hợp lí hơn

Sử dụng phiếu điều tra ý kiến của học sinh

Sau đó, tôi tiếp tục sử dụng các phương pháp thống kê, phương pháp phân tích, phương pháp so sánh…để hoàn thành đề tài

V Điểm mới của đề tài

Lí luận về đổi mới phương pháp dạy học lịch sử đã được đề cập nhiều ở các sách, báo, các đề tài sáng kiến kinh nghiệm khác nhau Sáng kiến kinh nghiệm này không nêu ra những lí luận mới về đổi mới phương pháp dạy học

Điểm mới của đề tài này chính là việc dựa trên lí thuyết dạy học để nghiên cứu, thiết kế ra các sơ đồ, đồ thị trong một chương cụ thể của chương trình lịch

sử lớp 10 và cách ứng dụng các các sơ đồ, đồ thị đó một cách hiệu quả nhất

B PHẦN NỘI DUNG

I Cơ sở khoa học.

1 Cơ sở lí luận.

Đổi mới phương pháp dạy học lịch sử có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong phát triển nhân cách toàn diện, đặc biệt là phát huy tính tích cực, năng lực

tư duy và hoạt động sáng tạo của học sinh

Đối với môn lịch sử, ngoài việc giúp cho học sinh nắm được kiến thức cơ bản, giáo dục tư tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức, giáo viên còn phải giúp cho học sinh phát triển năng lực nhận thức

Do đặc điểm của việc nhận thức lịch sử là không thể trực tiếp quan sát sự kiện, nhân vật quá khứ, do đó đồ dùng trực quan nói chung và sơ đồ, đồ thị nói

riêng góp phần “mô hình hoá” các nội dung lịch sử; chỉ ra mối liên hệ giữa

chúng trong quá trình phát triển Từ đó giúp cho học sinh hình thành biểu tượng lịch sử chính xác, hiểu biết lịch sử sâu sắc, phát triển tư duy, hình thành khái niệm và hệ thống các khái niệm

Trong các nhóm đồ dùng trực quan, sơ đồ và đồ thị là loại đồ dùng trực quan có ưu thế đặc biệt trong việc nâng cao hiệu quả dạy học trên tất cả các mặt giáo dục, giáo dưỡng và phát triển

Sơ đồ, đồ thị là loại đồ dùng trực quan quy ước, được sử dụng khá phổ biến trong quá trình dạy học ở trường THPT vì nó dễ xây dựng, sử dụng đa dạng trong nhiều điều kiện khác nhau

Trong dạy học lịch sử, sơ đồ, đồ thị có ý nghĩa cụ thể hoá nội dung các

sự kiện lịch sử, khắc hoạ những điểm chủ yếu của sự kiện, chỉ ra mối quan hệ giữa các sự kiện, đặc biệt là mô hình hoá cơ cấu tổ chức xã hội, hay thiết chế chính trị - xã hội …

Như vậy, sử dụng sơ đồ và đồ thị trong dạy học lịch sử sẽ nâng cao hiệu quả bài học, đáp ứng yêu cầu đổi mới của phương pháp dạy học hiện đại

2 Thực trạng sử dụng đồ dùng trực quan môn lịch sử ở các trường phổ thông

Ở trường THPT hiện nay, các thầy cô đã có nhiều cố gắng trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh thông qua nhiều phương pháp dạy học khác nhau Tuy nhiên, với kinh nghiệm nhiều năm giảng dạy ở ít nhất hai trường phổ thông trên địa bàn tỉnh Quảng

Bình, tôi nhận thấy việc đổi mới phương pháp dạy học chưa đều nhau ở các trường, thậm chí ngay trong một tổ chuyên môn Một số tiết học, giáo viên vẫn

sử dụng phương pháp dạy học truyền thống, chưa phát huy tính tích cực hoạt động của học sinh Vì vậy, chưa thu hút được sự hứng thú của học sinh, hiệu quả dạy học chưa cao

