SKKN tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng sinh học 11 cơ bản THPT

Lí do chọn đề tài Sinh học là một môn học giúp học sinh có những hiểu biết khoa học về thế giới sống, kể cả con người trong mối quan hệ với môi trường, có tác dụng tích cực trong việc gi

1 PHẦN MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài

Sinh học là một môn học giúp học sinh có những hiểu biết khoa học về thế giới sống, kể cả con người trong mối quan hệ với môi trường, có tác dụng tích cực trong việc giáo dục thế giới quan, nhân sinh quan nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống, vì vậy môn Sinh học trong trường phổ thông có khả năng tích hợp rất nhiều nội dung trong dạy học, trong đó việc tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường là một vấn đề quan trọng trong hoạt động dạy học Trong chương trình Sinh học 11 cơ bản, học sinh được nghiên cứu tìm hiểu về các quá trình sinh lí ở cơ thể thực vật và động vật Các quá trình đó có liên quan trực tiếp đến mối quan hệ giữa sinh vật và môi trường, qua đó giáo viên có thể vừa thông qua cung cấp kiến thức trong sách giáo khoa kết hợp với lồng ghép giáo dục bảo vệ môi trường

Bảo vệ môi trường hiện là một trong những mối quan tâm mang tính toàn cầu Đặc biệt vấn đề này rất cần thiết cho các em học sinh - những chủ nhân tương lai của đất nước Làm thế nào để hình thành cho các em ý thức bảo vệ môi trường và thói quen sống vì một môi trường xanh - sạch - đẹp

Là giáo viên Sinh học, việc giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho các em học sinh, những chủ nhân tương lai của đất nước qua các tiết dạy là một yêu cầu không thể thiếu trong quá trình dạy học, phải giáo dục như thế nào mới có hệ thống và hiệu quả Vì vậy, từ những kinh nghiệm được đút rút từ quá trình nghiên cứu và thực nghiệm giảng dạy của bản thân Tôi mạnh dạn đưa ra sáng

kiến kinh nghiệm mang tên “Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng Sinh học 11 cơ bản THPT”.

Với sáng kiến này tôi chỉ mong muốn giúp học sinh hình thành bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên, yêu quê hương đất nước, tôn trọng thiên nhiên, tôn trọng di sản văn hóa, xây dựng tính thân thiện với môi trường, hình thành thói quen và kĩ năng bảo vệ môi trường

1.2 Phạm vi áp dụng đề tài

- Về nội dung kiến thức: Đề tài nghiên cứu bám sát nội dung có trong Chương 1: Chuyển hóa vật chất và năng lượng, chương trình môn Sinh học 11

cơ bản, nội dung đề tài xoay quanh vấn đề mà đề tài đã đặt ra là: “Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong giảng dạy nội dung Chuyển hóa vật chất và năng lượng Sinh học 11 cơ bản THPT”

- Về đối tượng: Học sinh lớp 11 trường THPT Minh Hoá

2 PHẦN NỘI DUNG

2.1 Thực trạng của đề tài: Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong giảng dạy nội dung Chuyển hóa vật chất và năng lượng Sinh học 11 cơ bản THPT.

* Về phía giáo viên

Hiện nay đa số giáo viên bỏ qua phần liên hệ thực tế là do một trong các

lý do sau:

- Không căn chuẩn thời gian các phần

- Phần liên hệ được coi là phần phụ

- Giáo viên ít có kiến thức thực tế

Thường ở thông tin này giáo viên bỏ qua vấn đề ô nhiễm môi trường hoặc chưa có kiến thức thực tế sinh động nên học sinh chưa ý thức được sự nghiêm trọng của ô nhiễm môi trường

Theo cấu trúc chương trình Sách giáo khoa Sinh học nói chung và Sinh học 11 nói riêng, phần có liên quan tới môi trường thường đưa vào mục cuối của bài nên người giáo viên hay chú tâm vào những nội dung chính của bài, nếu còn thời gian mới liên hệ đến phần cuối hoặc bỏ qua phần liên hệ thực tế cho các em

Thông thường giáo viên chỉ thiết kế nội dung bài học theo Sách giáo khoa học sinh sẽ cảm thấy chán học vì học sinh hiện nay có rất ít kiến thức thực tế: Sách giáo khoa nói những gì thì học sinh biết điều đó hoặc giáo viên phải cung cấp thông tin Từ đó dẫn tới việc giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho các em chưa đạt được hiệu quả cao

Từ những lý do đó mà giáo viên chưa nâng cao được ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh Vậy chúng ta cần phải tìm ra biện pháp để khắc phục vấn

