Nguyễn khải trong sự tiếp nhận của tôi trước 1996 kho tài liệu bách khoa

Mặc dầu thường trò chuyện thân mật với anh em trong giới phê bình chúng tôi, nhưng Nguyễn Khải, cũng như hầu hết các nhà văn nhà thơ đương thời, vẫn quan niệm phê bình như một thứ phụ tr

Nguyễn Khải trong sự tiếp nhận của tôi trước 1996

Vương Trí Nhàn

Nguyên đây là bài viết được dùng làm lời dẫn cho bộ Tuyển tập Nguyễn Khải gồm ba tập, cuốn

sách do tôi tuyển chọn và giới thiệu, in ra ở nhà xuất bản Văn học, H 1996

Tên cũ của bài là Nguyễn Khải trong sự vận động của văn học cách mạng từ sau 1945

Tên gọi cần sửa như trên là để nhấn mạnh thời điểm bài viết xuất hiện Trong tâm niệm của tôi,

nó là tổng hợp những nhận thức suy nghĩ mà tôi tích lũy được khi tiếp xúc với con người và sự nghiệp tác giả Là hình ảnh Nguyễn Khải trong tôi cho tới năm 1996

Từ sau thời điểm đó, Nguyễn Khải đã thay đổi nhiều , mà chính nhận thức của người viết phê bình là tôi thay đổi càng nhiều, mỗi bên có một mạch phát triển riêng

Nhưng người ta không thể và cũng không nên sửa lại cái gì đã viết Hãỹ cứ để đấy cho bạn đọc thấy cả cái non nớt hôm qua và những chuyển biến của mình hôm nay

Một kỷ niệm tôi ghi nhớ khi nhớ lại việc làm bộ tuyển tập

Mặc dầu thường trò chuyện thân mật với anh em trong giới phê bình chúng tôi, nhưng Nguyễn Khải, cũng như hầu hết các nhà văn nhà thơ đương thời, vẫn quan niệm phê bình như một thứ phụ trợ,

hơn thế nữa, một thứ cận văn học, chứ không phải một thể loại có tính độc lập và tiềm năng sáng tạo

riêng

Thuở ấy, việc làm các bộ tuyển được tiến hành khá chặt chẽ Không phải nhà văn nào muốn đều

có thể làm tuyển của mình, mà do nhà xuất bản chỉ định Sách lại phải do một nhà phê bình đứng chủ trì, người này cũng do nhà xuất bản chọn Nguyễn Khải cũng không ngoài cái lệ ấy

Có điều là, cũng như nhiều nhà văn khác, Ng Khải không bỏ mặc cuốn sách cho tôi muốn làm thế nào thì làm Sự can thiệp vốn đã được ông kiềm chế song không khỏi có lúc gần như là thô bạo đến nỗi lòng tự ái nghề nghiệp của tôi bị đánh thức Tôi phải nói thẳng:

Anh Khải ạ, anh đã từng là chủ nhân duy nhất của tất cả những gì đã viết, và trong những ấn bản khác vẫn nguyên cái quyền như vậy Nhưng vào đây thì khác Tạm so nó với một tấm ảnh Mặt vẫn

là mặt anh, nhưng ảnh lại là ảnh tôi chụp, do tôi xác định góc nhìn ánh sáng Vậy anh phải để cho tôi làm việc với chứ! Nếu như anh không thích cách làm của tôi lời giới thiệu của tôi, anh có thể đề nghị nhà xuất bản giao cho người khác làm cơ mà

Cố nhiên đến đó thì Nguyễn Khải không tìm cách lái tôi nữa

Nhờ sự Xung đột nho nhỏ này, tôi rút cho mình một bài học về nghề phê bình Nếu mình không

có sự tự trọng đúng mức và không biết tự ảo vệ thì sẽ không ai trọng mình cả Và thế là toi một đời cầm bút

Một thu hoạch khác Mỗi bức chân dung hiện lên trong bài phê bình có tính thời sự của nó Công việc của một người viết phê bình không phải là tạo ra một bức ảnh thờ Mà anh sẽ phác ra nhiều chân dung khác nhau để rồi tổng hợp lại, mới làm nên chân dung đích thực của đối tượng anh đề cập tới

Thay cho quan niệm khô cứng về về điển hình hóa và phản ánh luận, ngày nay người ta thường

nói về sự sáng tác: để miêu tả một con quạ, văn chương cần đưa ra 11 hình ảnh khác nhau, và bạn đọc

sẽ từ đó hình dung ra hình ảnh thứ 12 Đó là con quạ của họ

Với phê bình văn học, cũng nên quan niệm như vậy

Tôi sẽ còn viết khác về Nguyễn Khải trước 1996, cũng như về Nguyễn Khải nói chung

-

I/ Một người rất có năng khiếu - Nét căn bản của nhà văn trong thời đại mới - Ba nghĩa khác nhau của hai chữ gặp thời - Một sự phù hợp tự nhiên

Nhạy cảm như phụ nữ và dễ ngạc nhiên như trẻ nhỏ Biết phanh phui phân tích lòng người như những nhà tâm lý, lại biết đặt ra những vấn đề cao siêu như những nhà triết học Có lối vẽ chỉ dùng vài nét mà phác ra cả một khung cảnh như một hoạ sĩ Có cái nhìn trong sáng đầy chất thơ Đã bao nhiêu lần, những phẩm chất ấy được nêu lên trong các bài viết về các nhà văn, nêu một cách thuyết phục, đến mức tất cả chúng ta có lẽ không ai lại không tin rằng đó quả là những phẩm chất phải có ở những người làm nghề cầm bút

