Trong Địa lí có Lịch sử, Văn học, có Toán học, Vật lí, Hóa học, có Giáo dục công dân, âm nhạc, hội họa và các giá trị thẩm mĩ… Do đó, dạy học theo hướng tích hợp kiến thức liên môn là vấ
Trang 1CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
ĐỀ TÀI:
TÍCH HỢP KIẾN THỨC LIÊN MÔN TRONG GIẢNG DẠY MÔN ĐỊA LÍ LỚP 7
Quảng Ninh, tháng 10 năm 2018
Trang 2CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
ĐỀ TÀI:
TÍCH HỢP KIẾN THỨC LIÊN MÔN TRONG GIẢNG DẠY MÔN ĐỊA LÍ LỚP 7
Họ và tên: HÀ THỊ HUYỀN NHUNG Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường THCS Hải Ninh
Quảng Ninh, tháng 10 năm 2018
Trang 31 PHẦN MỞ ĐẦU
1.1 Lý do chọn đề tài
Những năm học gần đây, chúng ta đang hưởng ứng chủ trương của Bộ Giáo dục
và Đào tạo về đổi mới đồng bộ mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra, đánh giá chất lượng giáo dục, gắn liền giáo dục trong nhà trường với thực tiễn cuộc sống Một trong những giải pháp quan trọng để thực hiện chủ trương trên của Bộ Giáo dục và Đào tạo là tăng cường dạy học theo hướng tích hợp liên môn
Dạy học tích hợp liên môn là dạy học những nội dung kiến thức liên quan đến hai hay nhiều môn học Việc tích hợp kiến thức liên môn làm cho bài dạy trở nên sinh động, dễ hiểu, giúp học sinh hiểu bài nhanh hơn, nhớ bài được lâu hơn, góp phần phát triển các năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp cho học sinh, đồng thời tránh việc phải học lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở các môn học khác nhau Địa lí là môn học tổng hợp giữa khoa học tự nhiên và khoa học xã hội Trong Địa
lí có Lịch sử, Văn học, có Toán học, Vật lí, Hóa học, có Giáo dục công dân, âm nhạc, hội họa và các giá trị thẩm mĩ… Do đó, dạy học theo hướng tích hợp kiến thức liên môn là vấn đề rất cần thiết đối với mỗi giáo viên Địa lí hiện nay
Qua thực tế, tôi thấy việc tích hợp kiến thức của nhiều môn học khác nhau đem lại hiệu quả cao, có ý nghĩa thiết thực, giúp học sinh tích cực, chủ động hơn trong học tập, dễ vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nhất là đối với các em học sinh ở lớp dưới
Từ những lí do trên, tôi đã chọn đề tài “Tích hợp kiến thức liên môn trong giảng
dạy môn Địa lí lớp 7” để nghiên cứu và áp dụng trong quá trình dạy học.
1.2 Điểm mới của đề tài
Đề tài tích hợp kiến thức liên môn trong giảng dạy Địa lí đã được một số đồng nghiệp nghiên cứu thực hiện, chủ yếu tìm hiểu các khái niệm, hình thức, mức độ tích hợp liên môn và soạn giáo án thực nghiệm một chủ đề, bài học cụ thể Trên tạp chí giáo dục số 397 có bài viết của Phạm Minh Tâm giới thiệu vài nét về tích hợp liên môn và bài học tích hợp liên môn theo chủ đề “Tìm hiểu về biển và đại dương” trong môn Địa lí trung học cơ sở Bộ Giáo dục và Đào tạo có tài liệu tập huấn dạy học tích hợp ở trường trung học cơ sở, trung học phổ thông…
Trang 4Đề tài “Tích hợp kiến thức liên môn trong giảng dạy môn Địa lí lớp 7” tập trung
xây dựng qui trình thực hiện tích hợp liên môn trong dạy học môn Địa lí, thực nghiệm trong giảng dạy Địa lí 7, các biện pháp giúp học sinh áp dụng kiến thức nhiều môn học khác nhau để giải quyết vấn đề môn địa lí đặt ra, từ đó vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, đồng thời giúp nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ của giáo viên
