CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAMĐộc lập - Tự do - Hạnh phúc THỰC TRẠNG VÀ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TIẾT DẠY HỌC TỰ CHỌN CHỦ ĐỀ BÁM SÁT CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN MÔN VẬT LÝ Ở TRƯỜNG TRUN
Trang 1CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
THỰC TRẠNG VÀ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TIẾT DẠY HỌC TỰ CHỌN CHỦ ĐỀ BÁM SÁT CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN MÔN VẬT LÝ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Quảng Bình, tháng 1 năm 2019
Trang 2CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
THỰC TRẠNG VÀ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TIẾT DẠY HỌC TỰ CHỌN CHỦ ĐỀ BÁM SÁT CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN MÔN VẬT LÝ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Trang 33 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi áp dụng
4 Giả thuyết khoa học
5 Nhiệm vụ nghiên cứu
6 Phương pháp nghiên cứu
Nội dung
1 Thực trạng dạy học vật lý ở trường THPT
2 Một số nội dung dạy học tiết tự chọn chủ đề bám sát chương
trình chuẩn bộ môn vật lý
3 Một số yêu cầu khi dạy tiết tự chọn
4 Một số định hướng nhằm nâng cao chất lượng tiết dạy học tự
chọn
5 Đề xuất một số biện pháp nâng cao chất lượng tiết dạy học tự
chọn chủ đề bám sát chương trình chuẩn môn vật lý ở trường
4567
10192021
Trang 4DANH MỤC CỤM TỪ VIẾT TẮT TRONG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Giáo viênPhân phối chương trình
Vị trí cân bằngPhương trình dao động
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Chương trình môn Vật lý trung học phổ thông có mục tiêu hoàn thiện chohọc sinh kiến thức phổ thông, cơ bản ở trình độ tú tài về vật lý, cần thiết đểhọc tiếp bậc học cao hơn hoặc để đi vào các ngành khoa học, kỷ thuật và đểsống trong một xã hội công nghiệp hiện đại Dạy học tự chọn cũng là mộttrong những khâu quan trọng góp phần thực hiện mục tiêu này và góp phầnnâng cao chất lượng cho môn học
Dạy học tự chọn chủ đề bám sát là để củng cố, hệ thống hoá, khắc sâukiến thức, kỹ năng, hoạt động giáo dục nhằm giúp HS rèn luyện năng lực tựhọc, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và năng lực vận dụng kiến thứcvào thực tiễn
Qua thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy với cấu trúc của chương trình vật lýTHPT có rất ít tiết bài tập, thời lượng của một tiết trên lớp có hạn, học sinhchủ yếu tiếp thu kiến thức về lý thuyết một cách cơ bản hoặc chỉ giải các bàitập đơn giản Vì thế không có đủ thời gian để giáo viên củng cố hệ thống kiếnthức, kỹ năng giải bài tập cho học sinh, cũng như việc phát huy tính tích cực
tư duy của học sinh theo yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học củng bị hạnchế Việc bố trí các tiết dạy học tự chọn trong chương trình dạy học chủ đề tựchọn có thể giúp khoả lấp phần nào những khoảng trống kiến thức chưa đượcgiáo viên đề cập trong các tiết dạy chính khoá theo PPCT
Trong các kỳ thi, môn Vật lý được tổ chức thi trắc nghiệm nên việc hìnhthành phương pháp giải cho từng loại đơn vị kiến thức là rất cần thiết mà một
số giáo viên còn xem nhẹ tiết dạy học tự chọn, hoặc lúng túng không biếtdạy tiết tự chọn như thế nào vì trong sách giáo viên không có hướng dẫn thựchiện Tiết dạy tự chọn chủ yếu là do mỗi giáo viên tự thiết kế theo ý riêng củamình vì thế chất lượng của tiết dạy còn phụ thuộc vào tính chủ quan của
