TIẾP NHẬN TIỂU THUYẾT BIÊN NIÊN ký CHIM vặn dây cót của HARUKI MURAKAMI từ góc NHÌN của THIỀN học

Một Nagasawa hay Toru xác nhận sự hiện diện của chính mình bằng những cuộc tình chớp nhoáng và việc quan hệ với rất nhiều cô gái; một Reiko với cuộc tìm kiếm để xác nhận những vấn đề về

TIẾP NHẬN TIỂU THUYẾT BIÊN NIÊN KÝ

CHIM VẶN DÂY CÓT CỦA HARUKI MURAKAMI

TỪ GÓC NHÌN CỦA THIỀN HỌC

NGÔ VIẾT HOÀN (*)

aruki Murakami là một cái tên lớn của văn chương đương đại xứ sở mặt trời mọc cũng như toàn thế giới Dù đã từng bị xem là “quái thai” của nền văn học dân tộc, người ta không thể phủ nhận rằng, chính Murakami chứ không phải bất cứ nhà văn Phù Tang nào khác đã mang văn hóa, văn học Nhật Bản ra ngoài ranh giới lãnh thổ của đất nước ấy Đã có rất nhiều bài viết, bài nghiên cứu, công trình khoa học khảo sát các tác phẩm của ông dưới nhiều góc độ khác nhau: hệ thống trần thuật, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật,… hay soi chiếu từ điểm nhìn của triết học hiện sinh, phân tâm học, chủ nghĩa hậu hiện đại,… tất cả những điều ấy đã cùng góp phần khẳng định văn tài độc đáo của một nhà văn lớn ở Haruki Murakami Trong bài viết này, chúng tôi đặt hệ thống nhân vật của Murakami trong hệ quy chiếu của Thiền học

để giải mã tư tưởng của ông Đây hoàn toàn không phải là sự sắp đặt khiên cưỡng Bởi

như chính V.V Ôtrinnicôp trong bài Những quan niệm thẩm mỹ độc đáo về nghệ thuật

của người Nhật đã từng khẳng định: “Người Nhật có bốn tiêu chuẩn để đánh giá cái

đẹp, trong đó ba cái bắt nguồn từ tôn giáo cổ xintô (xabi, wabi, xibui) và cái thứ tư bắt nguồn từ triết lý Phật giáo (yugen)”(1) Người ta có thể biện minh rằng Haruki Murakami đã có thời gian dài sống và sáng tạo nghệ thuật trên đất Mỹ, rằng ông chịu ảnh hưởng rất nhiều bởi văn hóa đại chúng Mỹ, rằng ông đã dịch các tác phẩm của Fitzgerald, Carver, Irving, Theroux, và chịu ảnh hưởng phong cách nghệ thuật của các cây viết ấy Sự thật là như thế Nhưng có một sự thật quan trọng hơn cả và không gì có thể phủ định - Haruki Murakami là người Nhật, có một dòng máu Nhật đang sôi sục trong ông dù ông có đi đến bất cứ nơi đâu trên địa cầu này Và cũng giống như Cao

(*) NCS – Trường Đại học Tứ Xuyên (Trung Quốc).

H

Hành Kiện luôn đau đáu về một quê hương cách biệt của chính mình, cái mà Murakami thể hiện và mong muốn hướng đến chính là linh hồn Nhật Bản Bên dưới lớp băng của văn hóa đại chúng Mỹ, của thủ pháp nghệ thuật được “Tây hóa” là cả một suối nguồn văn hóa - những lớp trầm tích văn hóa Nhật Bản

1 Sự tìm kiếm “cái tôi đích thực” hay một biểu hiện của “Ngã chấp”

Tôi đang sống đây, trên mặt đất này giữa những người đồng loại của tôi nhưng

có thực sự tôi đang tồn tại? Các nhân vật của Haruki Murakami đã luôn tự đặt ra cho

mình những câu hỏi như thế Không phải đến Biên niên ký chim vặn dây cót hay

Người tình Sputnik mà ngay trong các tác phẩm trước đó, đặc biệt là trong Rừng Nauy, câu hỏi này đã vang vọng và để lại những ám ảnh sâu sắc trong tâm trí độc giả Một Nagasawa hay Toru xác nhận sự hiện diện của chính mình bằng những cuộc tình chớp nhoáng và việc quan hệ với rất nhiều cô gái; một Reiko với cuộc tìm kiếm để xác nhận những vấn đề về giới tính; Kizuki, chị gái của Naoko và cả chính Naoko đã xác thực sự tồn tại của họ qua những cái chết,… Tất cả họ đều rất mơ hồ về bản thể,