Đề tài được thực hiện bằng các phương pháp nghiên cứu lí thuyết, quan sát, đàm thoại, thực nghiệm, nghiên cứu sản phẩm hoạt động, phân tích và tổng kết kinh nghiệm
2 PHẦN NỘI DUNG
2.1 Thực trạng dạy học tích hợp kiến thức liên môn trong môn Địa lí
Trong những năm học qua, Sở Giáo dục và Đào tạo Quảng Bình đã tổ chức thi dạy học tích hợp liên môn trong đó có môn Địa lí, nhằm khuyến khích giáo viên sáng tạo, thực hiện dạy học theo chủ đề, chủ điểm có nội dung liên quan đến nhiều môn học và gắn liền với thực tiễn Góp phần đổi mới hình thức tổ chức dạy học, đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá kết quả học tập, tăng cường hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học
Việc dạy học đơn môn đã tồn tại từ lâu Hiện nay, nhiều giáo viên thực hiện đổi mới phương pháp, bước đầu thực hiện dạy học theo hướng tích hợp liên môn Dạy học tích hợp liên môn có những ưu điểm như sau:
Đối với học sinh, trước hết, dạy học tích hợp liên môn có tính thực tiễn nên sinh động, hấp dẫn, có ưu thế trong việc tạo ra động cơ, hứng thú học tập Học các chủ đề tích hợp liên môn, học sinh được tăng cường vận dụng kiến thức tổng hợp vào giải quyết các tình huống thực tiễn, ít phải ghi nhớ kiến thức một cách máy móc
Đối với giáo viên, ban đầu có thể khó khăn do tâm lý ngại khó, ngại thay đổi trước việc phải tìm hiểu sâu hơn những kiến thức thuộc các môn học khác Tuy nhiên điều này có thể khắc phục bởi trong quá trình dạy học, giáo viên thường xuyên phải dạy những kiến thức liên quan đến các môn học khác nên cũng ít nhiều có sự am hiểu về những kiến thức liên môn đó Hơn nữa, hiện nay giáo viên chỉ là người tổ chức, kiểm tra, định hướng hoạt động học của học sinh
Trang 5Việc dạy học tích hợp liên môn hiện nay gặp một số khó khăn sau:
* Từ phía giáo viên:
Đội ngũ giáo viên hiện nay chủ yếu được đào tạo theo chương trình sư phạm đơn môn, chưa được trang bị về cơ sở lý luận dạy học tích hợp liên môn một cách chính thống, khoa học nên khi thực hiện thì phần lớn do giáo viên tự tìm hiểu, không tránh khỏi việc hiểu chưa đúng, chưa đầy đủ về mục đích, ý nghĩa cũng như cách thức tổ chức dạy học tích hợp liên môn
Phần lớn giáo viên đã quen với việc dạy học đơn môn là chính nên kiến thức các môn liên quan còn nhiều hạn chế
* Từ phía các em học sinh:
Qua thực tế giảng dạy ở trường, tôi nhận thấy phần lớn các em học môn Địa lí vẫn chủ yếu nắm kiến thức bộ môn, còn việc sử dụng kiến thức, kĩ năng của các môn liên quan như Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học,… để khai thác kiến thức mới ở môn Địa lí, hay hiểu sâu vấn đề Địa lí còn hạn chế Nhiều học sinh, nhất là các em thiên về các môn khoa học xã hội thì khả năng tính toán hay kiến thức các môn Lý, Hóa,… của các em còn yếu
* Từ phía chương trình sách giáo khoa Địa lí hiện nay:
Được viết theo kiểu đơn môn, đôi khi còn có sự chồng chéo, trùng lặp, thiếu tính đồng bộ về kiến thức giữa các môn học liên quan, giữa các cấp học, các lớp học, nên khi tiến hành xác định được các nội dung tích hợp liên môn nhưng thực hiện không
có hiệu quả cao hoặc không thực hiện được
Từ thực trạng trên, tôi thấy mỗi giáo viên Địa lí muốn đổi mới toàn diện và có chất lượng thì cần có giải pháp dạy học tích hợp liên môn cụ thể để đào tạo được thế