Trang 6cá nhân người thầy, khả năng tìm hiểu đối tượng học sinh, trình độ và nănglực sư phạm của mỗi giáo viên
Với những lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề: " Thực trạng và biện pháp nâng cao chất lượng tiết dạy tự chọn chủ đề bám sát chương trình chuẩn môn vật lý ở trường trung học phổ thông" làm đề tài nghiên cứu của mình
2 Mục đích nghiên cứu
Việc nghiên cứu đề tài này nhằm giúp giáo viên và học sinh chấn chỉnhlại thái độ thờ ơ với tiết dạy học tự chọn để ngày càng nâng cao chất lượnghọc tập bộ môn vật lí từ những tiết học tự chọn hấp dẫn và hiệu quả
3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi áp dụng
- Quá trình dạy học các tiết tự chọn chủ đề bám sát của môn vật lí
- Áp dụng, triển khai trong tiết dạy tự chọn của bộ môn vật lý cả ba khối
ở trường trung học phổ thông
4 Giả thuyết khoa học
Nếu đề xuất được một số biện pháp nâng cao chất lượng tiết dạyhọc tự chọn và vận dụng phối hợp các biện pháp đó trong quá trình dạyhọc tự chọn chủ đề bám sát chương trình chuẩn môn vật lý thì sẽ nângcao được chất lượng, hiệu quả học tập của HS
5 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Điều tra thực trạng việc dạy học tự chọn vật lý ở trong nhà trường phổthông để phát hiện những thiếu sót và vướng mắc trong quá trình giảng dạy
- Đề xuất một số biện pháp nâng cao chất lượng tiết dạy học tự chọn chủ
đề bám sát chương trình chuẩn vật lý trung học phổ thông
- Xây dựng chủ đề tự chọn và biên soạn tài liệu cho một tiết học tự chọnchủ đề bám sát chương trình chuẩn môn vật lý
6 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp điều tra: điều tra thực trạng tiết dạy học tự chọn vật lý ởcác lớp trong trường THPT bằng cách trò chuyện, trao đổi và phiếu thăm dò
- Phương pháp tổng hợp, phân tích, so sánh
Trang 7NỘI DUNG
1 Thực trạng dạy học tự chọn vật lý ở trường THPT
Khi được áp dụng vào thực tế, vì nhiều lý do khách quan và chủ quankhác nhau mà chương trình dạy học tự chọn môn vật lý ở các trường phổthông hiện nay vẫn còn xuất hiện nhiều bất cập, chưa phát huy được mục đích,
ý nghĩa của việc dạy học tự chọn
Trước hết, công tác chỉ đạo, kiểm tra, đánh giá việc thực hiện chươngtrình tự chọn còn có phần bị buông lỏng Công tác chỉ đạo của các cấp có liênquan trong việc thực hiện áp dụng chương trình học tự chọn còn mang tínhchung chung, chưa có những định hướng cũng như các hướng dẫn thực hiện
cụ thể, chi tiết Vấn đề dạy học chương trình tự chọn còn chưa thâm nhập vàotrong cả giáo viên và học sinh
Bên cạnh việc chưa nhận được sự quan tâm, đôn đốc đúng mức từ cáccấp có liên quan, những giáo viên trực tiếp dạy chương trình tự chọn còn gặpphải một khó khăn khác là thiếu tài liệu giảng dạy Hầu như tổ, nhóm chuyênmôn và mỗi cá nhân giáo viên dạy học tự chọn đều phải tự “mò mẫm” trongviệc thiết kế nội dung dạy học của từng chủ đề trong từng tuần cụ thể
Chúng tôi điều tra thực trạng về việc dạy học tự chọn vật lý ở các trườngTHPT trên địa bàn bằng phiếu điều tra Qua kết quả điều tra và với cái nhìntổng quan nhất ta có thể thấy chất lượng của tiết dạy học tự chọn chưa đượccoi trọng và đang còn ở mức độ thấp Có tới 60% học sinh không bao giờ soạnbài cho tiết học tự chọn, 30.8 % học sinh không bao giờ tìm đọc các tài liệuvật lý mà giáo viên giao về nhà có liên quan đến tiết học hôm sau, 37.5 % họcsinh không có vở ghi chép tiết học tự chọn cho bộ môn Bên cạnh đó khôngthể ngờ rằng có tới 57,4 % giáo viên soạn giảng tiết dạy học tự chọn chỉ là đểđối phó khi kiểm tra hồ sơ