họ mong muốn có một ai đó nói thật lớn vào mặt họ rằng anh hay chị thực sự đang hiện hữu Nói một cách ngắn gọn, họ đều là những con người bất bình thường “Là những sinh linh cô độc, họ khép mình trước thế giới, tự dựng lên những hàng rào tâm

lí, tự buộc mình cách ly với cộng đồng Nhìn bên ngoài, cuộc sống của họ chẳng có gì không ổn, nhưng vẫn thiếu một cái gì đó” Nhà nghiên cứu Patricia Welch đã viết

như vậy trong bài Thế giới truyện kể của Murakami(2) Chính sự “thiếu một cái gì đó” này đã tạo thành những nét bất bình thường ở các nhân vật của Haruki Murakami Họ thiếu một niềm tin đầy đủ và chắc chắn - một xác tín - về ý nghĩa của sự tồn tại của chính mình trong tư cách một thành viên của xã hội loài người Thiếu cho nên phải

tìm Tất cả các nhân vật của Biên niên ký chim vặn dây cót đều đi tìm, mỗi người mỗi

cách khác nhau, và đều tạo nên những ấn tượng bất bình thường đối với độc giả - những người luôn tin chắc vào ý nghĩa sự tồn tại của mình hoặc chẳng bao giờ đặt

vấn đề về nó cả Cảm giác xác thực về tồn tại - đó là cái đích mà các nhân vật trong

Biên niên ký chim v ặn dây cót đi tìm

Cô thiếu nữ trẻ Kasahara May mới mười sáu tuổi, nhưng luôn thường trực trong mình những nghi vấn về cuộc đời, về con người mà đặc biệt là về cái chết: “Thỉnh thoảng em tự hỏi chết dần từng tí một suốt một thời gian dài đằng đẵng thì như thế nào…Nhưng chẳng phải đời là vậy sao, hở Chim vặn dây cót? Chẳng phải tất cả chúng ta đều bị nhốt trong bóng tối ở đâu đó, người ta lấy đi hết đồ ăn nước uống của

ta, thế là ta chết từ từ, chết dần chết mòn…”(3) “Bị nhốt trong bóng tối ở đâu đó” hay

có một vùng bóng tối nào đó luôn thường trực trong mỗi chúng ta, một cách bí ẩn mà

chính ta cũng không hay biết Có lúc nó ngủ yên, có lúc lại trỗi dậy mạnh mẽ và bắt ta phải gặm nhấm từ từ cái cảm giác khủng khiếp mà nó mang lại Kasahara May đã luôn băn khoăn về những điều như thế và vì thế, cô luôn có một ham muốn: “Em ước

gì có con dao mổ Em sẽ rạch chỗ này ra mà nhìn vào trong Không phải nhìn thịt của người chết đâu… mà nhìn vào cái chết”(4)

Tại sao ta hiện hữu trên cõi đời này, và tại sao ta phải chết? Cô thiếu nữ trẻ ấy đã

cố gắng đi tìm những lời giải đáp cho những băn khoăn đó của mình, khi thì trong những sách triết học, tâm lí, tôn giáo hay văn chương; khi thì qua những hiện tượng

mà cô bắt gặp trong đời sống của mình như những cái đầu hói,… Khát khao xác thực cảm giác mình được là chính mình, làm chủ cuộc sống của mình chứ không phải là một vật ghê sợ nào khác, Kasahara May đã cố ý đẩy mọi chuyện tới những giới hạn cuối cùng của nó: bịt mắt người bạn trai khi cả hai đang đi xe máy với tốc độ cao hay

bỏ mặc Toru Okada dưới đáy giếng trong sự tuyệt vọng,…Thế nhưng cô gái trẻ ấy đã thất bại, không có cái gì thoát ra như cô mong muốn, bạn trai cô đã chết và Toru Okada cũng suýt nữa thì bỏ mạng Cô chạy trốn “Chim vặn dây cót”, chạy trốn ngôi nhà của chính mình để hòng tìm thấy một chút bình an trong tâm hồn Kasahara May