hệ học sinh không chỉ biết có kiến thức hàn lâm mà cần có năng lực vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết các tình huống trong thực tiễn cuộc sống Tôi đã tìm tòi, nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm và viết sáng kiến của bản thân nhằm góp phần nâng cao hiệu quả của việc dạy học tích hợp liên môn trong môn Địa lí
2.2 Các giải pháp giải quyết vấn đề
2.2.1 Xây dựng qui trình dạy học tích hợp trong môn Địa lí
Để việc tích hợp liên môn vừa tự nhiên, không miễn cưỡng, gượng ép, vừa bảo đảm được đặc thù của bộ môn, vừa đảm bảo tính vừa sức, vừa lồng ghép được các nội dung tích hợp vào các tiết dạy cụ thể mang hiệu quả như mong muốn, tôi đưa ra qui trình sau:
Trang 6 Xác định được mục tiêu bài học, mục tiêu tích hợp
- Căn cứ vào chuẩn kiến thức, kĩ năng Địa lí để xác định mục tiêu bài học
- Căn cứ đặc điểm nhận thức của học sinh để xác định mục tiêu tích hợp, đảm bảo tính vừa sức cũng như đặc thù địa phương
- Trước tiên cần xác định nội dung cần tích hợp cụ thể là gì, sau đó căn cứ vào thời lượng của bài học đó mà xác định hình thức tích hợp sao cho phù hợp: tích hợp ở mức mức độ toàn phần, mức độ bộ phận, hay chỉ dừng lại ở mức độ liên hệ
- Xác định cần vận dụng những kiến thức kĩ năng nào của các môn học có liên quan để việc giảng dạy tích hợp có hiệu quả
- Thiết kế giáo án giờ học vận dụng kiến thức liên môn phải bám chặt vào những kiến thức các bộ môn có liên quan
- Thiết kế giáo án giờ học vận dụng kiến thức liên môn phải bảo đảm nội dung và cấu trúc đặc thù của môn Địa lí nhưng không gò ép vào một khuôn mẫu cứng nhắc
mà cần tạo ra các tình huống cho sự tìm tòi sáng tạo của học sinh, trên cơ sở bảo đảm được yêu cầu chung của giờ học Địa lí
- Giáo án giờ học tích hợp liên môn trong môn Địa lí phải chú trọng thiết kế các tình huống tích hợp và tương ứng là các hoạt động để học sinh vận dụng phối hợp các tri thức và kĩ năng của các phân môn khác vào xử lí các tình huống đặt ra ở kiến thức,
kĩ năng Địa lí Qua đó học sinh lĩnh hội được những tri thức, kĩ năng Địa lí và phát triển năng lực học tích hợp
- Chuẩn bị về cơ sở vật chất và thiết bị đồ dùng dạy học
- Tổ chức giờ học trên lớp là tiến trình thực hiện kế hoạch dạy học phối hợp hoạt động của giáo viên và học sinh hợp lí, khoa học, trong đó giáo viên giữ vai trò, chức năng tổ chức, hướng dẫn, định hướng Học sinh được đặt vào vị trí trung tâm của quá trình tiếp nhận, đóng vai trò chủ thể nhận thức, khám phá, chiếm lĩnh kiến thức
- Tổ chức chủ đề tích hợp liên môn đa dạng: hình thức cả lớp, nhóm, cặp nhóm,… Nhưng dưới hình thức nào cũng cần tạo cơ hội để các em tự tìm tòi, khám phá nội dung liên quan đến chủ đề dạy học
Trang 7Thực nghiệm dạy học tích hợp liên môn trong giảng dạy Địa lí 7
* Ví dụ 1: Tích hợp liên môn với môn Toán trong dạy bài “Sự phân bố dân
cư Các chủng tộc trên thế giới”
- Mục đích tích hợp: Học sinh biết cách tính mật độ dân số của Việt Nam, Trung Quốc, In-đô-nê-xi-a
- Mức độ tích hợp: bộ phận
- Hình thức tổ chức dạy học: Cá nhân
- Tổ chức dạy học:
+ Học sinh nhắc lại công thức tính mật độ dân số
+ Giáo viên chiếu số liệu về diện tích, dân số của 3 nước lên màn hình và đặt câu
hỏi: “Áp dụng công thức trên, em hãy tính mật độ dân số các nước trong bảng sau và
nêu nhận xét?”
