SKKN một số biện pháp tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học lịch sử thế giới cận đại lớp 10 trường trung học phổ thông (chương trình chuẩn)

Thực tiễn trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, nhiều GV đã áp dụng hình thức hoạt động nhóm HĐN trong các giờ học ở trên lớp, nhưng hiệu quả mang lại chưa cao,thậm chí còn làm phân

TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI LỚP 10,

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

MỤC LỤC

A ĐẶT VẤN ĐỀ……… 2

1 Lý do chọn đề tài……… ……….……… 2

2 Lịch sử vấn đề……… ………… 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu……….…… 3

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 4

1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT……… 4

1.1 Một số vấn đề chung về HĐN trong dạy học 4

1.2 Thực tiễn việc tổ chức HĐN trong dạy học lịch sử ở trường THPT 7

2 XÁC ĐỊNH HỆ THỐNG KIẾN THỨC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI Ở LỚP 10 TRƯỜNG THPT……… …9

3 TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM TRÊN LỚP TRONG DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI Ở LỚP 10 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG……… ………13

3.1 Một số yêu cầu tổ chức HĐN trong giờ lên lớp môn Lịch sử 13

3.2 Các biện pháp sư phạm tổ chức HĐN trên lớp trong dạy học phần Lịch sử thế giới cận đại ở lớp 10 trường THPT 14

3.2.1 Biện pháp sư phạm tổ chức HĐN theo nội dung kiến thức trong giờ lên lớp phần Lịch sử thế giới cận đại ở lớp 10 trường THPT………

14 3.2.2 Biện pháp sư phạm tổ chức HĐN theo mô hình nhóm trong giờ lên lớp phần Lịch sử thế giới cận đại ở lớp 10 trường THPT ………21

KẾT LUẬN 28

TÀI LIỆU THAM KHẢO 30

Trang

A ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Trong nền giáo dục hiện đại, “dạy học tập trung vào người học” đã nhanh chóng trở

thành tư tưởng chủ đạo cho sự đổi mới nền giáo dục Việt Nam về mặt quan điểm và

phương pháp dạy học, thực chất là “dạy học vì học sinh (HS) và được thực hiện bởi HS”.

Thời gian qua, thực hiện chủ trương đổi mới do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng vàlãnh đạo, ngành giáo dục nước ta cũng đạt được những kết quả đáng khích lệ Tuy nhiênvẫn còn tồn tại những hạn chế nhất định, đặc biệt là hạn chế về phương pháp dạy học Địnhhướng đổi mới phương pháp dạy học của Đảng và Nhà nước ta đã được xác định trong cácNghị quyết của Đảng, Luật Giáo dục, các Chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo là dạy, học vàkiểm tra đánh giá theo hướng tăng cường hoạt động nhận thức và phát triển năng lực củahọc sinh

Thực hiện chủ trương trên, việc dạy học lịch sử ở trường Trung học phổ thông

(THPT) thời gian qua ngày càng xuất hiện nhiều tiết dạy tốt theo hướng tổ chức cho HS

hoạt động, tự lực chiếm lĩnh kiến thức mới Song tình trạng chung vẫn là “thầy đọc - trò

chép” hoặc giảng giải xen kẽ với vấn đáp tái hiện, giải thích minh họa bằng một vài tranh

ảnh Theo yêu cầu đổi mới dạy học các môn học nói chung, môn Lịch sử nói riêng hiện nay

là giáo viên (GV) không nên giữ tư tưởng “lấy nội dung làm mục đích cho việc dạy học” mà

phải biết phát huy tối đa tính tự chủ, tư duy độc lập sáng tạo của HS Thông qua dạy họcgiúp HS phát triển năng lực tư duy, dạy cho HS cách tự học, học lẫn nhau, rèn luyện khảnăng làm việc trong tập thể, phát huy vai trò của nhóm, tập thể Hình thành cho các em thóiquen tư duy, khả năng diễn đạt, tiếp thu và trao đổi ý kiến trong tập thể và bản lĩnh bảo vệquan điểm của mình

Thực tiễn trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, nhiều GV đã áp dụng hình thức

hoạt động nhóm (HĐN) trong các giờ học ở trên lớp, nhưng hiệu quả mang lại chưa cao,thậm chí còn làm phân tán sự tập trung học tập của HS, không đảm bảo về mặt kiến thức

mà HS cần đạt được, việc tổ chức HĐN mang nặng tính hình thức, đối phó mà ít chú ý đếnhiệu quả Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình hình này: điều kiện cơ sở vật chất, tài liệu họctập, sự chuẩn bị của GV, HS Trong đó, nguyên nhân chủ yếu là do GV chưa nhận thứcđầy đủ về bản chất, quy trình, cách thức tổ chức HĐN trong dạy học nói chung, dạy họclịch sử nói riêng; chưa tính đến những điều kiện khách quan và chủ quan để thực hiện cóhiệu quả GV áp dụng phương pháp này còn chủ quan, theo kinh nghiệm cá nhân Vì vậy,việc khắc phục tình hình trên là yêu cầu được đặt ra cấp thiết

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài “Một số biện pháp tổ

chức hoạt động nhóm trong dạy học lịch sử thế giới cận đại lớp 10 trường trung học phổ thông (chương trình chuẩn)” để viết sáng kiến kinh nghiệm năm 2019.