đề này

* Về phía học sinh

Thực trạng học sinh ít được tiếp xúc với thực tế nên chưa đánh giá hết mức độ ô nhiễm môi trường, còn thờ ơ trước sự ô nhiễm môi trường

Bản thân một số học sinh là tác nhân trực tiếp gây ô nhiễm môi trường Minh chứng cho điều này là hiện nay các em vẫn còn xả rác bừa bãi, bẻ cây, bẻ cành và thờ ơ trước những hành động gây ô nhiễm môi trường

Hiện nay đa số học sinh THPT Minh Hoá chưa có kỹ năng thu nhận thông tin từ các phương tiện thông tin đại chúng, từ thực tế làm vốn kiến thức để vận dụng kiến thức thực tế vào bài học Vì vậy ý thức bảo vệ môi trường của học sinh là chưa cao

Đó chính là lí do thúc đẩy tôi tìm ra biện pháp khắc phục vấn đề này

2.2 Các giải pháp

* Biện pháp chung

- Biện pháp 1: Giáo viên có thể giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh ngay trong các hoạt động dạy của mình

Nếu trong cấu trúc bài học nội dung có liên quan tới môi trường được đặt ở cuối mỗi bài nên chiếm một nội dung rất nhỏ trong bài, tuy nhiên người giáo viên nhất thiết không được coi là phần phụ mà dễ bỏ qua Cần đưa vào mục tiêu giáo dục của bài Giáo viên dẫn dắt gợi ý cho học sinh tự nói dựa trên hiểu biết của mình, sau đó giáo viên khuyến khích cho điểm đối với học sinh đưa ra những thông tin đúng ngoài Sách giáo khoa Thông qua quá trình dạy học của giáo viên, bằng các biện pháp như hỏi đáp, đưa ra ví dụ minh họa hoặc sử dụng bài tập về nhà, bài đọc thêm….Kiến thức giáo dục môi trường đã được đưa vào một cách hợp lí

Ví dụ 1: Sau khi học xong bài 7 Quang hợp ở thực vật, giáo viên kiểm tra học sinh bằng những câu hỏi: Vì sao chúng ta phải trồng nhiều cây xanh? Vì sao

chúng ta phải bảo vệ Rừng? Hãy nêu vai trò của cây xanh đối với môi trường và các sinh vật khác Từ đó, tích hợp giáo dục môi trường vào bài học

Ví dụ 2: Sau khi học xong bài 17: Hô hấp ở động vật, giáo viên có thể sưu tầm bài đọc thêm về tình hình ô nhiễm môi trường không khí ảnh hưởng đến đời sống con người và các loài động vật hiện nay

- Biện pháp 2: Định hướng phương pháp giảng dạy bài học có liên quan tới môi trường

Để giảng dạy kiến thức có liên quan đến môi trường, giáo viên cần tích hợp một cách có hệ thống các kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường với kiến thức môn học thành nội dung thống nhất, gắn bó chặt chẽ với nhau dựa trên mối liên hệ lí luận và thực tiễn được đề cập trong bài học Vì vậy kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường không phải muốn đưa vào lúc nào cũng được, mà phải căn cứ vào nội dung của bài học có liên quan với vẫn đề môi trường mới có thể tìm chỗ thích hợp để đưa vào Đối với môn Sinh học có thể áp dụng hai dạng khác nhau:

+ Dạng lồng ghép: Ở dạng này, các kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường

đã có trong chương trình sách giáo khoa và trở thành một phần kiến thức môn học Trong sách giáo khoa Sinh học 11 Chương I: Chuyển hóa vật chất và năng lượng, nội dung giáo dục môi trường có thể chiếm một phần hoặc cả bài học

Cụ thể một số bài có thể lồng ghép giáo dục môi trường

Tên bài Nội dung bài học Nội dung giáo dục môi trường

Bài 4: Vai

trò của các

nguyên tố

khoáng

Cả bài Bón phân cho cây trồng không hợp lí, dư

thừa, gây ô nhiễm nông sản, ảnh hưởng xấu đến môi trường đất, nước, không khí, đến sức khỏe của con người và động vật, giảm năng suất cây trồng

Bài 6: Dinh

dưỡng nitơ

ở thực vật

V Phân bón với năng suất cây trồng và môi trường

Thói quen sử dụng phân bón dựa trên cơ sở khoa học, tránh lãng phí, thất thoát

Bảo vệ và sử dụng hợp lí nguồn tài nguyên

đất, nước, không khí.