đã đến một nơi xa xôi, hẻo lánh và làm việc trong một công xưởng chế tạo tóc giả Cô những tưởng rằng, tách biệt mình ra khỏi thế giới xung quanh là cách tốt nhất để thấy lại chính mình, nhưng cô đã sai, hoàn toàn sai Chính tại thế giới của sự khác biệt ấy,

cô cảm nhận rõ rệt hơn nỗi cô đơn, sự lạc lõng của số kiếp mình: “đột nhiên em òa khóc… Rồi em nhận ra rằng cái bóng của em cũng đang khóc… Chính khi đó em lại sực nghĩ, biết đâu nước mắt mà cái bóng của em đang tuôn mới là thực, còn nước mắt

em đang tuôn thì chỉ là cái bóng…”(5) Những bức thư cho “chim vặn dây cót” là sợi dây duy nhất gắn kết Kasahara May với thế giới bên ngoài - với cộng đồng của mình

Và cũng chính từ những bức thư với cái địa chỉ người nhận rất hú họa ấy, cô thiếu nữ trẻ cảm nhận được - dẫu còn rất mơ hồ - mình đang tồn tại!

Kumiko, một cô gái yêu thích các loài sứa, và bất cứ khi nào nhìn thấy chúng,

cô luôn suy nghĩ về một cái gì đó xa xăm: “Cái mà ta thường thấy trước mắt mình chỉ là một phần nhỏ nhoi của thế giới mà thôi Ta vẫn quen nghĩ: Thế giới của ta là thế này đây, nhưng hoàn toàn không phải vậy Thế giới thực nằm ở một nơi tối và sâu hơn thế này nhiều(6) Hồ nghi về thế giới mà cô đang hiện diện, nhìn tất cả mọi thứ với ánh mắt xa lạ, ngay cả với chính người chồng của mình; Kumiko đã bỏ nhà

ra đi Cô không tìm được một lí do hợp lí nào cho sự có mặt của mình giữa chốn nhân gian này, cô luôn cảm thấy mình như một kẻ rỗng tuếch, vô nghĩa, không chút giá trị gì Kumiko căm thù tất cả những cái gì đã làm cho cô trở nên như vậy và

giống như cô từng tự thú: “Em muốn biết chính xác nó là cái gì Em phải biết chính xác nó là cái gì Em phải tìm cho ra cội rễ của nó, phán xử và trừng phạt nó”(7) Kasahara May nghi ngờ về sự xác thực của bản thể mình, cô kiếm tìm nó, tuyệt vọng và chạy trốn nó; Kumiko cũng vậy, nàng không lừa dối Toru Okada, không phải nàng bỏ đi vì một người đàn ông khác như cái lí do mà nàng đã viện ra trong lá thư gửi cho chồng mình Chẳng qua, Kumiko ra đi kiếm tìm một cái gì đó, cái mà cô không thể

mô tả bằng lời lẽ cụ thể, cũng chẳng biết nó có phải là một cái gì đó có thực hay không Kasahara May và Kumiko là hai bản thể khác biệt hoàn toàn không có một mối liên hệ trực tiếp nào với nhau Thế nhưng cả hai đều đang đi tới một khẳng định dường như chắc chắn rằng: mỗi con người tồn tại và hiện hữu trên thế gian này chỉ là những cái vỏ trống rỗng, cái diện mạo mà ta có thể nhìn thấy được, sờ thấy được, tức là có thế cảm nhận được bằng trực giác lại là những cái phi thực, thậm chí giả tạo Cái bản thể đích thực của mỗi chúng ta nằm ở một thế giới nào đấy xa xăm, nơi tận cùng sâu thẳm của bóng tối Ta chỉ có thể cảm nhận được rằng nó đang tồn tại, đang điều khiển ta, nhưng

ta không biết làm cách nào để thoát ra khỏi nó Chính vì thế mà những cô gái trẻ ấy đã hoang mang, lo sợ và chạy trốn Họ phiêu lãng trên một vùng nào đó thật xa cuộc sống hiện thường hòng thấy được chính mình, được xác thực rằng Kumiko hay Kasahara May không phải là những chiếc bóng mà đích thị là những con người tồn tại thực sự

Và còn rất nhiều nhân vật nữa trong Biên niên ký chim vặn dây cót cũng mải miết

trong những ma trận rối rắm để kiếm tìm cảm giác xác thực về sự tồn tại Anh chàng nhạc công kiêm ảo thuật gia mà Toru Okada gặp ở Sapporo đã đốt tay mình trên lửa, chỉ để cảm nhận được cái đau của thể xác và muốn những người xem cũng có cảm giác

về cái đau như chính anh ta Hay ông Honda, người “có khả năng nghe thấy lời của các

linh hồn” và tiên tri một cách chuẩn xác về tương lai nhưng lại kiếm tìm con người thực

của chính mình ở quá khứ trong trận đánh ở Nomonhan Với ông “Chết là cách duy

nhất/ để bạn được bơi tự do”… Tất cả họ - những con người đang sống - song dường

như họ không thể xác định được mình trong những quy ước thông thường của đời sống, trong cái tọa độ của các mối liên hệ bình thường Một nỗi bất an ngấm ngầm nào

