Sáng kiến kinh nghiệm Đề tài: “ Biện pháp làm tăng sự sinh động cho một tiết học VẬT LÍ ” I- Đặt vấn đề: Việc đổi mới phương pháp giảng dạy nói chung và giảng dạy Vật lí nói riêng
Trang 1
Trang 2Sáng kiến kinh nghiệm
Đề tài: “ Biện pháp làm tăng sự sinh động cho
một tiết học VẬT LÍ ”
I- Đặt vấn đề:
Việc đổi mới phương pháp giảng dạy nói chung và giảng dạy Vật lí nói riêng đã trải qua nhiều năm đối với cấp trung học cơ sở, nhưng việc tìm tòi,
áp dụng, phát huy những mặt tích cực của phương pháp mới vẫn mang tính thời sự, vẫn là một chủ đề thảo luận trong các cuộc sinh hoạt tổ bộ môn, nhằm vận dụng tốt nhất những cải cách mà chương trình đưa ra
Sợi chỉ quan trọng xuyên suốt trong đổi mới phương pháp là phát huy tính tích cực, sáng tạo, hứng thú học tập của học sinh Riêng đối với bộ môn Vật
lí, là một môn học thực nghiệm, đòi hỏi giáo viên phải dẫn dắt học sinh nắm bắt các hiện tượng, các khái niệm, các định luật Vật lí một cách khoa học, chính xác Dù rằng thầy và trò cùng khai thác tìm hiểu các vấn đề nêu trên qua các thí nghiệm thực tế, hoặc bằng tranh ảnh, kể cả việc cho học sinh nêu thêm ví dụ, Nhưng chung qui cũng chỉ là những thao tác thầy dẫn dắt, trò mãi miết suy nghĩ, phân tích, lập luận, Do đó, không khí tiết học trở nên căng thẳng, khô khan làm học sinh dễ mệt mỏi, nhàm chán trong những giờ học vật lí
Từ đó, tôi thấy rằng cần phải có biện pháp làm tăng sự sinh động trong giờ học vật lí Đây là một vấn đề cấp thiết để gây sự hứng thú, tích cực tư duy của học sinh trong học tập
II- Giải quyết vấn đề:
1- Thực trạng:
Trong quá trình giảng dạy ở các năm học trước, tôi nhận thấy có nhiều học sinh rất sợ môn Vật lí vì tính chất căng thẳng và khô khan trong tiết học Từ thực trạng đó đã thôi thúc tôi không ngừng tìm tòi, học hỏi để tìm ra biện pháp khắc phục Bằng những kinh nghiệm khiêm tốn qua nhiều năm giảng dạy, tôi đã mạnh dạn đưa những mẩu chuyện vào tiết dạy nhằm tạo không khí vui vẽ sinh động và khắc sâu kiến thức lí học cho học sinh
2- Cách làm mới:
Với biện pháp nhỏ này, giáo viên sẽ dẫn dắt học sinh đi vào thực tế cuộc sống bằng cách đưa vào tiết dạy những mẩu chuyện thực tế hoặc những mẩu chuyện vui có liên quan đến các hiện tượng vật lí cần truyền đạt cho học sinh Qua đó, học sinh thấy rõ hiện tượng vật lí thường xuyên diễn ra trước mắt trong cuộc sống Đồng thời kiểm chứng lại những hiện tượng, những định luật vật lí đã học
Muốn thực hiện tốt biện pháp này, giáo viên phải làm tốt hai khâu: khâu chuẩn bị lúc soạn giảng và khâu vận dụng khi lên lớp
a/ Khâu chuẩn bị:
Giáo viên nghiên cứu kĩ bài, xác định cụ thể kiến thức vật lí cần khắc sâu cho học sinh Sau đó liên hệ thực tế để tìm kiếm những mẩu chuyện hay hiện
Trang 3tượng vật lí trong tự nhiên thích hợp và gần gũi với học sinh Khâu này tùy thuộc vào “vốn sống” và “kho tàng” hiểu biết của giáo viên
Khi đã tìm được mẩu chuyện thích hợp, giáo viên phải tính toán vận dụng như thế nào để đảm bảo thời gian trong một tiết dạy
b/ Khâu vận dụng trong tiết dạy:
Việc vận dụng đưa mẩu chuyện vào tiết dạy cũng tuỳ thuộc vào nghệ thuật dẫn chuyện của giáo viên Nói chung là trình bày ngắn gọn, dễ hiểu, nhưng cũng gây sự hào hứng, tò mò cho học sinh, để học sinh dễ nắm bắt và lí giải vấn đề mà giáo viên đã “gài” trong mẩu chuyện Tóm lại, chuyện kể không phải chỉ để vui mà là vui để học
3- Ví dụ minh họa:
a/ Bài “Gương cầu lõm” (Vật lí lớp 7):
