Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12

Từ đó tôi mới tìm hiểu và áp dụng theo phương pháp “Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12” .Để thực hiện mục tiêu và nội dung dạy học, việc đổi mới ph

A PHẦN MỞ ĐẦU

I.Lý do chọn đề tài:

1.Có lý luận:

Hưởng ứng công cuộc đổi mới trong giáo dục ở nước ta hiện nay mà trọng tâm của đổi mới

chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông là tập trung đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện dạy học dựa vào hoạt động tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh với sự tổ chức và hướng dẫn thích hợp của giáo viên, nhằm phát triển tư duy độc lập, góp phần hình thành phương pháp và nhu cầu, khả năng tự học, tự bồi dưỡng hứng thú học tập, tạo niềm tin và vui thích trong học tập Học sinh sẽ thích thú, hăng say và kết quả học tập của các em với bộ môn Lịch Sử cũng

có sự thay đổi lớn Chính vì vậy tôi đã tìm hiểu và nghiên cứu những phương pháp dạy học mới theo xu thế phát triển chung của ngành giáo dục nước ta và thế giới Để các em học sinh đạt được một kết quả cao nhất , đặc biệt tạo cho các em sự đam mê trong học bộ môn lịch sử mà bấy lâu nay mọi người thường gọi là khô khan

Từ đó tôi mới tìm hiểu và áp dụng theo phương pháp “Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12” Để thực hiện mục tiêu và nội dung dạy học, việc đổi mới phương pháp dạy học lấyhọc sinh làm trung tâm được đặt ra một cách bức thiết Bản chất của dạy học lấy học sinh làm trung tâm là phát huy cao độ tính tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạocủa học sinh

Để làm được điều đó thì vấn đề đầu tiên mà người giáo viên cần nhận thức rõ ràng là quy luật nhận thức của học sinh.Học sinh là chủ thể hoạt động chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ chứ không phải là “cái bình chứa kiến thức” một cách thụ động

2.Có thực tiễn:

Trong thực tế hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chưa

có khả năng tự học, chỉ dựa vào những kiến thức do giáo viên truyền đạt, rồi học

thuộc lòng nên khi quên một chữ đầu là quên tất cả Học sinh chỉ học bài nào biết bài đấy, cô lập nội dung của các môn, phân môn mà chưa có sự liên hệ kiến thức với nhau vì vậy mà chưa phát triển được tư duy logic và tư duy hệ thống Sử dụng

sơ đồ tư duy giúp các em giải quyết được các vấn đề trên và nâng cao hiệu quả học tập

II.Mục đích và phương pháp nghiên cứu.

1.Mục đích

Mục đích của tôi nghiên cứu đề tài này nhằm góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy bộmôn Lịch sử 12 ở trường THPT, hướng dẫn học sinh có thể hệ thống hóa kiến thức bằng sơđồ.Qua đó các em sẽ nhìn được tổng thể kiến thức một cách ngắn gọn nhưng đầy đủ, rút ngắnđược thời gian ôn tập củng cố, giúp học sinh hiểu bài, nắm được kiến thức cơ bản và nhớ lâu

2.Phương pháp nghiên cứu:

- Nghiên cứu tài liệu

- Qua các tiết giảng dạy trên lớp 12B2, 12CB1 TRƯỜNG THPT TÂN AN

- Điều tra hiệu quả của phương pháp qua phiếu điều tra, qua chất lượng học tập của họcsinh

III Giới hạn của đề tài

1.Đối tượng nghiên cứu:

Học sinh lớp 12B2, 12CB1 TRƯỜNG THPT TÂN AN

IV Kế hoạch thực hiện

Để hoàn thành Sáng kiến kinh nghiệm này tôi đã thực hiện từ tháng 8/2012 đến 4/2013

để có kết quả xác thực

B PHẦN NỘI DUNG:

I Cơ sở lý luận

Theo Nghị quyết TW khóa VIII khẳng định, đổi mới phương pháp giáo dục, đào tạo nhằm

khắc phục lối truyền thụ kiến thức một chiều, rèn luyện, thành lập nếp tư duy sáng tạo của họcsinh Từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến và phương pháp hiện đại vào quá trình dạy học

Thông qua việc đưa sơ đồ tư duy vào dạy học ở trường THPT, người giáo viên phải có kĩ

năng vận dụng tốt thì chất lượng tiết dạy mới có hiệu quả cao

Như chúng ta đã biết, cùng với xu thế phát triển của thời đại như hiện nay, đòi hỏi mỗi

người phải có trình độ trí thức Do vậy, việc học tập là một trong những vấn đề mà Đảng và Nhànước ta đặt lên hàng đầu Qua đó trách nhiệm của người giáo viên càng được nâng cao