đó luôn tồn tại và gây hoảng sợ trong họ Nỗi bất an ấy có thể bắt nguồn từ những xung động chưa được cắt nghĩa trong vô thức tập thể của cả dân tộc, mà cũng có thể là hệ quả trực tiếp của sự phát triển của nền kinh tế đại công nghiệp, nơi mà con người bị cuốn đi trong vòng xoáy của công việc, ăn uống, âu yếm nhau hay mua sắm và ít ai có cơ hội dừng lại để tự hỏi về mục đích của những hành động của chính mình

Trong thế giới tiểu thuyết Biên niên ký chim vặn dây cót, mọi thứ trở nên hư

vô và mờ nhạt hơn bao giờ hết Ranh giới giữa cõi thực và cõi mộng, giữa hữu

thức và vô thức mỗi lúc càng mong manh và có xu hướng xóa nhòa Con người chới với, bơ vơ và lạc lõng Họ suy tưởng về thân xác mình và cõi đời này như là một chốn nương thân, cái tạm thời hữu hạn Bởi vậy họ luôn khát khao tìm kiếm cảm giác xác thực ở một thế giới khác - một ngôi nhà thực sự chỉ dành cho riêng

họ Để thực hiện được điều đó, các nhân vật của Haruki Murakami ai nấy đều chọn cho mình những con đường khác biệt, bằng những cách thức riêng Những con người ấy tin rằng, giữa chốn nhân gian này không ai là người có thể hiểu và đồng cảm cùng họ, vì thế họ bỏ trốn tất cả, khép kín mình trong những cái hộp đậy chặt nắp, trong vương quốc ngự trị của bóng tối Kasahara May, Kumiko,…

và cả Quế nữa cũng đều đã làm như thế, đều đã nhất nhất rằng mỗi người họ là một cõi riêng biệt không ai liên hệ gì với ai Nấp vào trong cái đen tối sâu hút của đời mình, những kẻ ấy suy tư, chiêm nghiệm về bản thể, số kiếp và rồi, phía cuối những cuộc hành trình, tất cả họ đều nhận ra một điều lớn lao: họ chỉ thực sự tồn

tại, thực sự hiện hữu khi đặt mình giữa đồng loại Không có cái Ngã riêng biệt

nào ngoài sự hòa hợp với tha nhân

Bởi thế cho nên, càng tìm kiếm họ càng mơ hồ hơn về chính mình “Cái tôi đích thực” mà họ tốn biết bao công sức và cả thời gian cuộc đời nữa để kiếm tìm hóa ra lại là một sự chấp trước to lớn nhất Như mặt hồ thu trong xanh dưới nắng không chút gợn sóng, người ta có thể nhìn xuyên thấu tất cả những gì dưới đáy; nhưng khi có một cơn gió lớn hoặc giả có một ai đó đem một hòn đá lớn mà ném xuống thì mặt hồ không còn giữ lại được sự tĩnh lặng ấy nữa, nó trở nên xao động Tất cả những con người trong thế giới của Murakami đều như chiếc hồ kia, bị bao nhiêu tạp niệm, chấp trước che lấp khiến cho họ không thể thấy biết được chính mình Những thứ ấy cứ như dây buộc vào tâm can họ, càng gỡ càng chặt, càng tháo càng rối Khi tâm không còn tĩnh lự, họ trở nên hốt hoảng và lạc lối

2 Ba dấu hiệu của hiện hữu Tam Pháp Ấn (Vô Thường, Khổ Không, Vô

Ngã) và hệ thống hình tượng nhân vật trong Biên niên ký chim vặn dây cót

Thiền sư Nhật Dōgen Kigen(8) có một câu nói nổi tiếng về cái gọi là "chân như bản pháp" như sau: Nghiên cứu con đường Đức Phật là nghiên cứu bản ngã Nghiên cứu bản ngã là quên đi bản ngã Quên đi bản ngã mọi thứ sẽ được khai sáng Để khai sáng mọi điều là từ bỏ chính mình - thân xác và tâm trí; xác thân và tâm trí của những người khác(9) Lâu nay, với hầu hết con người chúng ta mà nói, luôn tồn tại một cái