Có một thực tế là học sinh chịu ảnh hưởng tâm lí chung của xã hội, nhận thức không đúng về vị trí, vai trò của môn lịch sử Nhiều em vẫn coi môn lịch sử

là môn phụ Vì nhiều lí do khác nhau, dù vẫn yêu thích môn lịch sử nhưng khi chọn trường để thi đại học, đa số học sinh ở trường lại chọn các khối A, B, D… nên việc học lịch sử của các em không được chú trọng bằng các môn tự nhiên

Như vậy, nếu tiết học lịch sử nhàm chán, thầy cô không đổi mới phương pháp dạy học thì sẽ không thu hút được học sinh Việc sử dụng các đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử là một phương pháp không có gì mới nhưng vẫn rất hiệu quả trong việc nâng cao chất lượng bài học

Tuy nhiên, việc sử dụng đồ dùng trực quan hiện nay ở các trường phổ thông vẫn còn nhiều điều đáng bàn Thứ nhất là thiếu đồ dùng dạy học trực quan Đồ dùng trực quan do Bộ giáo dục đào tạo và Cục bản đồ phối hợp xuất bản chủ yếu là các bản đồ, tranh ảnh lịch sử Những bản đồ, tranh ảnh cho các khối lớp do Cục bản đồ xuất bản không bao quát hết chương trình Mỗi khối lớp hiện nay có chưa đến 25 bản đồ, tranh ảnh các loại trong khi thực tế cần nhiều hơn thế Thứ hai là một số trường chưa chú ý đúng mức việc đầu tư mua các thiết bị trực quan Bản đồ bị rách, cũ, mất mát không được thay thế, bổ sung kịp thời khiến giáo viên đôi khi phải dạy chay Thứ ba là có bản đồ, tranh ảnh những giáo viên không sử dụng vì khâu mượn, trả rườm rà hay vì nhiều lí do khác

Từ những phân tích trên có thể thấy, việc sử dụng đồ dùng trực quan hiện nay ở các trường phổ thông chủ yếu dựa vào nguồn tranh ảnh, bản đồ có sẵn trong kho thiết bị Ngoài ra, các thầy cô cũng tích cực ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học Trong một bài giáo án điện tử, rất nhiều đồ dùng trực quan được tích hợp vào như video, bản đồ, tranh ảnh v.v… Tuy nhiên, việc sử dụng giáo án điện tử không phải lúc nào cũng được thực hiện thường xuyên vì tùy thuộc vào cơ sở vật chất, trình độ tin học, sự tâm huyết của các thầy cô…

Riêng đối với loại đồ dùng trực quan là sơ đồ, đồ thị thì ít có sẵn mà các thầy cô phải tự thiết kế và nghiên cứu cách sử dụng Vì công việc này đòi hỏi

nhiều về trình độ chuyên môn, thời gian, công sức nên nhiều thầy cô vẫn ngại ngần khi thiết kế bài học mới

II Giải pháp thực tế về thiết kế và sử dụng sơ đồ, đồ thị.

Trong phần hai của chương trình lịch sử lớp 10, chương III gồm có 4 bài

Đó là:

Bài 21 - Những biến đổi của nhà nước phong kiến trong các thế kỉ XVI – XVIII

Bài 22 - Tình hình kinh tế ở các thế kỉ XVI - XVIII

Bài 23 - Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ tổ quốc cuối thế kỉ XVIII

Bài 24 - Tình hình văn hoá ở các thế kỉ XVI -XVIII

Đối với chương này, sau khi học xong, các em cần nắm được chuẩn kiến thức và kĩ năng sau:

1 Biết được khái quát về những biến đổi của nhà nước phong kiến trong các thế kỉ XVI - XVIII; Nguyên nhân sụp đổ của nhà Lê, thành lập nhà Mạc; Nguyên nhân đất nước bị chia cắt (Bắc triều và Nam triều, Đàng Trong và Đàng Ngoài