Ta cũng thường nghe nói “Dạy học là một nghệ thuật”, đã nói là “nghệ thuật” thì bằng mọicách người giáo viên phải có kĩ năng vận dụng các phương pháp để truyền đạt kiến thức cho họcsinh.Tùy theo nội dung của từng tiết học mà người giáo viên lựa chọn phương pháp phù hợp vớiđặc trưng của bộ môn và từng đối tượng học sinh Không những thế giáo viên còn rèn luyện cho

học sinh kĩ năng quan sát, nghiên cứu, phân tích, so sánh, tổng hợp…

Để đánh giá một tiết dạy có hiệu quả hay không đều do kĩ năng vận dụng tốt các phươngpháp giúp học sinh hiểu bài, nắm bài Chính vì vậy mà kĩ năng sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy họcLịch sử có ý nghĩa rất lớn

Nhiệm vụ của mỗi thầy giáo, cô giáo hôm nay là phải làm thế nào để giúp cho học sinhnắm được kiến thức cơ bản của bộ môn trên cơ sở hoạt động học tập của chính các em dưới sựhướng dẫn của thầy để từ đó giáo dục cho các em tính độc lập suy nghĩ, tính sáng tạo, có đủ bảnlĩnh để đi vào các lĩnh vực của cuộc sống

 Chúng ta đã được nghe nhiều về dạy học tích cực Vậy dạy học tích cực là gì? Theo tôi dạy học chỉ trở thành tích cực khi người học có nhu cầu muốn hiểu biết về một vấn đề gì đó và khi người học sử dụng mọi biện pháp để hiểu về vấn đề đó, vận dụng kiến thức đó vào cuộc sống của mình có kết quả Điều quan trọng là làm thế nào để học sinh

có nhu cầu hiểu biết, muốn hiểu biết và làm thế nào để biết thì đó là công việc của mỗi một giáo viên Vì vậy mới có câu: “Không thầy đố mày làm nên” Người thầy phải bằng mọi cách để cho học sinh được hoạt động nhiều hơn, được đưa ra chính kiến của mình trong quá trình học tập

Với phạm vi bài viết này tôi xin trao đổi với các đồng nghiệp cách sử dụng sơ

đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học Lịch sử 12

II.Cơ sở thực tiễn

Năm học 2011-2012 là năm đầu tiên ngành Giáo dục và Đào tạo triển khai giảng dạy theo

sơ đồ tư duy ở bậc học THPT Qua thực tế cho thấy việc giảng dạy này đã tạo hứng thú cho học

sinh Mỗi học sinh có thể tự lập sơ đồ tư duy cho mình dưới sự hướng dẫn của giáo viên để bàihọc trở nên dễ thuộc, dễ hiểu, dễ nhớ hơn

Ngay từ đầu năm học, tôi đã tìm hiểu, áp dung dạy học lịch sử bằng sơ đồ tư duy Từ đó tôi

tự lập kế hoạch giảng dạy cho từng tiết học Nếu không sử dụng phần mềm, giáo viên có thể linhđộng sử dụng hình vẽ tay với những màu sắc, hình ảnh, từ ngữ diễn đạt khác nhau nhằm giúp họcsinh có thể nắm bắt và nhớ được phần cốt lõi của bài giảng ngay tại lớp

Sơ đồ tư duy đặc biệt chú trọng về màu sắc, hình ảnh với từ ngữ ngắn gọn thể hiện quamạng liên tưởng (các nhánh trong bài giảng) Từ phần nội dung chính, giáo viên vẽ ra từng nhánhnhỏ theo từng tiểu mục chính của bài giảng và chú thích, giảng giải theo một ngôn ngữ dễ hiểu vàgần gũi với học sinh

Vậy, thay vì phải học thuộc lòng các khái niệm, định nghĩa hay cả bài giảng như lúctrước, giờ đây học sinh có thể hiểu và nắm được khái niệm qua hình vẽ Chính sự liên tưởng theohướng dẫn của giáo viên cũng giúp các em nhớ được phần trọng tâm của bài giảng

Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ,

vẽ, viết gì trên sơ đồ tư duy, hệ thống hóa kiến thức chọn lọc những phần nào trong bài để ghi, thểhiện dưới hình thức kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc, vận dụng kiến thức được học qua sách vởvào cuộc sống