"Ngã" Người ta càng giàu có, càng thành đạt, công danh càng lớn thì cái "Ngã" càng

to Cái tôi càng lớn thì sinh ra kiêu ngạo và phân biệt Chính sự chấp ngã và phân biệt

này khiến cho chúng ta chìm đắm trong màn tối của vô minh

Qua việc khảo sát các nhân vật ở phần trên, chúng ta lại thấy một nhận thức gần như ngược lại hoàn toàn Hầu hết con người trong thế giới tiểu thuyết Murakami đều mải miết xác lập cho mình một "cái tôi" Và dường như, đối với họ,

đó là mục đích sống, là ý nghĩa cứu cánh của sự tồn tại Đó cũng chính là lý do tại sao, họ luôn cảm thấy mình chìm đắm trong trạng thái trống rỗng, cô đơn Tách biệt, thậm chí biệt lập mình khỏi thế giới đang bao chứa với tất cả những gì gần gũi, thân thương nhất, họ mong muốn tìm ra được một giải pháp cho tất cả những lạc lõng đang đeo bám Nhưng một lần nữa, họ tự đẩy mình vào trốn cùng tận của nỗi

trống vắng, kinh khủng hơn là sự vô cảm

Biên niên ký chim vặn dây cót không phải là một tiểu thuyết đồ sộ về thế giới

nhân vật Ta dễ dàng phân chia nó thành các nhóm nhân vật khác nhau gắn với mục

đích sự có mặt của họ trong tác phẩm:

1 Nhóm nhân vật với năng lực

thần bí

- Kano Malta

- Kano Creta

- Nhục đậu khấu

- Quế

- Nhà tiên tri Honda

2

Nhóm nhân vật xác thực sự

tồn tại bằng giới hạn của sự

chịu đựng

- Kasahara may

- Chàng nhạc công kiêm ảo thuật gia

3

Nhóm nhân vật lấy tiền tài,

danh vọng là mục đích của

sự tồn tại

- Boris lột da

- Wataya Noboru

4

Nhóm nhân vật đánh mất ý

nghĩa sự tồn tại của chính

mình

- Toru Okada

- Kumiko

- Bác sĩ thú y

- Trung úy Mamiya

- Viên trung sĩ nơi vườn thú Tân Cương

Bảng phân loại các nhân vật theo mục đích xuất hiện trong tác phẩm

Qua bảng này, một mặt người ta thấy được sự tồn tại độc lập tương đối của mỗi nhân vật, đồng thời thấy được những sợi dây ngang dọc đang kết nối họ trong cái hệ thống phức tạp của xã hội Toru Okada, Kumiko, Quế hay bất cứ sinh thể nào không tự nhiên mà có mặt trên cõi đời này, Toru Okada chỉ là một biểu hiện và Quế là một biểu hiện khác Tự thân Okada không có sinh diệt và còn mất Có nghĩa

là cái mà chúng ta đang gọi là Okada đây chỉ là một hình tướng, được biểu lộ ra

dưới sự liên kết của muôn vạn những sợi dây nhân duyên, mà nếu thiếu đi dù chỉ

một yếu tố thôi, cái gọi là "tôi", là Okada đây, sẽ không thể hiện hữu

Trong vô số những "yếu tố cấu thành" ấy, chí ít người ta không thể nào quên những

gì gần gũi nhất, trực tiếp nhất cho sự có mặt của ta giữa cõi đời này - đó chính là cha mẹ

Và lẽ ra, đó phải là những gì thân thương nhất, ấm áp nhất, hạnh phúc nhất trong tâm

khảm mỗi người Thế nhưng, hầu hết các nhân vật trong Biên niên ký chim vặn dây cót

đều có những cảm xúc rất khác lạ về đấng sinh thành Với Kumiko và ngay cả anh trai của cô – Noboru, cha mẹ là những con người xa lạ và gia đình chỉ là một "môi trường sống" không hơn Thế là, cái điểm tựa đầu tiên và vững vàng nhất giữa cuộc đời này khi

ta cảm thấy mình lạc lõng, bơ vơ nhất chưa bao giờ là một hiện hữu đối với họ Những lời lẽ của Kasahara May về cha mẹ cô khiến người đọc phải choáng váng: Trước tiên, thật quá ư lạ lùng là tại sao một đứa con gái như em lại sinh ra bởi một cặp vợ chồng chán ngắt như hai con ếch ộp thế kia… Tại sao em sinh ra trên đời này lại làm con những kẻ đầu đất như vậy chứ? Mà tại sao dù được những người như vậy nuôi nấng dạy dỗ nhưng

em vẫn không trở thành một con ếch ộp ngu si như họ?…(10)