2 Trình bày được tình hình phát triển kinh tế và giải thích được nguyên nhân phát triển của kinh tế hàng hoá

3 Hiểu được tình hình văn hoá ở các thế kỉ XVI – XVIII: Nho giáo suy thoái, sự du nhập của đạo Thiên Chúa; sự phát triển của giáo dục, nghệ thuật và khoa học – kĩ thuật

4 Trình bày được vai trò của Nguyễn Huệ trong sự nghiệp thống nhất đất nước (đánh đổ chúa Nguyễn, chúa Trịnh, bước đầu thống nhất đất nước) và chống ngoại xâm (chống quân Xiêm và quân Thanh)

5 Sự thành lập vương triều Tây Sơn Trình bày được các chính sách kinh

tế, chính trị, xã hội, văn hoá

Khi học tập đòi hỏi học sinh không chỉ nắm những kiến thức cụ thể mà còn phải tìm hiểu mối quan hệ giữa các sự kiện trong sự phát triển chung Học sinh phải biết sử dụng kiến thức đã học để tiếp nhận kiến thức mới, biết quá khứ

để tìm hiểu hiện tại Yêu cầu học sinh phải nắm vững kiến thức cơ bản, bao gồm những sự kiện, nhân vật lịch sử, không gian, thời gian …

Dưới đây là một số sơ đồ, đồ thị đã được thiết kế và sử dụng trong

chương III -Việt Nam từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII.

1 Bài 21 - Những biến đổi của nhà nước phong kiến trong các thế kỉ XVI –XVIII.

1.1 Kết cấu của bài.

Bài này có 2 mục:

Mục 1 Sự sụp đổ của triều Lê sơ Nhà Mạc được thành lập

Mục 2 Đất nước bị chia cắt

1.2 Các sơ đồ, đồ thị và cách sử dụng.

1.2.1 Đồ thị

Chiến tranh Chiến tranh

Nam-Bắc triều Trịnh – Nguyễn

1527 1545 1592 1627 1672 1774

Hình 1 Đồ thị Sự biến đổi của nhà nước phong kiến Việt Nam

từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII.

*Cách sử dụng:

Trong phần củng cố bài học, giáo viên nêu câu hỏi mang tính khái quát:

Hãy nêu những biến đổi lớn của nhà nước phong kiến Việt Nam trong các thế kỉ XVI –XVIII?

Tiếp đó, giáo viên lập và ghi các mốc thời gian quan trọng vào đồ thị, rồi yêu cầu học sinh nêu nội dung sự kiện đã diễn ra ứng với các mốc thời gian đã cho ở đồ thị

Sau khi học sinh trả lời, giáo viên chốt ý: Từ thế kỉ XVI-XVIII, đất nước

có nhiều biến động lớn Năm 1527, nhà Lê sơ sụp đổ, nhà Mạc thành lập Các cuộc chiến tranh phong kiến diễn ra liên tiếp Đầu tiên là chiến tranh Nam – Bắc triều (1545-1592), tiếp đó là chiến tranh Trịnh- Nguyễn (1627-1672) dẫn đến sự chia cắt đất nước Hình thành hai chính quyền tồn tại cho đến cuối thế kỉ XVIII Năm 1774, chúa Nguyễn Phúc Khoát xưng vương, đất nước đứng trước nguy cơ chia cắt thành hai quốc gia

1.2.2 Sơ đồ.

1527 1545 - 1592 1627 – 1672 1774

Hình 2 Sơ đồ Sự biến đổi của nhà nước phong kiến Việt Nam

từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII.