Để giảng dạy theo sơ đồ tư duy, giáo viên có thể chủ động vẽ hình trên bảng rồi cho họcsinh tiếp tục lên phân nhánh sơ đồ hay để học sinh chia thành từng nhóm nhỏ rồi tự vẽ sơ đồ theocách hiểu của mình sau đó giáo viên định hướng lại từng nội dung cho học sinh

Sơ đồ tư duy thực chất là một sơ đồ mở không theo một khuôn mẫu hay tỷ lệ nhất định mà

là cách hệ thống kiến thức tạo ra một tiết học sinh động, đầy màu sắc và thực sự hiệu quả Giảngdạy theo sơ đồ tư duy phát huy tính tích cực nhiều nhất trong các giờ ôn tập Khi học sinh trở thànhnhân vật trung tâm trong mỗi tiết học, các em sẽ trở nên hào hứng và hăng say hơn trong học tập

III.Thực trạng và những mâu thuẫn

1 Thuận lợi-khó khăn.

*Thuận lợi.

- Đây là phương pháp học tập mới thoải mái, vui vẻ và sáng tạo, thú vị …

- Là xu thế chung của giáo dục Việt Nam nên đựơc sự ủng hộ từ các cấp, xã hội, phụ huynh, học sinh…

- Chương trình môn lịch sử 12 có nhiều nội dung phù hợp với phương pháp dạy bài mới, củng cố bài bằng sơ đồ tư duy phát huy hiệu quả cao khi giáo viên tổ chức cho học sinh làm việc…

- Về cơ sở vật chất đã có một số đổi mới tạo điều kiện cho hoạt động học tập: phòng CNTT, đèn chiếu, bảng phụ…

- Xã hội hiện nay tạo điều kiện cho cả giáo viên và học sinh có điều kiện tiếp cận nhiều nguồn thông tin từ nhiều phương tiện khác nhau

- Phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy bài mới, củng cố bài phù hợp tâm sinh lý lứa tuổi học sinh, khắc phục được sự nhàm chán của phương pháp dạy học truyền thống Vì vậy, gây hứngthú cho người học, kích thích học sinh tư duy tích cực

* Khó khăn:

- Đây là phương pháp dạy học mới nên giáo viên và học sinh không tránh khỏi lúng túng trong một số kĩ năng như sưu tầm, xử lý thông tin, vẽ, ý tưởng…

- Đòi hỏi giáo viên phải có nhiều kĩ năng khác ngoài kĩ năng sư phạm

- Giáo viên khó khăn trong việc đánh giá cụ thể hiệu quả làm việc của từng học sinh

- Năng lực học sinh không đồng đều nên khi vẽ sơ đồ tư duy trong học tập là sự máy móc không hiệu quả

- Mặc khác, hạn chế của học sinh là chưa biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ não mà chỉ học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộc nhưng không nhớ được kiến thức trọng tâm, không nắm được “sự kiện nổi bật” trong bài học, trong tài liệu tham khảo, hoặc không biết liên tưởng, liên kết các kiến thức có liên quan với nhau

- Với đặc thù môn học, lịch sử có nhiều nội dung kiến thức nên học sinh khôngnhớ nổi toàn bộ kiến thức, phần lớn các em chỉ học thuộc lòng hay nhớ máy móc

Chính vì vậy để học sinh nắm vững nội dung bài học, giáo viên phải có kĩ năng vận dụng tốt bản

đồ tư duy vào dạy học lịch sử, góp phần nâng cao chất lượng bộ môn

* Một số học sinh còn lười biếng, chưa thật sự tập trung và đầu tư cho sơ đồ tư duy của mình,

chỉ vẽ lại theo một sơ đồ phân nhánh, chưa xác định được vấn đề trọng tâm và những vấn đề liênquan ,còn trình bày dài dòng, chưa thực sự có ý tưởng để xây dựng một sơ đồ tư duy để củng cố

và hệ thống lại kiến thức mà vẫn muốn dùng phương pháp học thuộc lòng

Đề tài chỉ nghiên cứu áp dụng trên một số bài ở một số chương, chưa thực sự đánh giá hếtđược tính khả thi của nó một cách triệt để Một số học sinh lại lạm dụng nhiều hình vẽ trong sơ đồtheo ý tưởng của mình, như vậy có thể làm mất thời gian cho việc tập trung triển khai các ý trongnội dung bài cần thể hiện trên sơ đồ.