2 Lịch sử vấn đề

- Dạy học theo nhóm có lịch sử lâu đời Nhà triết học Hi lạp cổ đại Socrate đã đề raphương pháp hội thoại - trò chuyện với đặc trưng chủ yếu là trao đổi, tranh luận để tìm tòi,phát hiện ra chân lý Hình thức học tập này bắt đầu áp dụng ở các nước Tây Âu như Đức,Pháp hồi thế kỷ XVIII Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, các nhà giáo dục học, tâm lý họcTây Âu bắt đầu nghiên cứu vấn đề học tập cộng đồng Sau đó, được Peterson, Dottre (ThụySĩ), Elsa (Áo), Kôtôv (Nga) và những nhà giáo dục khác nghiên cứu vận dụng và phát triểnkhá phổ biến ở các nước Phương Tây

- Ở nước ta, các phong trào học tập dân chủ, học tập nhóm xuất hiện từ sau Cáchmạng Tháng Tám, tiếp tục tồn tại và phát triển trong suốt những thập niên sau đó dướinhững hình thức khác nhau; tuy nhiên nó chưa trở thành một xu hướng dạy học phổ biếnlúc bấy giờ Từ những năm 90 của thế kỷ XX, hình thức HĐN trong dạy học ở các nhàtrường nói chung, THPT nói riêng mới được chú ý nghiên cứu; song kết quả thu được cònquá khiêm tốn

Do HĐN là phương pháp còn mới, nên những tài liệu nghiên cứu về HĐN trong dạyhọc nói chung, môn lịch sử nói riêng chưa được phổ biến rộng rãi Có một số tài liệu, bàibáo của các tác giả Trần Quốc Tuấn [20], Nguyễn Hữu Chí [6], Nguyễn Anh Dũng [8] bước đầu trình bày những vấn đề lý luận chung về cơ sở xuất phát, quy trình tổ chức, ưuđiểm, hạn chế của phương pháp HĐN trong dạy học lịch sử và đưa ra một số ví dụ minhhọa cho hoạt động này

Hiện nay, đứng trước yêu cầu đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục nhằm đàotạo những con người chủ động sáng tạo, đáp ứng sự phát triển nhanh của nền kinh tế - xãhội trong xu thế hội nhập, hình thức học tập theo nhóm trong dạy học đang được đặt ra mộtcách cấp thiết Vì vậy, việc nghiên cứu, tìm hiểu, vận dụng tổ chức hoạt động học tập theonhóm trong dạy học lịch sử ở trường THPT là một công việc mới mẻ, có ý nghĩa thực tiễn.Phát huy tinh thần đó, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài này để viết sáng kiến kinh nghiệmnăm 2019

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: là quá trình tổ chức hoạt động học tập theo nhóm trong dạy

học lịch sử ở trường THPT

Phạm vi nghiên cứu: trên cơ sở tìm hiểu những vấn đề cơ bản về HĐN trong dạy học

các môn học nói chung, môn Lịch sử nói riêng, đề tài tập trung làm rõ việc tổ chức hoạtđộng học tập theo nhóm trong giờ lên lớp môn Lịch sử ở trường THPT qua một khóa trình

lịch sử cụ thể, ở một khối lớp, cụ thể là Phần “Lịch sử thế giới cận đại” ở lớp 10 trường

THPT (chương trình chuẩn)

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT

1.1 Một số vấn đề chung về hoạt động nhóm trong dạy học

1.1.1 Khái niệm dạy học theo nhóm

Theo Từ điển tiếng Việt “nhóm”: “là tập hợp một số ít người hoặc sự vật được hình

thành theo những nguyên tắc và tiêu chí nhất định” [21, tr 153] Từ định nghĩa “nhóm” như

trên, có thể đi đến nhận thức về “nhóm học tập” là tập hợp một số ít người được hình thành

nên nhằm cùng tiếp nhận và giải quyết những nhiệm vụ đặt ra trong quá trình học tập

Như vậy, nhóm học tập là môi trường, phương tiện để GV chuyển các hoạt động dạyhọc đến HS Đối với HS, nhóm học tập không chỉ là môi trường học tập tích cực (ở đó các

em phải hợp tác với nhau để cùng giải quyết nhiệm vụ học tập, là nơi HS giao tiếp, chia sẻ,cạnh tranh với nhau và thể hiện bản thân mình ) mà còn là đối tượng học tập của HS (họcgiải quyết các mối quan hệ trong nhóm, học cách tổ chức, lập kế hoạch, học các kỹ năng xãhội)

“HĐN” là cách gọi tắt của “hoạt động của nhóm học tập” hay “dạy học và hợp tác

trong nhóm” Trong tiếng Anh, HĐN được gọi là “Group work” (làm việc nhóm).

Từ trước đến nay các nhà nghiên cứu về lý luận dạy học đã nêu lên những định nghĩa

về HĐN trong dạy học như sau:

- Trong giáo trình “Hoạt động dạy học ở trường (THCS)” [1], tác giả Nguyễn Ngọc

Bảo, Hà Thị Đức cho rằng: dạy học theo nhóm là hoạt động dạy học có sự phân chia HStheo từng nhóm nhỏ, trong đó có nhiều thành phần khác nhau về giới tính, trình độ, cùngthảo luận, trao đổi suy nghĩ dựa trên cơ sở hoạt động tích cực của từng cá nhân Mỗi thànhviên phải vừa hoàn thành nhiệm vụ học tập của bản thân mình, vừa có trách nhiệm đối vớiviệc học tập của các thành viên khác HS trong nhóm cùng làm việc với nhau để thực hiệnnhững mục tiêu đã đề ra

- Ths Nguyễn Trọng Sửu: “Dạy học nhóm là hình thức xã hội của dạy học, trong đó

HS của một lớp được chia thành các nhóm nhỏ trong khoảng thời gian giới hạn, mỗi nhóm

tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc Kết quả làm việc của nhóm sau đó được trình bày và đánh giá trước toàn lớp” [ 19, tr 21].