*Cách sử dụng:

Cũng với câu hỏi đã nêu trên ở phần củng cố, giáo viên có thể sử dụng sơ

đồ này thay cho đồ thị trên

Sau khi nêu câu hỏi, giáo viên vẽ sơ đồ ở bảng hoặc đã chuẩn bị sẵn ở nhà Giáo viên yêu cầu học sinh điền vào các ô trống có chứa mốc thời gian quan trọng vào sơ đồ

Khi học sinh trả lời xong, giáo viên chốt ý

2 Bài 22-Tình hình kinh tế ở các thế kỉ XVI-XVIII.

2.1 Kết cấu của bài.

Bài này gồm có 4 mục:

Mục 1 Tình hình nông nghiệp ở các thế kỉ XVI-XVIII

Mục 2 Sự phát triển của thủ công nghiệp

Mục 3 Sự phát triển của thương nghiệp

Mục 4 Sự hưng khởi của các đô thị

BIẾN ĐỔI CỦA NHÀ NƯỚC PHONG KIẾN (XVI – XVIII )

Chiến tranh Nam – Bắc triều

Chiến tranh Trịnh -Nguyễn

=>chia cắt Đàng Trong-Đàng Ngoài

Nhà Lê

sụp đổ

Nhà Mạc

thành lập.

Chúa Nguyễn Phúc Khoát xưng vương

2.2 Các sơ đồ, đồ thị và cách sử dụng.

2.2.1 Sơ đồ

Hình 3 Đồ thị Sự phát triển kinh tế Việt Nam (XVI – XVIII)

2 2.2 Cách sử dụng.

Trong bài này, ở phần củng cố, giáo viên đưa ra sơ đồ đã chuẩn bị sẵn Sau khi nhắc lại những điểm chính về kinh tế Việt Nam thế kỉ

XVI-XVIII, giáo viên đưa ra câu hỏi: Em có nhận xét gì về kinh tế Việt Nam thế kỉ XVI-XVIII ? So sánh với giai đoạn trước?

Sau khi học sinh trả lời, giáo viên chốt ý: Thế kỉ XVI - XVIII, kinh

tế Việt Nam có bước phát triển mới, trở nên phồn thịnh Thủ công nghiệp ngày càng tăng tiến nhưng không thể chuyển hoá sang phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa Sự phát triển của ngoại thương và đô thị đưa đất nước tiếp cận với nền kinh tế thế giới Nhưng do hạn chế của chế

độ phong kiến nên cuối thế kỉ XVIII, Việt Nam vẫn là nước nông nghiệp lạc hậu

3 Bài 23 - Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo

vệ tổ quốc cuối thế kỉ XVIII.

3.1 Kết cấu của bài.

Mục 1 Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước cuối thế kỉ XVIII

Phát triển rầm

rộ, đặc biệt là ngoại thương

Phát triển mạnh mẽ, phong phú.

-Ổn định trở lại.

-Tiếp tục phát triển.

KINH TẾ VIỆT NAM THẾ KỈ XVI-XVIII

Nông nghiệp

Thủ công nghiệp

Thương nghiệp

Mục 2 Các cuộc kháng chiến cuối thế kỉ XVIII.

a Kháng chiến chống Xiêm (1785)

b Kháng chiến chống Thanh (1789)

Mục 3.Vương triều Tây Sơn

3.2 Các sơ đồ, đồ thị và cách sử dụng.

3.2.1 Đồ thị

KN Đánh đổ KC Đánh đổ KC Vương triều bùng nổ họ Nguyễn chống Xiêm Lê-Trịnh chống Thanh TS sụp đổ

1771 1777 1785 1788 1789 1802

Hình 4 Đồ thị quá trình phát triển của phong trào Tây Sơn

*Cách sử dụng:

Để củng cố bài học, giáo viên vẽ đồ thị và ghi các mốc thời gian quan trọng vào đồ thị

Tiếp đó, giáo viên yêu cầu học sinh nêu nội dung sự kiện tương ứng Khi học sinh trả lời xong, giáo viên chốt ý

3.2.2 Sơ đồ

Hình 5 Sơ đồ vai trò phong trào Tây Sơn *Cách sử dụng:

PHONG TRÀO TÂY SƠN

Bước đầu thống nhất

đất nước

Bảo vệ độc lập dân tộc

1777

Đánh

đổ tập

đoàn

PK họ

Nguyễn

1788 Đánh

đổ tập đoàn

PK Lê-Trịnh

1785

KC chống Xiêm

1789

KC chống Thanh