Trang 8Minh chứng ở đây là thái độ học tập tiết tự chọn môn vật lý của học sinhTHPT còn thờ ơ, hờ hững, lạnh nhạt Thời lượng một tiết không đủ để các emluyện tập với tất cả các dạng bài tập mà ý thức tự học của HS lại rất kém, các
em không chuẩn bị trước ở nhà, thậm chí bài tập dặn về nhà các em cũngkhông tự giải…
Đa số giáo viên khi đến tiết dạy tự chọn, gọi học sinh lên giải một vài bàitập trong sách giáo khoa, sách bài tập rồi nhận xét ghi điểm Như thế vô tìnhbiến tiết dạy học tự chọn thành thời gian nghỉ ngơi của giáo viên
Thiết kế tiết dạy thường không có sự khái quát, kết luận về từng vấn đề,
hệ thống câu hỏi, bài tập giáo viên đưa ra chưa phong phú, chưa kíchthích hứng thú học tập, kích thích tư duy của học sinh hoặc nội dung khôngphù hợp với năng lực nhận thức của từng đối tượng học sinh nên học sinhkhó có thể nêu lên được phương pháp học tiết tự chọn do đó dẫn đến tìnhtrạng: học sinh khá giỏi không thể phát huy được khả năng, học sinh ở mức độtrung bình trở xuống thì bế tắt khi gặp dạng bài tập khác
2 Một số nội dung trong dạy học tiết tự chọn chủ đề bám sát chương trình chuẩn bộ môn Vật lý
Trên cơ sở yêu cầu đổi mới việc dạy và học, từ năm học 2006 – 2007, BộGiáo dục và Đào tạo đã đưa vào sử dụng bộ SGK mới theo chương trình phânban đại trà áp dụng cho các trường THPT Bên cạnh đó, Bộ Giáo dục và Đàotạo cũng đồng thời đưa vào sử dụng bộ tài liệu tự chọn dùng cho một số phânmôn trong đó cóVật lý
Dạy học chủ đề bám sát chương trình chuẩn ở bậc THPT có 35 tiết /nămhọc trong đó học kỳ 1 thực hiện 18 tiết và học kì 2 thực hiện 17 tiết Căn cứvào cơ sở đó các trường phổ thông lập kế hoạch sau khi được sở giáo dục phêduyệt thì triển khai về các tổ xây dựng kế hoạch chủ đề cụ thể và tiến hànhgiảng dạy
Trang 9Ở trường phổ thông bộ môn Vật lý thường được chọn để dạy chủ đề tựchọn cho cả 3 khối vì nó được coi là môn học gắn liền với thực tiễn nên sẽ dễdàng để học sinh vận dụng kiến thức vào áp dụng trong thực tiễn cuộc sốnghàng ngày.
Hệ thống hoá kiến thức theo một số chủ đề trọng tâm phải tập trung củng
cố, làm rõ các nội dung khó hiểu nhằm giúp học sinh nắm vững kiến thức vàrèn luyện kỹ năng để đạt được yêu cầu về chuẩn kiến thức, kỹ năng củachương trình
Tiết học tự chọn Vật lý theo chủ đề rất khó dạy, ở chỗ không có một thiết
kế nào cụ thể, tuỳ thuộc vào khả năng tiếp thu của học sinh, của chương trình.Nếu không xác định đúng mục tiêu rất dễ đi vào sự đơn điệu
Dạy học tự chọn Vật lý thực chất vừa có điểm giống vớihình thức dạy tiết bài tập ở trong chương trình chính khoá, lại vừa cóđiểm khác biệt mang tính đặc thù riêng Muốn đề ra phươngpháp phù hợp cần hiểu rõ đối tượng, tính chất và nội dung dạyhọc tự chọn
3 Một số yêu cầu khi dạy tiết tự chọn
* Tổ chuyên môn có nhiệm vụ:
- Hướng dẫn, kiểm tra việc thực hiện kế hoạch dạy học của GV dạy cácchủ đề tự chọn, môn học tự chọn
- Tổ chức trao đổi rút kinh nghiệm về phương pháp dạy học tự chọn
* Giáo viên chủ nhiệm lớp có trách nhiệm theo dõi tình hình học tập, đềxuất các môn học cần dạy chủ đề bám sát đối với lớp mình phụ trách
* Giáo viên dạy tự chọn có nhiệm vụ:
- Dạy học tự chọn, chuẩn bị tài liệu theo phân công của nhà trường Ýthức được rằng tiết dạy học tự chọn có tính pháp quy
Trang 10- Đúc rút kinh nghiệm và trao đổi kinh nghiệm dạy học tự chọn.