- PGS TS Trần Ngọc Giao: “Hoạt động dạy học theo nhóm là hoạt động trong đó

GV tổ chức cho HS hoạt động và hợp tác với nhau trong các nhóm nhằm đạt được mục tiêu học tập” [2, tr 90].

Từ những quan niệm trên, có thể hiểu khái niệm dạy học theo nhóm là hoạt động dạy

học trong đó HS của lớp được chia thành nhiều nhóm nhỏ, các thành viên của nhóm cùng làm việc để đạt được những mục tiêu học tập đã đề ra Bản chất của HĐN là sử dụng các

mối quan hệ mang tính tương tác trực tiếp, đa chiều ở nhiều cấp độ khác nhau giữa các chủ thể để tổ chức dạy học

1.1.2 Đặc điểm của dạy học theo nhóm

Tổ chức dạy học theo nhóm là một phương pháp dạy học mới, góp phần thực hiện tốtnhất quan điểm dạy học phát huy tính tích cực và tương tác của HS Đó là một định hướnggiáo dục chú trọng khai thác tối đa mối quan hệ và tác động đa chiều trong quá trình dạy học.Với phương pháp này, HS được lôi cuốn vào các hoạt động học tập, tiếp thu kiến thức bằngchính khả năng của mình với sự tổ chức hướng dẫn của GV Phương pháp này giúp HS tiếpthu kiến thức một cách chủ động sáng tạo, nhận được nhiều thông tin phản hồi từ GV và các

HS khác Đây còn là phương pháp hữu hiệu giúp HS phát triển kĩ năng giao tiếp, kĩ năng làmviệc trong tập thể

Dạy học tổ chức HĐN khác với các phương pháp dạy học truyền thống Các phươngpháp dạy học truyền thống chỉ yêu cầu sự tác động một chiều từ GV đến HS, sự tương tácgiữa thầy và trò thì trong tổ chức HĐN xuất hiện nhiều mối quan hệ tương tác, sự tác động đachiều giữa GV với HS, giữa HS với GV, giữa HS với HS, trong đó chú trọng mối quan hệgiữa HS với HS Khác với các phương pháp dạy học truyền thống, trong HĐN, người học trởthành chủ thể tích cực của quá trình chiếm lĩnh tri thức HS không thụ động tiếp nhận kiếnthức một chiều từ GV, mà bằng hoạt động tự nghiên cứu, trao đổi, thảo luận trong nhóm, thểhiện, rút kinh nghiệm và tự điều chỉnh HS sẽ chủ động, sáng tạo tiếp nhận tri thức và rènluyện những phẩm chất quan trọng trong học tập và cuộc sống Người GV không còn là chủthể của quá trình dạy học, không còn là người duy nhất tìm ra và cung cấp kiến thức cho HS Trong HĐN, GV là người tổ chức và đạo diễn, là người thiết kế các hoạt động theonhóm: thành lập các nhóm học tập, đề ra nhiệm vụ cho từng nhóm và tất cả các nhóm, làngười điều hành, giám sát, hướng dẫn để các nhóm tự tiến hành các hoạt động trong nhóm, làngười chủ trì hoạt động thảo luận chung toàn lớp và cuối cùng GV là người tổng kết HĐN,gợi ý định hướng kiến thức cho HS

Như vậy, từ vai trò là người chủ giờ học, GV trở thành người tổ chức, điều khiển HShọc tập, còn việc chiếm lĩnh tri thức là nhiệm vụ của HS

1.1.3 Quy trình tổ chức dạy học theo nhóm

Việc phân định các bước tiến hành HĐN hoàn toàn không cứng nhắc Theo TS TrầnQuốc Tuấn: “Thông thường, một hoạt động học tập theo nhóm được tiến hành theo các bướcvới những công việc sau đây: 1) Làm việc chung cả lớp; 2) Làm việc theo nhóm; 3) Tổng kếttrước lớp” [20, tr 33] Nguyễn Trọng Sửu cũng cho rằng HĐN chia thành 3 giai đoạn cơ bản:Nhập đề và giao nhiệm vụ; Làm việc nhóm; Trình bày kết quả và đánh giá [19, tr 21] Cáctác giả như Nguyễn Văn Phán [17, tr 9], Dương Giáng Thiên Hương [11, tr 20] đều chorằng HĐN được tiến hành qua ba bước; song Nguyễn Thị Quỳnh Phương [18, tr 29]) thì đưa

ra 5 bước trong quá trình HĐN

Tuy có sự khác nhau về phân chia các bước và tên gọi của nó nhưng về cơ bản nhữngcông việc phải thực hiện trong HĐN thì các tác giả đều thống nhất với nhau Tổng hợp ýkiến của các tác giả như đã nêu ở trên, chúng tôi đưa ra quy trình HĐN bao gồm 5 bướcsau:

- Giao nhiệm vụ cho các nhóm (tùytheo dạng và đặc điểm của từng nhóm

mà nhiệm vụ được giao khác nhau)

- Dự kiến thời gian HĐN

- Hướng dẫn cách làm việc cho nhóm

- Nhận thức nhiệm vụ học tập

- Thu thập thông tin, tái hiệntri thức chuẩn bị làm việctheo nhóm

- Cử nhóm trưởng và thư ký nhóm (cóthể giao cho các nhóm tự cử)

- HS tham gia vào các nhóm

đã được phân công

- Đưa ra các câu hỏi gợi ý để giúp cácnhóm hoàn thành nhiệm vụ được giao

- Phát hiện các nhóm hoạt động chưa

có hiệu quả để uốn nắn và điều chỉnh

- Xây dựng mối quan hệ thân thiện,hợp tác giữa thầy và trò, trò với tròtrong quá trình học tập