* Sau khi học sinh nắm vững kiến thức về sự phản xạ ánh sáng trên gương cầu lõm, giáo viên đưa ra mẩu chuyện về nhà bác học Ác-si-mét như sau:
“Tương truyền rằng trong cuộc chiến giữ quê hương, Ác-si-mét (nhà bác học người Hi Lạp) đã sử dụng một loại “vũ khí” làm cho quân giặc
vô cùng khiếp sợ Khi đại quân La Mã do tướng Macxenluyxơ chỉ huy đến xâm lăng Xyraquydơ trên đảo Xixilia (quê hương Ác-si-mét), đợi đến lúc những chiến thuyền của Macxenluyxơ lọt vào khoảng tầm tên bắn thì Ác-si-mét ra lệnh đưa đến một chiếc gương sáu mặt do chính ông làm ra Ông còn cho đặt một loạt gương giống như vậy nhưng nhỏ hơn ở những vị trí đã tính trước Những chiếc gương đó tự quay được trên các bản lề và được đặt dưới ánh nắng mùa hè Tia sáng phản chiếu từ những chiếc gương đó gây ra những đám cháy rất lớn thiêu đốt chiến thuyền địch từ khi chúng còn ở cách một tầm tên bắn”
* Qua mẩu chuyện trên, giáo viên đặt vấn đề: Hãy giải thích tại sao những chiếc gương của Ác-si-mét lại có thể đốt cháy chiến thuyền giặc ? Cho cả lớp thảo luận tìm câu trả lời (Có thể cho học sinh quan sát hình vẽ bên dưới)
(Câu trả lời là: Ác-si-mét đã xếp các gương nhỏ theo hình một chỏm cầu, mặt phản xạ tạo thành mặt lõm của gương cầu Hướng gương cầu lõm lắp ráp này về phía Mặt Trời Vì Mặt Trời ở rất xa ta nên chùm sáng từ Mặt Trời tới gương coi như chùm tia tới song song, cho chùm tia phản xạ hội tụ tại một điểm ở trước gương cầu Điều chỉnh cho chỗ ánh sáng hội tụ đúng vào thuyền giặc)
Gương phẳng
nhỏ
Trang 4b/ Bài “Gương phẳng” (Vật lí lớp 7):
* Chuyện kể về nhà bác học Ê-đi-xơn, với mẩu chuyện này, giáo viên có thể đưa ngay vào phần tổ chức tình huống học tập hoặc sau khi học sinh tìm hiểu phần II, nắm vững kiến thức về định luật phản xạ ánh sáng:
“Ê-đi-xơn – nhà phát minh vĩ đại người Mĩ Năm 12 tuổi, ông đã phải thôi học ở trường tiểu học, suốt ngày đi bán báo kiếm thêm tiền lo cho sinh hoạt của cả gia đình Một buổi tối, khi đi làm về, Ê-đi-xơn nhìn thấy
mẹ đang quằn quại trên giường Thầy thuốc nói:
- Mẹ cậu bị đau ruột thừa cấp tính, cần phải mổ ngay không thể chậm trễ
Song vì nhà nghèo không có tiền để chữa bệnh ở bệnh viện, mà ở nhà thì trời quá tối, nếu chỉ dựa vào ánh sáng của mấy ngọn nến thì không đủ ánh sáng để thầy thuốc tiến hành ca mổ Thương mẹ, Ê-đi-xơn vô cùng
lo lắng và suy nghĩ tìm mọi cách để cứu mẹ Trong lúc đang tập trung suy nghĩ cao độ, Ê-đi-xơn chợt nhìn vào tấm gương ở cửa tủ quần áo và rồi bỗng ông nghĩ ra cách thực hiện ý tưởng đó ”
* Qua mẩu chuyện, giáo viện đặt vấn đề : Ê-đi-xơn nghĩ ra cách gì và đã thực hiện như thế nào để cứu mẹ ? Hoặc có thể yêu cầu: Vận dụng kiến thức đã học, hãy kể tiếp đoạn kết của câu chuyện ?
* Sau những ý kiến của học sinh, giáo viên khẳng định lại bằng cách kể tiếp phần cuối câu chuyện:
“ Ê-đi-xơn liền tháo ngay cánh cửa gương ở tủ quần áo và chạy sang hàng xóm mượn về mấy tấm gương lớn, một số nến và đèn dầu Ông đặt các tấm gương xung quanh giường mẹ và đặt các ngọn nến, đèn dầu trước gương, điều chỉnh vị trí đặt chúng cho ánh sáng tập trung để thầy thuốc mổ cho mẹ mình Nhờ có đủ ánh sáng, ca mổ tiến hành một cách thuận lợi Mẹ Ê-đi-xơn đã được cứu sống”
c/ Bài “Lực đẩy Ác-si-mét” (Vật lí lớp 8):
* Sau khi học sinh nắm được kiến thức về tác dụng của chất lỏng lên vật nhúng chìm trong chất lỏng, giáo viên đặt vấn đề: Làm thế nào để xác định được độ lớn của lực đẩy của chất lỏng lên vật nhúng chìm trong nó ?