* Học sinh phải có tài liệu và vỡ ghi chép bài học Phải có ý thức chuẩn
bị bài và thái độ không được xem nhẹ tiết học tự chọn
4 Một số định hướng nhằm nâng cao chất lượng tiết dạy học tự chọn
4.1 Xác định đúng mục tiêu của việc dạy học tự chọn
- Củng cố, hệ thống hóa, bổ sung, khắc sâu kiến thức của chường trìnhchính khóa
- Rèn luyện cho HS các kĩ năng: Tính toán, biến đổi, vẽ hình
- Rèn tính tích cực, tự giác trong học tập của HS: HS phải tự suy nghĩ, tựmình tìm ra kiến thức trên cở sở hướng dẫn của GV Học tập theo hướng tíchcực, sáng tạo và vận dụng được kiến thức vào thực tiễn
- Bồi dưỡng những phẩm chất quý của gười lao động như cần cù, tự giác,
ý thức tổ chức kỉ luật
4.2 Xác định đúng chủ đề và phân bố số tiết hợp lý cho từng chủ đềCần xác định rằng dạy học tự chọn không phải là hoạt động ngoại khoá,dạy học thêm như cách hiểu thông thường bấy lâu nay Do vậy khi chọn chủ
đề cần phải bám sát nội dung chương trình chính khóa phát hiện các điểmnhấn về nội dung kiến thức trong chương trình, có như thế chủ đề mới đem lạihiệu quả thiết thực
4.3 Xác lập phạm vi kiến thức và định hướng phương pháp biên soạnPhạm vi kiến thức của chủ đề tự chọn rộng, mang tínhkhái quát hơn rất nhiều so với nội dung kiến thức trong giáo
án của bài dạy Do vậy khi soạn mỗi chủ đề rất công phu, phải
có cách nhìn bao quát diện rộng của chương trình môn học.Điều này đòi hỏi giáo viên phải có năng lực khái quát hóa vấnđề
Trang 11Sau khi dự kiến xác định hệ thống chủ đề, giáo viên tiến hành biên soạntài liệu dạy học tự chọn Đây là công việc khó bởi lẽ nó khác so với giáo ánmột tiết dạy thông thường, đòi hỏi khả năng khái quát vấn đề từ những đơn vịkiến thức đơn lẻ trong mỗi bài học Biên soạn xong, giáo viên cần trình bàynội dung và ý tưởng triển khai chủ đề, tiến hành trao đổi thảo luận trong tổchuyên môn trước khi đưa ra thực hiện Cho học sinh tham khảo trước tài liệuchủ đề tự chọn để chuẩn bị học Để có một tiết dạy tự chọn tốt cần có sựchuẩn bị chu đáo chứ không được xem nhẹ hơn tiết dạy chính khóa.
* Các bước lên lớp của một chủ đề tự chọn:
Bước1: Giáo viên giới thiệu mục đích, ý nghĩa và yêu cầu cần đạt củachủ đề tự chọn để cho học sinh có cái nhìn tổng thể về chủ đề, chuẩn bị tâmthế và nội dung học tập
Bước 2: Tổ chức cho học sinh hoạt động học tập, trao đổi theo phần gợi
ý thực hiện đã nêu trong tài liệu học tập của học sinh Kiến thức và kỹ năngtrong chủ đề khá phong phú nên giáo viên cần chủ động xác định công việctrong mỗi tiết học cho phù hợp, điều tiết thời gian đảm bảo tỉ lệ cân đối giữacác phần trong bài dạy Mấu chốt khi thực hiện bước 2 là: Giáo viên nêu vấn
đề và học sinh thực hiện làm việc trao đổi theo nhóm, cho học sinh chủ độngnêu chính kiến của mình về bài học (Vấn đề khó có thể có nhiều ý kiến tráingược nhau) Học sinh có thể trình bày ý kiến của mình đã chuẩn bị ở nhà.Thời lượng dành cho bước này là cơ bản của một chủ đề
Bước 3: Giáo viên tổng kết rút kinh nghiệm và đánh giá sau khi họcxong chủ đề Do chủ đề có dung lượng kiến thức nhiều, phải thức hiện thànhnhiều bởi vì thế cần dành một thời gian nhất định để tổng kết và khắc sâu một