Như thế, không chỉ những người đã trưởng thành, đã có những trải nghiệm sâu sắc giữa cuộc đời đầy tham đắm sắc dục mà ngay cả với một cô bé mười sáu tuổi - cái tuổi hồn nhiên, trẻ trung và đẹp đẽ nhất của đời người con gái - những cảm xúc

về đấng sinh thành cũng méo mó đến chua xót

Vậy, có điều gì đang xảy ra với các nhân vật của Murakami? Họ, bằng mọi sự

nỗ lực của mình đang cố gắng chặt đứt tất cả những liên hệ, ngay với chính những người thân của mình, nhằm xác lập một "cái tôi" Chính sự chấp ngã này đã khiến

họ tự thu mình lại trong cái vỏ ốc của riêng mình Không phải mọi người xung quanh đang thờ ơ, xa lánh họ, mà chính họ tự chọn cách sống tách biệt khỏi tất cả

Họ cho mỗi con người là một hòn đảo riêng biệt, và rằng chẳng cần có bất cứ mối liên quan nào họ cũng có thể tồn tại, thậm chí tự do hơn Kết cục là một màu sắc trống rỗng, vô vị, nặng nề bao phủ toàn bộ tác phẩm và mỗi nhân vật – mỗi con

người cứ dật dờ như những chiếc bóng

Cùng với phi tự tánh và tương tức, tức vô ngã; vô thường được xem là một trong

Tam pháp ấn Hầu hết chúng ta đều xác nhận cuộc đời là vô thường Biết là vô thường nhưng thấy rõ vô thường lại là một chuyện khác Bình thường chúng ta ít khi nào thấy

rõ vô thường, chỉ khi nào trong gia đình có người bị tai nạn, bệnh tật, chết chóc thì lúc

đó mới thấy vô thường Loại vô thường này trong Thiền học gọi là "nhất kỳ vô thường" Nhưng còn có một loại vô thường thứ hai, tinh vi hơn mà chúng ta cần quán chiếu, đó là "sát na vô thường", tức sự chuyển biến sinh diệt trong từng sát na, từng

giây, từng phút Vô thường và vô ngã là điều kiện tất yếu của sự sống; nếu không có vô thường và vô ngã thì không có biến chuyển sinh diệt, vì vậy không có gì có thể sinh trưởng và phát triển Vì vậy, chấp nhận sự sống tức là chấp nhận vô thường và vô ngã Khổ đau bắt nguồn từ sự nhận thức vô thường là thường, vô ngã là ngã(11)

Kano Creta tin rằng mình sẽ đau đớn như thế này cho đến khi nào thân xác mục rữa mới thôi nên cô có ý định tự vẫn trong lần sinh nhật thứ hai mươi của mình Quả thực, sau lần tự tử chẳng thành ấy, cái đau đớn đã biến mất khỏi cô, nhưng thay vào đó là một sự vô cảm Trở thành “điếm thể xác”, “rồi điếm tinh thần”,… tất cả đã thay đổi rất nhiều từ lần sinh nhật định mệnh ấy, thế nhưng Creta vẫn tin rằng cô chưa sống thực với bản thể của chính mình Chính cái niềm tin cố hữu ấy đã đẩy cuộc đời cô đi hết bước ngoặt này đến ngã rẽ khác Nó khiến cô trăn

trở không nguôi về một sự sống, sự tồn tại đích thực

Nhục Đậu Khấu cứ mãi trăn trở đi tìm nguyên nhân cái chết kinh hoàng của chồng bà Chưa một giây phút nào bà chấp nhận một sự thực rằng, chồng bà và một cuộc sống gia đình nồng ấm, hạnh phúc ấy đã mãi mãi trôi vào dĩ vãng Khi mẹ bà mất, bà nhốt mình trong phòng một mình mà khóc Bà đã trở thành một con người hoàn toàn khác lạ Cái niềm đam mê của một nhà thiết kế thời trang - khát vọng sống mãnh liệt ngày nào của bà - cũng theo đó mà biến mất Lẽ dĩ nhiên, không dễ dàng gì chấp nhận những gì ta yêu thương nhất, gần gũi nhất, gắn bó nhất đột nhiên rời xa vòng tay của ta; nhưng cũng chính vì bám chấp vào cái hình tướng ấy mà bà