- Đọc SGK, nghiên cứu tàiliệu, huy động kiến thức đểtham gia thảo luận

- Các thành viên trong nhóm

tự lực thực hiện nhiệm vụ vàthông báo kết quả cho nhau

- Nêu ý kiến cá nhân, nếukhông thống nhất thì trao đổi

để đạt được sự thống nhấtchung trong nhóm

- Đại diện các nhóm trình bàykết quả trước lớp

- Đánh giá kết quả của cácnhóm khác, từ đó thảo luậnđánh giá lẫn nhau

- Tổ chức thảo luận chung cả lớp - Tiếp thu ý kiến của các

nhóm khác để bổ sung, điềuchỉnh hoàn thiện kết quả củanhóm mình

Bước 5:

Tổng kết

chung

- Nhận xét, đánh giá về tinh thần làmviệc, kết quả công việc của từng nhóm

- Dựa vào kết quả của từng nhóm, GVtổng kết từng vấn đề, từ đó chuẩn kiếnthức cho HS, rút ra những kết luận choviệc học tập tiếp theo

- Theo dõi nhận xét của GV,đối chiếu với kết quả làm việccủa nhóm mình với các nhómkhác để điều chỉnh kết quả

- Rút kinh nghiệm để nângcao khả năng HĐN

1.2 Thực tiễn việc tổ chức HĐN trong dạy học lịch sử ở trường THPT

1.2.1 Tình hình tổ chức HĐN trong dạy học lịch sử ở trường THPT hiện nay

* Đối với GV

- Bằng nhiều cách tiếp cận khác nhau, chúng tôi tiến hành điều tra, khảo sát tình hìnhnhận thức của một số giáo viên thuộc các trường THPT ở thị xã Ba Đồn về vị trí, vai tròcùng với cách thức, biện pháp cũng như quy trình thực hiện phương pháp tổ chức HĐNtrong dạy học lịch sử và thu được kết quả như sau:

- Chúng tôi nhận thấy đa số GV đều cho rằng việc tổ chức HĐN trong dạy học lịch

sử là rất cần thiết, nó tạo điều kiện cho GV phát huy tính tích cực học tập của HS, tạo cơ hộicho các em thể hiện hiểu biết của mình, rèn luyện và hoàn thiện kĩ năng trình bày ý kiến,kích thích tư duy sáng tạo của người học Tuy nhiên, một số GV còn chưa hiểu rõ về cách

tổ chức HĐN trong giờ lên lớp môn Lịch sử, họ chưa nắm vững những vấn đề như: hình

thức, qui trình tổ chức HĐN như thế nào; nhiệm vụ của mỗi nhóm là giống nhau hay khác nhau; những nội dung nào được lựa chọn để tổ chức cho HĐN; trong một tiết học nên tổ chức bao nhiêu HĐN và phải dành bao nhiêu thời gian cho HĐN; số lượng nhóm và số HS trong mỗi nhóm như thế nào; căn cứ vào đâu để chia nhóm; nhóm trưởng có vai trò gì, nhóm trưởng là cố định hay thay đổi

- Về tần số sử dụng phương pháp tổ chức HĐN trong dạy học lịch sử ở trường THPT.Nhiều GV còn chưa rõ ràng trong nhận thức, lúng túng trong cách thức, biện pháp và quytrình thực hiện nên hiệu quả đạt được chưa cao Vì vậy, qua điều tra cho thấy, hiện nay tần

số sử dụng phương pháp HĐN của GV trong dạy học lịch sử ở trường THPT vẫn còn chiếm

tỉ lệ khiêm tốn so với các phương pháp dạy học khác

- Mặc dù đa số GV nhận thức được tầm quan trọng và ý nghĩa to lớn của việc tổ chứcHĐN nhưng họ lại rất ít áp dụng phương pháp này Việc tiến hành HĐN trong giờ lên lớpcòn mang tính tự phát, đối phó nên GV chưa có sự chuẩn bị kỹ lưỡng và tiến hành thườngxuyên trong tất cả các tiết học mà chỉ thực hiện khi thao giảng hoặc có người dự giờ Thực

tế, hầu hết giáo án của GV có đề cập đến phương pháp HĐN nhưng khi dạy học trên lớp

nếu không có người dự giờ thì họ không thực hiện Có nhiều lý do để giải thích cho thựctrạng này như: HĐN mất thời gian, HS không hợp tác, GV tiến hành chưa thuần thục nênkhi tổ chức HS tham gia không hiệu quả.

- Qua dự giờ, trao đổi với đồng nghiệp, chúng tôi nhận thấy: Nhiều GV, nhất là GV trẻ

do chưa nắm vững việc tổ chức HĐN nên khi tiến hành còn nhiều sai sót như:

Giao nhiệm vụ cho các nhóm chưa rõ ràng, làm cho HS nhận thức không đầy đủ vấn

đề cần thảo luận Nhóm trưởng được GV chỉ định vĩnh viễn, thường là những HS có họclực khá nhất trong nhóm Chính cách lựa chọn nhóm trưởng như thế dẫn tới tình trạng độcquyền, lấn át của nhóm trưởng và tạo tâm lý tự ti cho những thành viên khác

Khi thảo luận, HS chỉ dựa vào SGK, ghi lại nội dung của SGK vào phiếu học tập rồiviết lại trên bảng hoặc đọc trước lớp; Việc trao đổi thảo luận giữa các thành viên trongnhóm hầu như không tiến hành