số kiến thức và kỹ năng cơ bản Trong bước này cũng cần dành một thờilượng gọn nhẹ trong mỗi chủ đề để đành giá kết quả học tập của học sinh,củng cố rút kinh nghiệm về việc học tập của học sinh
Trang 125 Đề xuất một số biện pháp nâng cao chất lượng tiết dạy học tự chọn chủ đề bám sát chương trình chuẩn môn Vật lý ở trường THPT
Biện pháp 1 Vận dụng linh hoạt các phương pháp và phương tiện dạy
Ví dụ khi củng cố, hệ thống hóa kiến thức có thể giao nhiệm vụ cho họcsinh hoạt động theo từng nhóm rồi trình bày chính kiến của nhóm mình sau đótranh cải cùng các nhóm khác và đi đến thống nhất Sử dụng bảng phụ để làmphương tiện hoạt động nhóm
Biện pháp 2. Sử dụng phối hợp nhiều hoạt động trong một giờ dạy học
tự chọn và đa dạng hóa các hình thức hoạt động của HS
Nếu toàn bộ giờ học chỉ có một hoạt động duy nhất thì dễ gây đơn điệu,nhàm chán cho học sinh đặc biệt là những lớp có sự phân loại học sinh rõ nét
GV nên tiến hành ít nhất từ 2 đến 4 hoạt động trở lên, đồng thời kết hợp cáchoạt động với nhau một cách hợp lý Điều đó sẽ giúp cho giờ học không cònđơn điệu, tạo điều kiện cho học sinh các loại đối tượng đều được tham giahoạt động
Ví dụ khi dạy tiết học tự chọn vật lý thường có hoạt động khởi động, hoạtđộng luyện tập, hoạt động vận dụng của học sinh và chốt lại phương pháp giảicủa giáo viên sau cùng là hoạt động giao nhiệm vụ tự học ở nhà
Biện pháp 3. Trong dạy học tự chọn cũng phải nên khen ngợi và khuyếnkhích học sinh, cho điểm hợp lý, tuyệt đối không chê bai học sinh:
Trang 13Theo tâm lý học thì con người ai cũng thích được khen, ghét bị chê Do
đó việc khen ngợi học sinh sau khi làm được một bài tập (cho dù là dễ) hoặctrả lời được một câu hỏi là rất cần thiết (kể cả khi học sinh trả lời sai ta cũngkhen ngợi vì học sinh đã suy nghĩ và nói lên suy nghĩ của mình) Việc khenngợi và cho điểm hợp lý sẽ giúp cho học sinh tăng thêm sự hứng thú trongmôn học Bên cạnh đó nếu có chê trách học sinh thì nên thực hiện một cáchkhéo léo tế nhị, tránh làm học sinh bị tổn thương, tuyệt đối không được có mạtsát học sinh, điều này có thể dập tắt ngay sự hứng thú của học sinh đối vớimôn học vừa mới được hình thành
Ví dụ sau khi học sinh hoạt động nhóm hoặc hoạt động cá nhân để trả lờicác vấn đề đặt ra trong tiết học thì giáo viên nhận xét ưu điểm và cho điểm kịpthời để tạo động lực cho học sinh
Biện pháp 4. Luôn luôn tổng kết và chốt lại phương pháp giải của cácdạng bài tập đã nêu ra:
Đây là thao tác rất cần thiết nó giúp cho học sinh xác định được phươngpháp chung giải bài tập theo dạng và lần sau có thể làm bài tập tương tự
Ví dụ: chốt phương pháp giải bài toán về dạng viết phương trình daođộng điều hòa bằng cách tìm biên độ và pha ban đầu từ dữ kiện li độ và vậntốc
Biện pháp 5. Hướng dẫn học sinh tự học
Về cơ bản chủ đề tự chọn nhằm hướng dẫn học sinh đọc và học ở nhà do
đó đòi hỏi học sinh phải có tính tự giác cao, học sinh muốn tiếp thu tốt phảilàm việc ở nhà khá nhiều Hơn nữa nội dung kiến thức và kỹ năng tập trunggiải quyết một vấn đề tương đối hoàn chỉnh, trọn vẹn nên dung lượng bài họckhá lớn, một chủ đề có khi phải thực hiện trong nhiều tiết nên tính liên thông
sẽ bị phá vỡ nếu học sinh không tập trung chú ý