cứ mãi nuối tiếc quá khứ hoặc vô tình để những gì thương yêu trôi đi xa mãi rồi mới giật mình tỉnh thức Nhục Đậu Khấu đã nhận ra điều ấy chăng? Vì suốt phần còn lại của đời mình bà đã dành trọn vẹn để quan tâm, chăm sóc cho Quế - cậu con

trai yêu quý của bà và giúp đỡ những người xung quanh

Rõ ràng, nếu quán chiếu vô thường, dù chỉ một giây phút nào đó thôi để biết rằng, chúng ta không có quá nhiều thời gian để sống hoài, sống phí, sống vô cảm thì chắc chắn Okada, Kumiko, Kasahara May,… sẽ không để mất quá nhiều cơ hội vào việc tìm kiếm và xác lập cho mình một cái tôi trống rỗng như thế Rõ ràng, chính vì không quán chiếu được vạn vật đều vô ngã, vô thường nên các nhân vật của Murakami cứ loay hoay trong cái "vũng bùn ấm nóng" của sự vô minh để mà tìm kiếm, mà xác thực một "cái tôi" ảo ảnh nào đó Đấy chính là nguyên do giải

thích cho câu hỏi tại sao các nhân vật trong Biên niên ký chịm văn dây cót lại cô đơn

đến thế và luôn cảm thấy mọi thứ thật buồn chán, tẻ nhạt, thậm chí trống rỗng

Thấu rõ bản tính vô ngã, vô thường của vạn vật, chúng ta không còn bận tâm mình là ai, tại sao mình lại là A chứ không là B nữa mà sẽ tìm cách để sống tốt hơn,

với chính mình và với những người xung quanh Hiển nhiên khi đó, không nỗi cô đơn hay sự trống rỗng nào có thể xâm chiếm bạn như chúng đã từng làm với các

nhân vật của Murakami Bởi bên cạnh họ luôn có những ống ngầm, những dòng

chảy của sự cảm thông, sẻ chia và yêu thương

3 Sự “chứng ngộ” và trở lại đầy ngoạn mục

Thiền không phải là trốn tránh khổ đau nhân thế Thiền là đối mặt và không sợ gánh vác tất cả mọi nỗi khổ hữu hạn Trong tinh thần thực tiễn không sợ gánh vác tất cả trọng trách của cuộc đời, mới có thể tìm thấy niềm vui giác ngộ chân thật và sự nhẹ nhàng của giải thoát Để làm được điều đó, người ta cần có một tình thương lớn lao Nhưng tình thương mà người đời thường nói tới là tình thương giữa cha mẹ và con cái, giữa vợ và chồng, giữa những người trong cùng họ hàng, cùng thân tộc, cùng giai cấp hoặc cùng quốc gia Vì tình thương ấy còn dựa vào ý niệm "tôi" và "của tôi" cho nên bản chất của nó còn là sự vướng mắc và phân biệt Người ta chỉ muốn thương cha mẹ của mình, thương vợ con của mình,… cho nên người ta còn vướng mắc và phân biệt Vướng mắc cho nên lo lắng về những bất trắc có thể xảy đến dù chúng chưa xảy đến, vướng mắc cho nên phải gánh chịu sầu đau và thất vọng mỗi khi những bất trắc xảy ra Phân biệt cho nên có thái độ kỳ thị, hờ hững và ghét bỏ đối với những người mình không thương Vướng mắc và phân biệt đều là những nguyên nhân của khổ đau, khổ đau cho mình và cho người Tình thương mà muôn loài đang khao khát lớn hơn thế nhiều Đó là thứ tình thương không điều kiện, có thể mang tới niềm an vui cho kẻ khác hoặc làm vơi đi những nỗi đau của họ Song để làm được điều đó, như Thiền sư Đạo Nguyên từng nói, chúng ta phải quên đi chính mình để dấn thân Cuộc hành trình ấy ta

phải tự làm, làm một mình, ta phải tự thắp đuốc lên mà đi(12) Không ai có thể cùng đi với ta, không ai có thể làm thay ta hoặc giúp ta bất kể điều gì Trung úy Mamiya và Toru Okada đã chấp nhận quên đi chính mình để dấn thân Và trong một chừng mực

nào đó, Okada có thể xem như là một sự nối tiếp của Mamiya

Cả Trung úy Mamiya và Okada đều hoặc bị đẩy vào, hoặc tự đặt mình vào những hoàn cảnh khó khăn nhất Tự mình đối diện với tột cùng của sự đơn độc mà

có những lúc chính họ cũng tưởng chừng như mình kiệt sức và buông xuôi tất cả Nhưng cuối cùng trung úy Mamiya, Toru Okada đều đã tuyên chiến, không phải

với bất cứ kẻ thù nào mà là với chính mình

Là nhân vật xuyên suốt từ đầu đến cuối của tác phẩm, điểm xuất phát cũng

như quy tụ những biến cố, sự kiện của tiểu thuyết Biên niên ký chim vặn dây cót,

Toru Okada như một đứa con được nhà văn nâng niu chăm chút và nuông chiều hết sức Dù thế Haruki Murakami không phải là một người cha dễ dãi, ông biết đặt