Phương pháp tiến hành HĐN chưa linh hoạt, sáng tạo Hầu như tất cả các HĐN đềudiễn ra theo một trình tự nhất định: GV giao nhiệm vụ bằng lời, HS đọc SGK rồi ghi vàophiếu học tập, lần lượt các nhóm trình bày phiếu học tập (thông thường là bảng phụ) lênbảng hoặc đọc kết quả thảo luận trước lớp, GV bổ sung rồi HS ghi vào vở Quá trình thảoluận dừng lại ở đó

Nội dung được đưa ra thảo luận nhóm chưa rõ ràng, chưa phù hợp với phương phápdạy học Nội dung đôi khi quá dễ hoặc quá khó, không phù hợp với năng lực HS Thôngthường GV hay lựa chọn những nội dung quá dễ, yêu cầu quá thấp, lựa chọn còn chungchung không đúng trọng tâm, chưa tập trung vào kiến thức cơ bản

* Đối với HS

Chúng tôi tiến hành khảo sát 3 lớp học ở 3 trường THPT ở Thị xã Ba Đồn về hứng thúcủa các em đối với việc tổ chức HĐN trong giờ học lịch sử Kết quả cho thấy số HS đượckhảo sát thích học Lịch sử bằng phương pháp HĐN chiếm tỷ lệ cao

Nhiều HS cho rằng HĐN rất bổ ích, vì không khí học tập thoải mái, bình đẳng, đượctôn trọng, có cơ hội để học hỏi, trao đổi với bạn bè, với GV, hiểu bài và nắm bài ngay tạilớp Tính tích cực được thể hiện rất rõ trong các tiết học có tổ chức HĐN, mặc dù sự thảoluận của các em đôi khi không hiệu quả nhưng các em đã có ý thức trách nhiệm đối với tậpthể, có mong muốn học hỏi, thể hiện bản thân

Như vậy, qua kết quả điều tra cho thấy, cả GV và HS THPT đều đánh giá cao tầmquan trọng và ý nghĩa tích cực của phương pháp HĐN trong giờ học lịch sử HĐN đã trởthành một trong những phương pháp dạy học mới được quan tâm nhiều nhất trong dạy họcphổ thông hiện nay Việc áp dụng HĐN vào giờ học là phù hợp với mục tiêu, yêu cầu củadạy học hiện đại

2 XÁC ĐỊNH HỆ THỐNG KIẾN THỨC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI Ở LỚP 10 TRƯỜNG THPT

Tuân thủ những yêu cầu cơ bản trong dạy và học môn lịch sử cộng với việc nghiêncứu nội dung chương trình, SGK kết hợp kinh nghiệm qua thực tế giảng dạy của bản thân

và đồng nghiệp, chúng tôi xác định hệ thống kiến thức cơ bản, cần thiết để tổ chức HĐN ởtrên lớp khi dạy học phần Lịch sử thế giới cận đại thuộc lớp 10 trường THPT phù hợp vớimục tiêu từng bài học cụ thể như sau:

Bài 29: Cách mạng Hà Lan và cách mạng tư sản Anh

Sáng kiến kinh nghiệm xác định nội dung kiến thức tổ chức HĐN của bài này bao gồm:

- Hạn chế của Cách mạng Hà Lan (Cách mạng Hà Lan có những hạn chế gì? Vì sao cónhững hạn chế đó?)

- Đặc điểm của Cách mạng tư sản Anh (Nêu những đặc điểm của Cách mạng tư sảnAnh Đặc điểm nào là nổi bật nhất, vì sao?)

- So sánh cách mạng tư sản Anh với cách mạng Hà Lan theo các tiêu chí: nhiệm vụ,động lực, lãnh đạo, kết quả của cách mạng, vị trí ý nghĩa

Bài 30: Chiến tranh giành độc lập của các thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ

Sáng kiến kinh nghiệm xác định nội dung kiến thức tổ chức HĐN của bài này bao gồm:

- Tình hình các thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ (Điểm nổi bật nhất của tình hình kinh tế củacác thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ là gì, vì sao? Xác định những mâu thuẫn tồn tại trong các thuộcđịa Anh ở Bắc Mĩ trước khi cuộc chiến tranh nổ ra ở đây Mâu thuẫn nào là chủ yếu, vìsao?)

- Diễn biến cuộc Chiến tranh giành độc lập của các thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ (Theo emcuộc Chiến tranh giành độc lập của các thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ được chia làm mấy giaiđoạn? Nội dung cơ bản của mỗi giai đoạn? Sự kiện nào được chọn làm mốc phân chia cácgiai đoạn Vì sao?)

- Tuyên ngôn độc lập của nước Mĩ (xác định nội dung cơ bản của bản Tuyên ngôn độc

lập được thông qua tại Đại hội lục địa lần thứ hai (14/7/1776) Những điểm tích cực và hạn

chế của Tuyên ngôn)

Bài 31: Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỷ XVIII

Sáng kiến kinh nghiệm xác định nội dung kiến thức tổ chức HĐN của bài này bao gồm:

- Tình hình xã hội của nước Pháp trước cách mạng 1789 (Xã hội Pháp trước cáchmạng chia làm mấy đẳng cấp? Địa vị kinh tế, chính trị của từng đẳng cấp? Phân biệt đẳngcấp và giai cấp)

- Tư tưởng Triết học Ánh sáng (Vì sao gọi là Triết học Ánh sáng? Các đại diện tiêubiểu của tư tưởng Triết học Ánh sáng? Những nội dung cơ bản của tư tưởng Triết học Ánhsáng?)

- Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của nước Pháp năm 1789 (Xác định nội dung

cơ bản của Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của nước Pháp năm 1789 Nội dung nào

có ý nghĩa tích cực, nội dung nào còn hạn chế? Vì sao?)