* Học sinh sẽ rất lúng túng khi nghe giáo viên đặt vấn đề trên Lúc này giáo viên mới bắt đầu đưa ra mẩu chuyện “ Truyền thuyết về Ác-si-mét”: “Một huyền thoại kể lại có lần đức vua Hiêrôn sai một người thợ kim hoàn chế tạo một chiếc mũ miện bằng vàng Nghi ngờ người thợ thiếu lương tâm kia đã bớt đi một số vàng và thay vào đó bằng một số bạc, nhà vui cho gọi Ác-si-mét đến và phán:
- Đây là chiếc vương miện của trẫm Không được làm hỏng mũ, nhà ngươi phải tìm cho ra trong này có pha bạc không !
Ác-si-mét lo lắng, ngày đêm suy nghĩ tìm cách giải bài toán hóc hiểm này Lúc ăn ông cũng nghĩ đến nó, lúc đi dạo ông cũng nghĩ đến nó, thậm chí lúc tắm ông cũng nghĩ đến nó
Một hôm Ác-si-mét vào tắm trong nhà tắm công cộng, mà đầu óc vẫn đang bị chiếc vương miện ám ảnh Khi thả mình vào bồn tắm, ông bỗng nhận xét thấy một điều mà lâu nay không ai để ý đến Ông cảm thấy khi dìm mình trong nước, thân thể mình có vẽ nhẹ nhõm hơn, tựa như có cái
gì đẩy nó từ dưới, nâng nó lên cao Một ý nghĩ mới mẽ loé sáng trong
Trang 5đầu ông Quên cả mặc quần áo, ông phấn khởi nhảy ra khỏi bồn tắm, chạy thẳng ra ngoài phố và mừng rỡ reo vang:
“- Ơrêka ! Ơrêka !” (nghĩa là: ta tìm ra rồi, ta tìm ra rồi) ”
* Giáo viên dừng mẩu chuyện lại ở đây và đặt vấn đề: “Ác-si-mét đã phát hiện ra điều gì ?” Cho cả lớp thảo luận để tìm ra câu trả lời cho vấn đề trên
(Câu trả lời là: Ác-si-mét nhận thấy rằng ông nhấn chìm người trong nước càng nhiều thì lực đẩy do nước tác dụng lên ông càng mạnh, nghĩa là thể tích phần nước bị ông chiếm chỗ càng lớn thì lực đẩy của nước càng mạnh Từ đó, ông dự đoán là độ lớn của lực đẩy lên vật nhúng chìm trong chất lỏng bằng trọng lượng của phần chất lỏng bị vật chiếm chỗ)
* Chỉ sau khi học sinh đã tìm hiểu xong phần thí nghiệm kiểm tra, giáo viên mới kể tiếp đoạn kết của mẩu chuyện:
“ Không một tài liệu nào kể lại một cách chính xác Ác-si-mét đã thí nghiệm như thế nào để kiểm tra chiếc vương miện Có thể phỏng đoán cách làm như sau (có thể cho học sinh quan sát hình vẽ bên dưới): Ông đã xác định sức đẩy của nước lên chiếc vương miện và lên một thỏi vàng nguyên chất có cùng trọng lượng Nếu chiếc vương miện bằng vàng nguyên chất thì sức đẩy trong hai trường hợp là như nhau Nhưng ở đây sức đẩy lại khác nhau Ác-si-mét phát hiện được rằng chiếc vương miện đã được pha bạc và
đã xác định được tỉ lệ pha bạc là bao nhiêu
Mọi người vô cùng kinh ngạc trước sự khám phá của Ác-si-mét và tất nhiên người thợ kim hoàn gian lận đã phải thú tội ”
Lượng vàng nhà vua giao Vương miện
d/ Đối với các bài không tìm được mẩu chuyện thích hợp, giáo viên có thể nêu ra và cho học sinh giải thích các hiện tượng gần gũi trong cuộc sống
Cụ thể:
+ Bài “Lực ma sát” (Vật lí 8): Sau khi học sinh nắm được điều kiện sinh ra lực ma sát giáo viên nêu hiện tượng: “Khi tháo xe đạp ra để sửa chữa, đôi lúc
ta gặp phải những con ốc bị kẹt, mặc dù cố hết sức nhưng vẫn không vặn ra được Hãy tìm hiểu xem tại sao có lực tác dụng mà ốc vẫn không tuột khỏi vít” Có thể dùng hiện tượng này để chuyển ý sang phần II Cuối phần này, yêu cầu học sinh giải thích và tìm cách để mở ốc ra
+ Bài “Áp suất” (Vật lí lớp 8): Sau khi học sinh nắm khái niệm áp suất, giáo viên đưa ra hàng loạt hiện tượng cho học sinh giải thích:
- Tại sao lưỡi dao, lưỡi búa phải mài thật mỏng ?