Bài 8:

Quang hợp

ở thực vật

I Khái quát về quang hợp ở thực vật

Điều hòa không khí (hấp thụ CO2, giải phóng

O2) góp phần ngăn chặn hiệu ứng nhà kính Chuyển hóa năng lượng, tạo nguồn hữu cơ cung cấp cho toàn bộ sinh giới, góp phần giữ cân bằng sinh thái

Giáo dục ý thức bảo vệ rừng, và khai thác tài nguyên rừng một cách hợp lí, tránh nguy cơ cạn kiệt, ảnh hưởng đến môi sinh

Bài 11:

Quang hợp

và năng suất

cây trồng

II Tăng năng suất cây trồng thông qua sự điều khiển quang hợp

Cung cấp nước, bón phân, chăm sóc hợp lí, tạo điều kiện cho cây hấp thụ và chuyển hóa năng lượng tốt, góp phần bảo vệ môi trường

Bài 12: Hô

hấp

IV.2 Mối quan

hệ giữa hô hấp và môi trường

Hô hấp chịu ảnh hưởng của các yếu tố môi trường: O2, nước, nhiệt độ, CO2… Nồng độ

CO2 trong môi trường cao ức chế hô hấp Bảo vệ môi trường để cây xanh hô hấp tốt + Dạng liên hệ: Ở dạng này các kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường không được đưa vào chương trình sách giáo khoa một cách rõ ràng, nếu chỉ nhìn

bề ngoài thì chưa thấy có nội dung gì giữa giáo dục môi trường và bài học Sinh học Nhưng thực tế, nhiều nội dung Sinh học ít nhiều có liên quan đến giáo dục môi trường Bởi vậy, tích hợp kiểu liên hệ là bổ sung những kiến thức giáo dục môi trường có liên quan đến kiến thức trong bài Sinh học Hình thức và mức độ

bổ sung kiến thức giáo dục môi trường cũng khá đa dạng

Cụ thể về một số bài trong chương có sự liên hệ giáo dục môi trường Tên bài Nội dung bài học Nội dung giáo dục môi trường

Bài 1: Sự hấp

thụ nước và

muối khoáng

I.1 Hình thái của rễ

Vai trò của nước đối với đời sống thực vật

Ô nhiễm môi trường đất và nước, gây tổn

ở rễ 2 Rễ cây phát

triển nhanh qua

bề mặt hấp thụ

thương lông hút ở rễ cây, ảnh hưởng đến sự hút nước và khoáng của thực vật

Tham gia bảo vệ môi trường đất và nước Chăm sóc, tưới nước và bón phân hợp lí Bài 2: Vận

chuyển các

chất trong

cây

Cả bài Giáo dục ý thức bảo vệ cây xanh (không

chặt phá, bẻ cành, ngắt ngọn…) làm ảnh hưởng đến quá trình vận chuyển vật chất trong cây, mất mĩ quan, cây dễ bị nhiễm nấm

và sâu bệnh

Bài 3: Thoát

hơi nước

III Các tác nhân ảnh hưởng đến quá trình thoát hơi nước

Nước có vai trò sống còn đối với đời sống thực vật

Khi thoát hơi nước, khí khổng mở, CO2

khuếch tán vào bên trong cung cấp nguyên liệu cho quang hợp, giảm nhiệt độ môi trường xung quanh, tăng độ ẩm không khí…

Có ý thức bảo vệ cây xanh, bảo vệ rừng, trồng cây ở vườn trường, nơi công cộng

Sử dụng hợp lí, tiết kiệm nguồn tài nguyên nước

Bài 7: Thực

hành Thoát

hơi nước và

vai trò phân

bón

Cả bài Trồng cây trong dung dịch: Có thể trồng rau

sạch Hạn chế việc sử dụng phân bón hóa học không hợp lí

Trồng cây trong chậu: Tiết kiệm đất, làm đẹp cảnh quan môi trường

Bài 10: Ảnh

hưởng của

các nhân tố

ngoại cảnh

Cả bài Quang hợp ở cây xanh có quan hệ chặt chẽ

với môi trường Môi trường ô nhiễm gây ức chế quang hợp

Chủ động tạo ra điều kiện thuận lợi cho

đến quang

hợp

quang hợp (sử dụng ánh sáng nhân tạo cho cây quang hợp)

Bài 15-16:

Tiêu hóa ở

động vật

Cả bài Động vật ăn thịt và động vật ăn thực vật là

các mắt xích trong chuỗi và lưới thức ăn, đảm bảo dòng tuần hoàn vật chất và năng lượng, sự cân bằng sinh thái, sự phát triển bền vững