- Nền chuyên chính Giacôbanh (Hoàn cảnh thành lập nền chuyên chính Giacôbanh.Những căn cứ để khẳng định nền chuyên chính Giacôbanh là đỉnh cao của cách mạngPháp? Vì sao nền chuyên chính Giacôbanh sụp đổ)

- So sánh cái chết của Lu-i XVI và cái chết của Rô-be-xpi-e trong Cách mạng tư sảnPháp 1789

- Tiến trình của cách mạng tư sản Pháp 1789 (Lập bảng thống kê về tiến trình diễn racách mạng tư sản Pháp 1789 qua 4 thời kỳ theo các nội dung: bối cảnh, giai cấp cầm quyền,hình thức chính quyền, chính sách thực thi, nhận xét)

Bài 32: Cách mạng công nghiệp ở châu Âu

Sáng kiến kinh nghiệm xác định nội dung kiến thức tổ chức HĐN của bài này bao gồm:

- Cách mạng công nghiệp là gì? Những tiền đề của cách mạng công nghiệp

- Thành tựu của cách mạng công nghiệp Anh (Lập bảng thống kê về những thành tựu

của cách mạng công nghiệp Anh Phân tích mối quan hệ tác động giữa các thành tựu trongcách mạng công nghiệp Anh Khái quát về trình tự diễn ra những thành tựu đó theo từng lĩnhvực Giải thích vì sao diễn ra theo trình tự như vậy?)

- Hệ quả của cách mạng công nghiệp (Có những hệ quả chủ yếu nào? Phân tích mặttích cực và mặt trái của những hệ quả đó?)

Bài 33: Hoàn thành cách mạng tư sản ở châu Âu và Mĩ giữa thế kỷ XIX

Sáng kiến kinh nghiệm xác định nội dung kiến thức tổ chức HĐN của bài này bao gồm:

- Thống nhất nước Đức (Việc thống nhất nước Đức được thực hiện bằng con đườngnào, vì sao? Tác động của nó đối với sự phát triển nước Đức)

- Thống nhất I-ta-li-a (Việc thống nhất I-ta-li-a được thực hiện bằng con đường nào, vìsao? Tác động của nó đối với sự phát triển của I-ta-li-a)

- So sánh con đường thống nhất đất nước ở Đức và I-ta-li-a Tác dụng của quá trình

thống nhất đất nước đối với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở 2 nước này

- Nội chiến ở Mĩ (Nguyên nhân, diễn biến, kết quả của cuộc nội chiến ở Mĩ)

- Tính chất của cuộc đấu tranh thống nhất Đức, I-ta-li-a và nội chiến Mĩ

Bài 34: Chủ nghĩa tư bản chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa

Sáng kiến kinh nghiệm xác định nội dung kiến thức tổ chức HĐN của bài này bao gồm:

- Những thành tựu khoa học - kỹ thuật (Lập bảng thống kê về những thành tựu khoahọc - kỹ thuật cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX Tự chọn một thành tựu tiêu biểu của mỗilĩnh vực và trình bày hiểu biết của mình về thành tựu đó Rút ra kết luận về sự phát triểncủa khoa học - kỹ thuật)

- Đặc điểm của chủ nghĩa tư bản ở giai đoạn đế quốc chủ nghĩa (Nêu những đặc điểmcủa chủ nghĩa tư bản trong giai đoạn đế quốc chủ nghĩa Đặc điểm nào là cơ bản nhất, vìsao? Ngoài những đặc điểm chung, mỗi nước đế quốc có đặc điểm riêng gì? Vì sao lạimang đặc điểm riêng như vậy?

- Mâu thuẫn xã hội trong giai đoạn đế quốc chủ nghĩa (Đó là những mâu thuẫn xã hộinào? Trong giai đoạn đế quốc chủ nghĩa, những mâu thuẫn xã hội này sẽ phát triển như thếnào, vì sao? Hệ quả tất yếu của những mâu thuẫn này như thế nào?

Bài 35: Các nước đế quốc Anh, Pháp, Đức, Mĩ và sự bành trướng thuộc địa

Sáng kiến kinh nghiệm xác định nội dung kiến thức tổ chức HĐN của bài này bao gồm:

- Tình hình kinh tế, chính trị của nước Anh cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX Vì sao

nói chủ nghĩa đế quốc Anh là “chủ nghĩa đế quốc thực dân”?

- Tình hình kinh tế, chính trị của nước Pháp cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX Vì sao

nói chủ nghĩa đế quốc Pháp là “chủ nghĩa đế quốc cho vay lãi”?

- Tình hình kinh tế, chính trị của nước Đức cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX

- Tình hình kinh tế, chính trị của nước Mĩ cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX

- Lập sơ đồ về tình hình kinh tế, chính trị ở các nước Anh, Pháp, Đức, Mĩ cuối thế kỉXIX - đầu thế kỉ XX

Bài 36: Sự hình thành và phát triển của phong trào công nhân

Sáng kiến kinh nghiệm xác định nội dung kiến thức tổ chức HĐN của bài này bao gồm:

- Những cuộc đấu tranh đầu tiên của công nhân (Vì sao và khi nào giai cấp vô sản đấutranh chống lại giai cấp tư sản? Những hình thức đấu tranh đầu tiên của giai cấp công nhân?Tác dụng và hạn chế của những hình thức đấu tranh đó như thế nào?

- Phong trào đấu tranh của công nhân nửa đầu thế kỷ XIX (Có những cuộc đấu tranhtiêu biểu nào, ở đâu? Nhận xét về phong trào công nhân thời kỳ này?