- Học sinh trả lời, học sinh khác nhận xét và cho ý kiến
- Giáo viên chuẩn kiến thức
* Ví dụ 2: Tích hợp liên môn với môn Toán, Vật lí, Giáo dục công dân trong
dạy bài “Môi trường đới lạnh”
- Mục đích tích hợp:
+ Vận dụng kiến thức môn Toán để đo tính được nhiệt độ tháng thấp nhất, tháng cao nhất, biên độ dao động nhiệt, số tháng mưa ít, mưa nhiều, độ dài của mùa Từ đó rút ra đặc điểm khí hậu ở đới lạnh
+ Vận dụng kiến thức môn Vật lí về sự nở vì nhiệt của các chất rắn, lỏng, khí để giải thích hiện tượng mưa tuyết, bề mặt đóng băng, biển băng, băng trôi, núi băng, băng tan ở hai cực, hiện tượng trái đất nóng lên
+ Vận dụng kiến thức môn Giáo dục công dân giáo dục ý thức bảo vệ môi trường chống biến đổi khí hậu
- Mức độ tích hợp: bộ phận
- Hình thức tổ chức dạy học: cá nhân, nhóm
- Tổ chức dạy học:
Hoạt động: Tìm hiểu đặc điểm của môi trường
- Xác định đới lạnh trên bản đồ, sau đó quan sát
hình 21.1, 21.2
1 Đặc điểm của môi trường
Trang 8? Tìm ranh giới của môi trường đới lạnh ở 2 bán
cầu?
? Qua H21.1 và H21.2 (sgk) cho biết sự khác nhau
của môi trường đới lạnh ở BBC và NBC?
(Đới lạnh ở BBC là đại dương Bắc Băng Dương
còn ở NBC là lục địa Nam Cực)
Liên môn với môn Toán, học sinh đo tính nhiệt độ, lượng
mưa, độ dài của mùa điền vào nội dung bảng nhóm.
Nhiệt độ
Nhiệt độ tháng cao nhất
Nhiệt độ tháng thấp nhất
Biên độ nhiệt
Lượng
mưa
Lượng mưa TB năm
Các tháng mưa nhiều
Các tháng mưa ít
Các tháng có tuyết
? Nêu diễn biến nhiệt độ, đặc điểm lượng mưa
trong năm? Từ đó rút ra đặc điểm khí hậu của môi
trường đới lạnh.
GV yêu cầu HS liên hệ kiến thức môn Vật lí giải
thích hiện tượng mưa tuyết
(Trong điều kiện nhiệt độ không khí xuống dưới
0oC, các hạt mưa sẽ không ở dạng tinh thể nước mà
ở dạng những tinh thể đá nhỏ gọi là tuyết)
? Nguyên nhân nào làm cho khí hậu đới lạnh có
đặc điểm như vậy? (do nằm ở vĩ độ cao)
- HS đọc thuật ngữ băng trôi và núi băng
? Quan sát hình 21.4 và 21.5, So sánh sự khác
nhau giữa núi băng và băng trôi.
Liên hệ với môn GDCD giáo dục ý thức bảo vệ
môi trường chống biến đổi khí hậu.
? Nêu hậu quả của BĐKH đối với MT đới lạnh.
* Vị trí: Đới lạnh nằm trong khoảng từ hai vòng cực đến hai cực
* Khí hậu: Quanh năm lạnh lẽo, khắc nghiệt
- Nhiệt độ TB < - 00C , có nơi
-500C
Mùa hạ ngắn (2-3 tháng) nhiệt
độ không quá 100C
- Lượng mưa TB năm rất thấp dưới 500mm chủ yếu ở dạng tuyết rơi, mặt đất đóng băng quanh năm
Trang 9(Trái Đất nóng lên làm băng ở hai cực tan chảy,
diện tích phủ băng bị thu hẹp lại Điều đó dẫn đến
nước ở các đại dương sẽ tăng lên, gây ngập các
vùng đất thấp ven bờ biển.)
? Là HS em sẽ làm gì để góp phần bảo vệ môi trường?