Trang 6- Tại sao người ta thường vót nhọn cọc trước khi đóng vào đất ?
- Tại sao mũi đinh, mũi kim phải làm thật nhọn ?
- Tại sao móng cầu lại xây rộng hơn so với thân cầu ?
+ Bài “Dẫn nhiệt” (Vật lí lớp 8): Sau khi học sinh tìm hiểu về tính dẫn nhiệt của các chất, giáo viên nêu hiện tượng:
- Tại sao không thể cầm trong tay một que đồng đang bị đốt nóng đỏ mà lại có thể cầm trong tay một que củi đang cháy ?
- Tại sao dù ta đốt nóng lâu một đầu que đồng thì đầu kia cũng không thể nóng đỏ lên được ?
+ Bài “Đối lưu - Bức xạ nhiệt” (Vật lí lớp 8): Sau khi học sinh tìm hiểu sự đối lưu, giáo viên nêu ra hiện tượng: Tại sao trong cái ấm điện, dây đun được đặt gần sát đáy ấm, còn trong tủ lạnh thông thường ngăn làm đá lại được đặt
ở trên cùng ?
4- Kết quả:
Biện pháp này tôi đã vận dụng trong thời gian ba năm thay sách, qua thời gian vận dụng, tôi thấy rõ giờ học vật lí có đưa vào “mẩu chuyện vật lí” thì không khí học tập vui vẻ sinh động hẳn lên, học sinh tích cực phát biểu ý kiến xây dựng bài, nắm bắt kiến thức mới nhanh hơn, chính xác hơn, học dễ nhớ và nhớ lâu hơn Học sinh không còn thấy căng thẳng khi học môn vật lí mà ngược lại số em thích học ngày càng tăng, nhờ đó mà chất lượng ngày một nâng lên
Thực tế qua khảo sát bằng hình thức trắc nghiệm khách quan từ khi bắt đầu
áp dụng biện pháp mới về sự hứng thú của 45 học sinh lớp 8, tôi thu được kết quả như sau:
- Năm học 2006 – 2007 có 30/45 học sinh hứng thú học, chiếm tỉ lệ 66,67%
- Năm học 2007 – 2008 có 40/45 học sinh hứng thú học, chiếm tỉ lệ 88,88% Năm học 2008 - 2009, ở các lớp mà tôi đảm nhận đạt được kết quả khả quan hơn năm học 2007-2008
Như vậy chứng tỏ biện pháp này có tác dụng khắc sâu trí nhớ tốt Điều đáng nói là qua những mẩu chuyện, học sinh thấy được việc vận dụng những kiến thức lí học như thế nào vào thực tế
III- Kết luận:
Tóm lại, bản thân tôi nhận thấy việc vận dụng “mẩu chuyện vật lí” trong giảng dạy chẳng qua cũng chỉ là một hình thức “liên hệ thực tế” Tuy nhiên hình thức này có tác dụng tốt cho tiết dạy như:
* Làm thay đổi không khí học tập, không bị nhàm chán, căng thẳng
* Tạo không khí học tập trở nên vui vẽ, học sinh hứng thú học tập Do đó học sinh sẽ thoải mái tư duy để lí giải vấn đề được giáo viên nêu ra từ mẩu chuyện và cũng chính nhờ vậy mà kiến thức được khắc sâu trong trí nhớ học sinh
Song trên thực tế còn gặp không ít khó khăn trong quá trình giảng dạy, cái khó là giáo viên phải mất nhiều thời gian tìm kiếm và biết chọn mẩu chuyện sao cho phù hợp với nội dung bài dạy, phải đưa mẩu chuyện ra đúng lúc, vấn
đề mà giáo viên “gài” trong mẩu chuyện là những kiến thức trọng tâm của bài Đồng thời giáo viên phải tính toán vận dụng như thế nào để đảm bảo được thời gian trong tiết dạy
Trang 7Đề tài trên là sáng kiến của bản thân trong quá trình giảng dạy, đã thông qua tổ chuyên môn, được các thành viên trong tổ đồng tình và từng bước thực hiện Nhưng chắc rằng sẽ còn rất nhiều hạn chế, bản thân rất mong được sự đóng góp, giúp đỡ quý báu của thầy cô, bạn bè đồng nghiệp
Phường 3, ngày 15 tháng 5 năm 2009 Duyệt của công đoàn cơ sở Người viết
Lê Hoàng Liêm
Duyệt của Ban giám hiệu