4 Các nguyên nhân, các yếu tố tác động

* Nguyên nhân khách quan:

- Nhiều học sinh có năng lực học tập tốt, chịu khó, chú ý tiếp thu bài, biết cách hệ thốngkiến thức từ bản đồ tư duy để nắm bài nhanh chóng và có hiệu quả

- Một số học sinh học yếu, chưa quen với cách học mới nên còn lúng túng khi viết hoặctriển khai nội dung từ bản đồ tư duy

* Nguyên nhân chủ quan:

Giáo viên nhiệt tình trong giảng dạy, vận dụng tốt các phương pháp đặc trưng của bộ mônsao cho phù hợp với từng bài Tuy nhiên do mới đưa vào, nhiều giáo viên còn bỡ ngỡ, nên cầnphải đầu tư nhiều thời gian để xây dựng bản đồ tư duy sao cho dễ nhớ, dễ nhìn nhưng đầy đủ nội

dung

IV.Các biện phápgiải quyết vấn đề:

1.Mục tiêu:

Trước thực trạng trên, để góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy, tôi xin trao đổi một số

kĩ năng sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học Lịch sử 12

- Giúp học sinh biết:

+ Sơ đồ tư duy là gì?

+ Cách sử dụng và ghi chép trên sơ đồ tư duy

+ Cách lập sơ đồ tư duy

- Giáo viên cần:

+ Chuẩn bị kĩ nội dung kiến thức tiết học thông qua bài soạn

+ Lựa chọn đồ dùng dạy học phù hợp với nội dung từng bài

+ Chuẩn bị hệ thống câu hỏi sao cho phát huy được tính tích cực của học sinh

+ Lựa chọn nội dung để giao cho nhóm hay cá nhân

+ Xây dựng bản đồ tư duy, tùy theo nội dung của từng bài cho phù hợp (sử dụng bản đồ tưduy để khai thác kiến thức mới hay để củng cố bài)

2 Cách thức thực hiện

* Giới thiệu người phát minh ra sơ đồ tư duy

-Tony Buzan sinh năm 1942 tại London (Anh), cha đẻ của phương pháp tư duy Mind map

(Sơ đồ tư duy, Giản đồ ý) Tác giả của 92 đầu sách, được dịch ra trên 30 thứ tiếng, xuất bản trên

125 quốc gia Ông đi nhiều nước trên thế giới để phổ biến phương pháp của mình (ông đã đếnViệt Nam vào tháng 4 năm 2007)

Ở Việt Nam, đã có 2 quyển sách dịch từ công trình của ông đã được xuất bản

là Sơ đồ tư duy và Sử dụng trí não của bạn

HÌNH ẢNH GIÁO SƯ TONY BUZAN GIỚI THIỆU VỀ SƠ ĐỒ TƯ DUY

+ Sơ đồ tư duy là gì?

*Sơ đồ tư duy hay còn gọi là Lược đồ tư duy, Bản đồ tư duy (Mind Map)

- Sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những

ý chính của một nội dung, hệ thống hóa một chủ đề… bằng cách kết hợp việc sử dụng hình ảnh,đường nét, màu sắc, chữ viết…Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, việc thiết kế sơ đồ là theo mạch tưduy của mỗi người

- Việc ghi chép thông thường theo từng hàng chữ khiến chúng ta khó hình dung tổng thể vấn đề,dẫn đến hiện tượng đọc sót ý, nhầm ý.Sơ đồ tư duy tập trung rèn luyện cách xác định chủ đề rõràng, sau đó phát triển ý chính, ý phụ một cách logic

Sơ đồ tư duy có ưu điểm:

Dễ nhìn, dễ viết

• Kích thích hứng thú học tập và khả năng sáng tạo của học sinh

• Phát huy tối đa tiềm năng ghi nhớ của bộ não

• Rèn luyện cách xác định chủ đề và phát triển ý chính, ý phụ một cách logic

- Sơ đồ tư duy sẽ giúp:

1 Sáng tạo hơn

2 Tiết kiệm thời gian

3 Ghi nhớ tốt hơn

4 Nhìn thấy bức tranh tổng thể

5 Phát triển nhận thức, tư duy

* Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học:

• Cho học sinh làm quen với sơ đồ tư duy bằng cách giới thiệu cho học sinh một số “sơ đồ

tư duy” cùng với dẫn dắt của giáo viên để các em định hướng nhanh hơn

• Hướng cho học sinh có thói quen khi tư duy lôgic theo hình thức sơ đồ hoá trên sơ đồ tưduy