(Trồng và chăm sóc vườn hoa cây cảnh, không vứt
rác bừa bãi, )
* Ví dụ 3: Tích hợp liên môn với môn Sinh học trong dạy bài “Môi trường hoang
mạc”
- Mục đích tích hợp: Vận dụng kiến thức môn Sinh học để biết được cách thích nghi với khí hậu khô hạn, khắc nghiệt của động, thực vật
- Mức độ tích hợp: toàn phần
- Hình thức tổ chức dạy học: nhóm
- Tổ chức dạy học:
HS quan sát hình, thảo luận để nêu và giải thích sự thích nghi của thực động vật ở môi trường hoang mạc: Lá biến thành gai hay lá bọc sáp để hạn chế sự thoát nước hoặc dự trữ nước trong thân như cây xương rồng nến ; lạc đà có lớp lông bờm để chống nóng và biết cách giữ nước trong cơ thể, mất rất ít nước trong quá trình bài tiết, đặc biệt bướu dự trữ đầy mỡ và nước được lưu trữ trong máu của chúng nên có thể chịu đói khát và đi xa tìm thức ăn, nước uống
* Ví dụ 4: Tích hợp liên môn với môn Lịch sử trong dạy bài: Các khu vực
châu Phi (tiếp theo)
- Mục đích tích hợp: HS biết và giải thích được sự khác biệt về thành phần chủng tộc của Nam Phi với Bắc Phi và Trung Phi
- Mức độ tích hợp: bộ phận
- Hình thức tổ chức dạy học: Cặp đôi
- Tổ chức dạy học:
+ GV đặt câu hỏi: “Phong trào đấu tranh của người da đen chống chế độ phân biệt
chủng tộc ở Nam Phi đã giành thắng lợi vào năm nào? Lãnh đạo phong trào đó là ai?”.
+ HS suy nghĩ và trả lời
Trang 10+ GV nhận xét và chốt kiến thức: HS biết được phong trào đấu tranh của người da đen chống chế độ phân biệt chủng tộc ở Nam Phi đã giành thắng lợi với cuộc tổng tuyển cử không phân biệt chủng tộc đầu tiên được tổ chức vào cuối tháng 4-1994 Do Nelson Mandela lãnh đạo
* Ví dụ 5: Giáo án minh họa (phần PHỤ LỤC)
2.2.2 Một số yêu cầu khi sử dụng kiến thức liên môn trong giảng dạy Địa lí
- Sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học Địa lí phải đáp ứng được mục tiêu môn học Phải giúp học sinh lĩnh hội được kiến thức cơ bản của bài học Địa lí
- Chú ý lựa chọn nội dung, tình huống có ý nghĩa với học sinh, khoa học, phù hợp, không gượng ép Nội dung tích hợp phải được thể hiện cụ thể trong giáo án của giáo viên ở từng bài, từng đơn vị kiến thức cụ thể và phải thể hiện rõ mức độ tích hợp liên
hệ hay bộ phận
- Vận dụng hợp lý các phương tiện và phương pháp dạy học thích hợp theo hướng phát triển năng lực người học, chú trọng giao nhiệm vụ học tập cho học sinh
- Việc tổ chức dạy học tích hợp liên môn trong giảng dạy Địa lí phải được thực hiện thường xuyên, liên tục, những nội dung tích hợp cần mang tính cụ thể, gắn với thực tiễn của cuộc sống tránh lý thuyết mang tính hàn lâm khoa học
- Bản thân giáo viên phải tự trau dồi thêm kiến thức trong sách vở cũng như những kiến thức từ thực tế qua các phương tiện thông tin; phần lớn nội dung tích hợp
là để giải quyết các vấn đề của thực tế cuộc sống nhưng để có tính thuyết phục cao thì giáo viên cần cung cấp cho học sinh những hình ảnh cụ thể minh họa cho phần tích hợp được sinh động, tự nhiên hơn
- Khi dạy học tích hợp, giáo viên phải căn cứ vào nhiều nhân tố Trong đó quan trọng nhất là phương tiện dạy học, tình hình thực tế địa phương, đặc điểm tâm sinh lý của học sinh để tổ chức học tập có hiệu quả nhất
- Người giáo viên phải yêu nghề, tâm huyết với nghề và phải có chuyên môn, nghiệp vụ vững vàng
3 PHẦN KẾT LUẬN
3.1 Ý nghĩa của đề tài