- Chủ nghĩa xã hội không tưởng (Hoàn cảnh ra đời của chủ nghĩa xã hội không tưởng.Những đại biểu tiêu biểu của chủ nghĩa xã hội không tưởng Quan điểm tư tưởng cơ bảncủa chủ nghĩa xã hội không tưởng Mặt tích cực và hạn chế của chủ nghĩa xã hội khôngtưởng)

Bài 37: Mác và Ăng-ghen Sự ra đời của chủ nghĩa xã hội khoa học

Sáng kiến kinh nghiệm xác định nội dung kiến thức tổ chức HĐN của bài này bao gồm:

- C.Mác và Ph.Ăng-ghen (Những hiểu biết của các em về C.Mác và Ph Ăng-ghen vàtình bạn vĩ đại của hai ông)

- Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (Hoàn cảnh ra đời Nội dung cơ bản và ý nghĩa)

Bài 38: Quốc tế thứ nhất và công xã Pa-ri

Sáng kiến kinh nghiệm xác định nội dung kiến thức tổ chức HĐN của bài này bao gồm:

- Quốc tế thứ nhất (Hoàn cảnh ra đời, vai trò và ý nghĩa lịch sử của Quốc tế thứ nhất

Vì sao nói: Mác là linh hồn của Quốc tế thứ nhất?)

- Công xã Pa-ri (Những căn cứ để khẳng định Công xã Pa-ri là nhà nước kiểu mới?Nguyên nhân thất bại, ý nghĩa lịch sử và bài học kinh nghiệm của Công xã Pa-ri?).

Bài 39: Quốc tế thứ hai

Sáng kiến kinh nghiệm xác định nội dung kiến thức tổ chức HĐN của bài này bao gồm:

- Phong trào công nhân cuối thế kỉ XIX (Các cuộc đấu tranh tiêu biểu của giai cấpcông nhân diễn ra cuối thế kỷ XIX Những căn cứ để khẳng định phong trào công nhân thếgiới vẫn tiếp tục phát triển vào cuối thế kỷ XIX)

- Quốc tế thứ hai (Hoàn cảnh ra đời và những hoạt động của Quốc tế thứ hai trong thời

kỳ đầu Vì sao Quốc tế thứ hai ngày càng phân hóa và đi đến chỗ tan rã? Vai trò của ghen đối với Quốc tế thứ hai)

Ăng-Bài 40: Lênin và phong trào công nhân Nga đầu thế kỉ XX

Sáng kiến kinh nghiệm xác định nội dung kiến thức tổ chức HĐN của bài này bao gồm:

- V.I Lê-nin (Những hiểu biết của các em về cuộc đời hoạt động cách mạng của V.I.Lê-nin Những đóng góp về mặt lý luận và thực tiễn của V.I Lê-nin đối với phong tràocông nhân Nga và phong trào công nhân quốc tế

- Cách mạng 1905 - 1907 ở Nga (Tính chất của cách mạng 1905 - 1907 ở Nga? Vìsao? So sánh cách mạng 1905 - 1907 ở Nga với các cuộc cách mạng tư sản diễn ra ở cácnước trước đó)

Tóm lại, qua 12 bài học của phần Lịch sử thế giới cận đại ở lớp 10 trường THPT,

chúng tôi xác định được 39 đơn vị kiến thức để tổ chức HĐN trong giờ lên lớp Nhữngkiến thức trên vừa đảm bảo tính cơ bản, trọng tâm của từng bài, vừa đa dạng, phong phú

về nội dung và loại hình, phù hợp với trình độ, năng lực nhận thức của HS, góp phần thựchiện mục tiêu về giáo dưỡng, giáo dục và phát triển của bộ môn

Căn cứ vào đối tượng HS, điều kiện dạy học cụ thể của từng lớp, từng trường; dựa vàonăng lực, sở trường của mình mà GV lựa chọn và sử dụng những kiến thức trên để thiết kếcác HĐN trong các giờ học lịch sử ở trên lớp theo những cách tổ chức khác nhau nhằm đemlại hiệu quả tối ưu

3 TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM TRÊN LỚP TRONG DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI Ở LỚP 10 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

HĐN được tiến hành ở mọi khâu của quá trình dạy học: trên lớp, ở nhà, tự học, nộikhóa, ngoại khóa Trong phạm vi giới hạn của sáng kiến kinh nghiệm, chúng tôi chỉ đề cậpđến tổ chức HĐN nhóm trong dạy học phần Lịch sử thế giới cận đại ở lớp 10 trường THPT

ở trên lớp

3.1 Một số yêu cầu tổ chức HĐN trong giờ lên lớp môn Lịch sử

Khi tiến hành tổ chức HĐN trong dạy học nói chung, giờ lên lớp môn Lịch sử nóiriêng cần tuân thủ các yêu cầu sau:

3.1.1 Sự phụ thuộc tích cực

Đây là yêu cầu đầu tiên và quan trọng nhất của HĐN trong học tập Sự phụ thuộc lẫn

nhau một cách tích cực thể hiện ở việc HS nhận thấy “cùng chìm hoặc cùng nổi” Vì vậy,

các thành viên của nhóm phải tự giác gắn kết với nhau và phải luôn có ý thức rằng nhiệm

vụ của nhóm, của lớp chỉ được hoàn thành trên cơ sở các cá nhân phải nỗ lực hoàn thànhnhiệm vụ cá nhân