Giáo dục ý thức bảo vệ động vật, thực vật và môi trường sống của chúng Đặc biệt là động vật hoang dã quý hiếm, bảo tồn đa dạng sinh học

Bài 17: Hô

hấp ở động

vật

I Hô hấp là gì? Giữ cho môi trường sống trong lành Không

ô nhiễm để quá trình hô hấp ở động vật và con người diễn ra thuận lợi

Trồng nhiều cây xanh, thường xuyên vệ sinh, làm sạch môi trường, bảo vệ rừng

- Biện pháp 3: Tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường dưới các dạng trò chơi

Để thay đổi hình thức dạy - học cho học sinh đỡ nhàm chán thì ta có thể

sử dụng phương pháp này:

Ví dụ Bài 6: Dinh dưỡng nitơ ở thực vật - Sinh học 11; Ở mục V Phân bón với năng suất cây trồng và môi trường Giáo viên giao nhiệm vụ cho các tổ

về chuẩn bị các tình huống (mỗi tổ 1 tình huống về sử dụng phân bón) sau đó các tổ đưa ra tình huống sử dụng phân bón và yêu cầu tổ khác giải quyết tình huống đó - xem sử dụng như thế đã hợp lý chưa, giải thích Từ đó lồng ghép giáo dục ý thức sử dụng phân bón dựa trên cơ sở khoa học, tránh lãng phí, thất thoát; Bảo vệ và sử dụng hợp lí nguồn tài nguyên đất, nước, không khí…

- Biện pháp 4: Tổ chức ngoại khoá

Huyện Minh Hoá thuộc vùng có hệ sinh thái đa dạng, trong những năm gần đây dưới sự tác động của con người môi trường tại đây có nhiều thay đổi cả tích cực và tiêu cực Vì vậy tổ chức ngoại khoá cho cho học sinh đi đến những nơi có thay đổi tích cực, tiêu cực là một dịp để các em nắm chắc nội dung bài học, từ đó tìm ra phương pháp bảo vệ môi trường hiện tại và tương lai

* Biện pháp cụ thể: Xác định phương pháp giảng dạy bài học có liên quan tới

môi trường

- Đối với học sinh THPT, cần giáo dục ý thức quan tâm đến môi trường, trang bị cho các em những hiểu biết và kĩ năng cần thiết để các em có khả năng

xử lý một số vấn đề môi trường cụ thể

- Việc lựa chọn phương pháp để giáo dục bảo vệ môi trường một mặt phụ thuộc vào môn học, mặt khác phụ thuộc vào điều kiện cụ thể của nhà trường Các phương pháp dạy học theo hướng tích cực dưới đây có thể sử dụng trong tích hợp giáo dục môi trường qua dạy học Sinh học tại trường THPT Minh Hóa:

+ Phương pháp thuyết trình: Trong dạy học tích hợp giáo dục môi trường, thuyết trình có thể sử dụng một cách hiệu quả trong trường hợp giáo viên giải thích những khái niệm trừu tượng… Từ đó, học sinh có thể thấy sự lo lắng của

cá nhân loại đến những tác hại mà thiên nhiên mang lại cho con người; học sinh

có thể thấy được sự bình yên khi được sống trong môi trường trong lành do thiên nhiên mang lại; học sinh có thể đồng cảm lên án những hành động tàn phá rừng, buôn bán, săn bắt những động vật quý hiếm

+ Phương pháp vấn đáp: Giáo viên sẽ đặt ra những câu hỏi, học sinh trả lời hoặc tranh luận với nhau, tranh luận với giáo viên Thông qua đó, học sinh lĩnh hội được những kiến thức của bài và kiến thức thực tiễn liên quan đến bài học Trong đó vấn đáp tái hiện và vấn đáp tìm tòi là hai phương pháp sử dụng nhiều nhất và có hiệu quả trong quá trình giảng dạy

Ví dụ khi dạy bài 7: Quang hợp ở thực vật giáo viên có thể đặt câu hỏi: Vì sao nói cây xanh có thể coi là nhà máy lọc không khí cho khí quyển? Để trả lời câu hỏi trên, giáo viên có thể đặt một số câu hỏi về quang hợp mà học sinh đã

học: “ Nguyên liệu của quá trình quang hợp là gì?” câu trả lời trong đó có O2; “ Sản phẩm của quá trình quang hợp là gì?” Câu trả lời trong đó có CO2