• Từ một vấn đề hay chủ đề chính đưa ra các ý lớn thứ nhất, ý lớn thứ hai, thứ ba mỗi ýlớn lại có các ý nhỏ liên quan với nó, mỗi ý nhỏ lại có các ý nhỏ hơn các nhánh này như

“bố mẹ” rồi “con, cháu, chắt, chút, chít” các đường nhánh có thể là đường thẳng hayđường cong

• Cho học sinh thực hành vẽ sơ đồ tư duy trên giấy: Chọn từ khóa- tên chủ đề hoặc hình vẽcủa chủ đề chính cho vào vị trí trung tâm

• Vẽ sơ đồ tư duy theo nhóm hoặc từng cá nhân

- Đối với giáo viên:Để thiết kế một sơ đồ tư duy đối với một bài học, chúng ta có thể thiết kếbằng bảng vẽ trên giấy, hoặc hệ thống kiến thức bằng sơ đồ trên bảng, hoặc có thể dùng phầnmềm Mindmap Đối với phần mềm này giáo viên có thể thực hiện thành một giáo án hay một bàigiảng điện tử với kiến thức được xây dựng thành một sơ đồ, qua đó còn có thể kết hợp để trìnhchiếu những nội dung cần lưu ý hay những đoạn phim có liên quan được liên kết với sơ đồ Qua

đó có thể giúp học sinh hệ thống được kiến thức vừa học, khắc sâu được kiến thức trọng tâm

- Đối với học sinh:Trước hết giáo viên phải giới thiệu một số sơ đồ tư duy cho các em làmquen, sau đó hướng các em từ từ xây dựng các sơ đồ riêng cho mình Bước đầu, chỉ yêu cầu họcsinh xác định được vấn đề trọng tâm, sau đó hệ thống các kiến thức liên quan thành sơ đồ phânnhánh, rồi từ đó học sinh sẽ thiết kế thành những sơ đồ theo tư duy của mỗi cá nhân Có thể áp

dụng dùng sơ đồ trước hay sau khi học một bài học, với bài học mới, có thể cho học sinh xâydựng theo một nhóm, rồi dựa vào sơ đồ học sinh sẽ thảo luận, sau đó nhóm sẽ trình bày kiến thứctheo hình thức thuyết trình dựa trên sơ đồ đã xây dựng.Sau bài học, có thể yêu cầu học sinh tự hệthống lại kiến thức bằng sơ đồ theo cách riêng của mình Việc phối hợp linh động nhiều phươngpháp trong quá trình giảng dạy, kết hợp với việc thiết lập sơ đồ tư duy để hệ thống kiến thức giúpcho học sinh nắm được bài nhanh hơn và nhớ lâu hơn.

* Cách ghi chép trên sơ đồ tư duy:

• Nghĩ trước khi viết

• Viết ngắn gọn

• Viết có tổ chức

• Viết lại theo ý của mình, nên chừa khoảng trống để có thể bổ sung ý (nếu sau nàycần)

- Điều cần tránh khi ghi chép trên sơ đồ tư duy:

• Ghi lại nguyên cả đoạn văn dài dòng

• Ghi chép quá nhiều ý vụn vặt không cần thiết

• Dành quá nhiều thời gian để ghi chép

* Hướng dẫn học sinh lập sơ đồ tư duy:

Để thiết kế một SĐTD dù vẽ thủ công trên bảng, trên giấy , hay trên phần mềm Mind Map,chúng ta đều thực hiện theo thứ tự các bước sau đây:

- Bước 1: Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề, hay có thể với một từ khóa

được viết in hoa, viết đậm Một hình ảnh có thể diễn đạt được cả ngàn từ và giúp ta sử dụng trí

tưởng tượng của mình Một hình ảnh ở trung tâm sẽ giúp ta tập trung được vào chủ đề và làm cho

ta hưng phấn hơn

- Bước 2: Luôn sử dụng màu sắc Bởi vì màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như hình

ảnh

- Bước 3: Nối các nhánh chính (cấp một) đến hình ảnh trung tâm, nối các nhánh cấp hai đến các

nhánh cấp một,… bằng các đường kẻ, đường cong với màu sắc khác nhau

- Bước 4: Mỗi từ/ảnh/ý nên đứng độc lập và được nằm trên một đường kẻ hay đường cong.

- Bước 5: Tạo ra một kiểu bản đồ riêng cho mình (Kiểu đường kẻ, màu sắc,…)

- Bước 6: Bố trí thông tin đều quanh hình ảnh trung tâm.