3.1.2 Tính tương tác: “mặt đối mặt”

Trong HĐN đòi hỏi sự trao đổi qua lại tích cực giữa các HS trong nhóm Tương tác

“mặt đối mặt” có một số tác dụng tốt đối với HS như: tăng cường động cơ học tập; làm nảy

sinh những hứng thú mới; kích thích sự giao tiếp sự chia sẻ những tư tưởng và phương ángiải quyết vấn đề; tăng cường kỹ năng xã hội (như thái độ, cách biểu đạt); tăng cường sựphản hồi của HS bằng các hình thức khác nhau như lời nói, ánh mắt, cử chỉ; khích lệ mọithành viên tham gia phát triển mối quan hệ gắn bó, quan tâm lẫn nhau

3.1.3 Bình đẳng và khách quan

Để tổ chức HĐN đạt được hiệu quả, đòi hỏi phải tiến hành một cách bình đẳng và kháchquan Các thành viên trong nhóm đều có vai trò và vị trí ngang nhau trong nhóm, không có

người chỉ huy, áp đặt ý kiến cho cả nhóm, không có cá nhân “bù nhìn”, tất cả các thành viên

đều có trách nhiệm và quyền lợi trong và sau khi thảo luận Việc nhận xét, đánh giá kết quảthảo luận của mỗi nhóm sẽ được tiến hành công khai thông qua tự nhận xét, bổ sung giữa cácthành viên trong nhóm, giữa các nhóm với nhau và nhận xét, đánh giá của GV

3.1.4 Kết hợp với các phương pháp dạy học khác

Việc phối hợp đa dạng các phương pháp và hình thức dạy học trong toàn bộ quá trìnhdạy học là một yêu cầu cần thiết nhằm phát huy tính tích cực và nâng cao hiệu quả dạy học.HĐN là phương pháp có nhiều ưu điểm và thế mạnh trong việc phát huy tính tích cực của

HS, nhưng nó cũng có những hạn chế nhất định Do đó, trong quá trình dạy học cần phốihợp HĐN với các phương pháp dạy học khác như thuyết trình, sử dụng đồ dùng trực quan

3.1.5 Phải đảm bảo tính hiệu quả của HĐN trong dạy học

Để đảm bảo tính hiệu quả của HĐN trong dạy học cần chú ý các vấn đề sau:

- Cần tạo điều kiện tốt nhất cho HS tiến hành HĐN từ không gian, thời gian, sắp xếpcông việc khoa học, đặc biệt phải dành đủ thời gian cho hoạt động thảo luận, tránh tâm lýlúc nào cũng sợ hết thời gian ở cả thầy lẫn trò.

- Xác định đúng yêu cầu của từng HĐN để thực hiện một cách có ý nghĩa và mang lạihiệu quả thiết thực, tránh kiểu làm việc hình thức, có tính chất trình diễn, minh họa hay đốiphó

- Nội dung được đưa ra thảo luận phải phù hợp với HĐN hơn những hoạt động dạy họckhác Nội dung không quá nhỏ, vụn vặt; có thể đưa ra các khả năng cho HS lựa chọn, nhưng

để lựa chọn được cách nhìn nhận, giải quyết đúng đắn vấn đề thì buộc các em phải trao đổivới các thành viên khác

3.2 Các biện pháp sư phạm tổ chức HĐN trên lớp trong dạy học phần Lịch sử thế giớicận đại ở lớp 10 trường THPT

Trong khuôn khổ sáng kiến kinh nghiệm này, chúng tôi trình bày việc tổ chức HĐN

cho HS trong giờ lên lớp thông qua dạy học một số kiến thức cơ bản của phần Lịch sử thế

giới cận đại ở lớp 10 trường THPT theo hai hướng: (1) căn cứ vào nội dung kiến thức của

HĐN, và (2) căn cứ vào mô hình tổ chức của HĐN.

3.2.1 Biện pháp sư phạm tổ chức HĐN theo nội dung kiến thức trong giờ lên lớp phần Lịch

sử thế giới cận đại ở lớp 10 trường THPT

3.2.1.1 Mỗi nhóm thảo luận về một đơn vị kiến thức khác nhau nhưng yêu cầu công việc thì giống nhau

Hình thức này sử dụng khi dạy học những bài có nhiều đơn vị kiến thức nhưng phươngpháp nhận thức thì như nhau, nó được thực hiện trong quá trình nghiên cứu kiến thức mới haytrong củng cố, sơ kết, ôn tập Lớp học chia thành 3 đến 4 nhóm, mỗi nhóm được phân côngtìm hiểu về một đơn vị kiến thức khác nhau nhưng có liên quan với nhau Hình thức này cókhi được thực hiện thông qua 2 tiết học

Ví dụ 1: Khi dạy Bài 31: “Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỷ XVIII” (2 tiết), GV tổ

chức cho HS tiến hành HĐN tìm hiểu về tiến trình của cách mạng như sau:

Mục tiêu hoạt động: Giúp HS nắm được những nét cơ bản nhất về tiến trình diễn ra

của cách mạng Pháp cuối thế kỷ XVIII, qua đó nhận thức vai trò của quần chúng nhân dânđối với sự phát triển đi lên của cuộc cách mạng này

Tổ chức hoạt động: GV chia lớp thành 4 nhóm, mỗi nhóm từ 10 - 12 HS Mỗi nhóm

tìm hiểu về một giai đoạn phát triển của cuộc cách mạng Pháp theo các nội dung sau: (1)Thời gian tồn tại, (2) Lực lượng cầm quyền, (3) Hình thức chính quyền, (4) Chính sách thựcthi và kết quả, (5) Nhận xét

Thời gian hoạt động: 30 phút (tiết 1: 15 phút, tiết 2: 15 phút).

Biện pháp tiến hành:

- GV phân công các nhóm và hướng dẫn cho từng cá nhân nghiên cứu SGK