“đứa con” của mình vào những khó khăn, thử thách, những éo le thậm chí cả những đau đớn Có thể nó sẽ khóc gào, tuyệt vọng nhưng từ những vũng bùn đen định mệnh của cuộc đời ấy, nó sẽ biết tự mình đứng lên và đi con đường mình phải đi

Và có lẽ đó là món quà có ý nghĩa nhất - hơn hết mọi thứ xa hoa trên cõi đời này -

mà người cha đã dành cho đứa con thân yêu của mình

Điểm khởi đầu cho cuộc hành trình ấy của Okada có lẽ là thời điểm anh khám phá ra chiếc giếng cạn trong khuôn viên một ngôi nhà bị bỏ hoang Anh đã chọn lựa

nó như một chốn “thiền tập” để chiêm nghiệm lại tất cả những gì đã xảy ra trong cuộc đời mình Và cũng như các nhân vật khác, trong bóng tối đơn lạnh nơi đáy giếng sâu, lần đầu tiên Toru Okada có những cảm giác về sự tồn tại của bản thể mình: “Thật lạ rằng tôi không thể nào nhìn thấy thân thể của chính mình bằng mắt tuy biết rõ thân thể mình đang có đó Càng ngồi im lặng trong bóng tối, tôi càng bớt tin tưởng rằng bản thân tôi đang hiện hữu Tôi chợt nghĩ rằng thể xác tôi chẳng qua chỉ là một cái vỏ bọc được làm ra để ý thức tôi có thể sắp xếp các ký hiệu gọi là nhiễm sắc thể Chỉ cần các kí hiệu kia được sắp xếp lại là tôi sẽ thấy mình nằm trong một cơ thể hoàn toàn khác”(13) Vẫn là những tiếng gọi xa xăm từ một miền nào đó của vô thức khi con người ta bị tách biệt khỏi sự sống của cộng đồng Có những người bị tấm màn ấy làm cho hoảng hốt, sợ hãi và bỏ cuộc Lại có người chấp nhận nó như một phần của bản thể, sống cùng và đấu tranh với nó - một cuộc đấu tranh dai dẳng mà phần thưởng cho người chiến thắng là ý nghĩa sự sống của chính mình Toru Okada thuộc về kiểu người thứ hai Bởi vượt qua những cảm giác của sự sợ hãi ban đầu, anh ý thức được tại sao mình lại ở đây, giữa chốn hư vô biệt lập với đất trời, cây cỏ: “Thôi, nghĩ về ý thức thế là đủ Nghĩ về thực tại đi nào Hãy nghĩ về thế giới thực Thế giới thực của nhục thể Chính vì thế giới đó mà tôi mới ở đây Ở đây là để nghĩ về thực tại…”(14)

Trên hoang mạc Nomohan nơi xứ người xa lạ, trung úy Mamiya cũng đã phải gặm nhấm những cảm giác ghê rợn của sự chết mòn trong vô vọng Mọi niềm tin về sự tồn tại trong ông đều bị xóa sạch một cách cay đắng, dẫu là ông đã đốn ngộ, đã được cứu rỗi bởi dòng ánh sáng của niềm mặc khải Toru Okada thì lại khác, anh chủ động xuống giếng, không chỉ một lần và anh biết mình thực sự muốn gì mà không cần tới một tha lực như trung úy Mamiya Ở đây, việc xuống giếng của Okada có ý nghĩa là một hành vi cắt đứt mối liên hệ với thế giới bên ngoài để một mình đối diện với chính mình, để tự soi chiếu vào bản thân mình ánh sáng nội quán, và từ đó nhận ra con đường phải đi Trong trường hợp này, về mặt chức năng, có thể xem chiếc giếng cạn đối với Toru Okada cũng tương

tự như một không gian thích hợp đối với người hành Thiền Chỉ có điều, nếu sự giác ngộ