+ Phương pháp dạy học và giải quyết vấn đề: Là phương pháp dạy học dựa trên việc đặt hoặc phát hiện tình huống có vấn đề, lập kế hoạch, giải quyết vấn đề và đặt ra vấn đề mới Qua đó, học sinh không những tự lực lĩnh hội kiến thức mới mà còn học được cách nhận ra vấn đề, cách tìm giải pháp, giải quyết vấn đề Tùy thuộc vào điều kiện cụ thể mà có thể tiến hành phương pháp này ở các mức độ khác nhau:

(1) Giáo viên đặt vấn đề, nêu cách giải quyết vấn đề, học sinh thực hiện giải quyết vấn đề theo hướng dẫn của giáo viên Giáo viên đánh giá kết quả làm việc của học sinh

(2) Giáo viên nêu vấn đề, gợi ý để học sinh tìm ra cách giải quyết vấn đề

và thực hiện cách đó với sự trợ giúp của giáo viên Cả giáo viên cùng học sinh đều đánh giá

(3) Giáo viên cung cấp thông tin để tạo tình huống có vấn đề Học sinh dựa vào thông tin đó để phát hiện ra vấn đề, tự lực đề xuất giả thiết và cách giải quyết vấn đề, thực hiện giải quyết vấn đề và đánh giá cùng với giáo viên

Ví dụ: khi dạy bài 7 Quang hợp ở thực vật, giáo viên có thể đặt câu hỏi: Nhờ đâu mà hàm lượng khí O2 Và CO2 trong không khí được ổn định? HS trả lời: Nhờ quá trình quang hợp của cây xanh Giáo viên đặt vấn đề: Hiện nay, ở thành phố dân số tăng nhanh, tốc độ đô thị hóa tăng nhanh, đất chật, người đông, nhiều ngôi nhà cao tầng và các đô thị được xây dựng Vì vậy diện tích dành cho cây xanh ngày được thu hẹp Vậy hàm lượng khí CO2 và O2 sẽ như thế nào? GV đặt câu hỏi gợi mở để học sinh suy nghĩ trả lời: Vậy chúng ta cần làm gì để cho bầu không khí ở thành phố trong lành hơn? Từ đó học sinh giải quyết được vấn

đề cần phải bảo vệ rừng, trồng nhiều cây xanh, để bảo vệ bầu không khí trong lành

+ Phương pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ: Giáo viên chia lớp thành những nhóm nhỏ, mỗi nhóm gồm có 4-6 em học sinh, mỗi nhóm được giao một nhiệm vụ học tập và mỗi thành viên trong nhóm phải tham gia vào việc hoàn thành nhiệm vụ được giao

Ví dụ: Giáo viên chia lớp thành các nhóm nhỏ gồm 4-6 thành viên, yêu cầu các em hợp tác với nhau, thu thập thông tin về ý thức bảo vệ cây xanh, bảo

vệ môi trường sống ở vườn trường và nơi công cộng Chụp ảnh và làm bản thu hoạch để lồng ghép và liên hệ vào các bài có tích hợp giáo dục môi trường

+ Phương pháp thí nghiệm: Phương pháp này dùng trong giáo dục môi trường để minh họa cho kiến thức đã học hoặc để dạy kiến thức mới, hoặc để tìm lời giải đáp cho một vấn đề nào đó Đối với thí nghiệm đòi hỏi phải tiến hành trong thời gian dài thì giáo viên hướng dẫn học sinh làm ở nhà và trình bày kết quả tại lớp

Ví dụ khi dạy bài 10: Ảnh hưởng của các nhân tố ngoại cảnh đến Quang hợp giáo viên yêu cầu học sinh chuẩn bị thí nghiệm trước ở nhà Mỗi học sinh trồng cây trong phòng và sử dụng ánh sáng bóng đèn Theo dõi trong thời gian 3 – 4 tuần và đưa ra nhận xét Từ đó liên hệ thực tế giúp học sinh biết cách chủ động tạo ra các điều kiện thuận lợi cho quang hợp (sử dụng ánh sáng nhân tạo cho cây quang hợp)

+ Phương pháp đóng vai: Với phương pháp này cho phép học sinh thể hiện hành động quan điểm, đưa ra quyết định về một vấn đề thực tiễn liên quan đến bài học ngay tại lớp dựa trên việc đóng giả làm các nhân vật có thật trong đời sống Góp phần giúp học sinh trải nghiệm việc thực hiện các hành động bảo

vệ môi trường, từ đó hình thành ý thức, thái độ và hành vi của học sinh về môi trường

Đóng vai có thể dựa trên kịch bản và phân vai do giáo viên chuẩn bị hoặc cũng có thể giáo viên đưa ra những tình huống giải quyết, học sinh chuẩn bị phương án giải quyết theo tình huống của các em Trong đóng vai, mỗi vai