Để có một ý niệm sơ bộ về tác giả Xung đột, tôi nghĩ rằng vẫn chỉ có cách nhắc lại công thức đó,

cố nhiên là không quên nhấn mạnh: những phẩm chất ấy hiện ra ở Nguyễn Khải một cách độc đáo, chẳng giống bất cứ một ai khác

Từ đã lâu, nói đến văn chương Nguyễn Khải là người ta bảo nhau "một ngòi bút phân tích lạnh lùng", " một người độc miệng" Nhưng ai đã có dịp sống gần Nguyễn Khải đều biết đấy là một con

người có những phút rất yếu lòng và thường thính nhạy trước mọi tai hoạ Người thích khai thác Xung

đột đó lại là người thường khi sống xuê xoa, biết tự giảm bớt những yêu cầu bình thường và càng tránh

va chạm càng tốt; người có những trang viết hùng hồn ấy nhiều khi chỉ trông thấy máu chảy đã sa sẩm

cả mặt mày! Và tất cả những thói quen ấy đều vào văn ông, tạo trên trang viết những chỗ yếu chỗ mạnh

mà chỉ riêng tác giả này mới có

Sự nhạy cảm của Nguyễn Khải còn đi liền với một nhu cầu tự khẳng định và một bản lĩnh vững vàng trong sống và viết

Giả như Nguyễn Khải vừa xem một phòng tranh nào đó Tuy ông không bao giờ tự nhận là một người sành hội hoạ và thường vừa xem vừa cười giễu với những người chung quanh về sự kém hiểu biết của mình trước một lĩnh vực thú vị như thế, nhưng từ phòng tranh ra, thế nào ông cũng được lời khen dứt khoát về một bức tranh này, lời chê dứt khoát đối với một bức tranh khác

Giá như Nguyễn Khải vừa đọc xong một quyển sách mà ông cho là có giá trị, thế nào nhà văn ấy cũng có được một ít nhận xét liên quan đến nghề nghiệp người cầm bút và từ những đoạn viết ông cho

là đạt nhất của tập sách, từ toàn bộ tác phẩm nói chung, ông tìm cách rút ra những bài học về triết lý về

bút pháp có thể áp dụng ngay trong sáng tác trước mắt Khả năng đồng hoá của Nguyễn Khải đối với sách nước ngoài mạnh mẽ và trực tiếp đến nỗi sau nhiều lần nghe Nguyễn Khải kể và phân tích một vài tác phẩm nào đó, một người như Nguyễn Minh Châu phải thốt lên:

- Nghe ông Khải ông ấy nói thì hoá ra không phải Nguyễn Khải bắt chước và học lỏm nước ngoài nữa, mà phải nói ngược lại

Đồng thời với việc khai thác bản thân, ở các nhà văn thường vẫn có một nỗi ám ảnh là làm sao xâm nhập vào lòng người, hiểu thêm kẻ khác, "đi guốc vào trong bụng" những ai gặp gỡ hàng ngày, để qua họ, hiểu người hiểu đời và tìm cách phô diễn trên mặt giấy Làm thân với chung quanh là một yêu cầu thiết cốt đối với nghề văn đến mức có thể bảo không có nó, người ta không thể làm nghề

Nhưng một thứ năng lực cốt yếu như thế, không cần cố gắng lắm, ở Nguyễn Khải vẫn có thừa Một người bạn tôi có dịp cùng đi với Nguyễn Khải trong chuyến công tác xuống Nam Hà về còn thán phục mãi việc Nguyễn Khải trò chuyện tự nhiên với giáo dân Một cách khái quát, anh bạn này bảo:

- Đi với ông Khải thì không bao giờ sợ đói!

Bản thân Nguyễn Khải cũng có lần nói đùa:

- Tôi mà đã định lấy lòng ai, thì người đó chỉ có chết, không cựa nổi!

Nhắc lại những chuyện này để thấy chính năng khiếu bẩm sinh yếu tố làm nên sức sống khả năng tồn tại của những người làm nghề cầm bút ở Việt Nam , cái năng khiếu ấy, ở những cây bút tiêu biểu cho văn học từ sau 1945 như Nguyễn Khải, thật chẳng kém gì các thế hệ trước

Tuy nhiên, nét đặc biệt trong đời văn của Nguyễn Khải có lẽ không phải ở năng khiếu, mà là ở một cái gì khác, nó thuộc về ý thức của các nhà văn này về sứ mệnh của mình, về vai trò của ngòi bút trong đời sống Do chỗ những yếu tố này đã khác hẳn trước, nên những gì mà họ viết ra sẽ rất khác, so với các thế hệ trước

Năm 1963, trong bài Con đường dẫn tới "nghề văn" in trong tập Đường vào nghệ thuật, Nguyễn

Khải gần như lần đầu tiên đề cập tới một ít nét tiểu sử bản thân Mở đầu, ông kể một ít chuyện liên

quan đến con người ông lúc trẻ, nào là chậm chạp, ngốc nghếch, mó đâu hỏng đấy; nào là ăn nói đi đứng rụt rè, vẻ mặt sầu muộn

Tưởng một thiếu niên như vậy nên người đã khó, làm sao có thể nghĩ là anh ta đi viết văn được? Thế mà thành đấy!

Bài viết chốt lại ở một điểm: Nguyễn Khải công khai tự nhận mình là một người gặp thời, mình

đi vào thời này như "rồng gặp mây" như "cá gặp nước", "tự do vùng vẫy cho thoả chí bình sinh"

Không phải chỉ có lần ấy mà về sau, Nguyễn Khải còn nhiều lần đề cập tới sự gặp thời của mình

- Viết đối với tôi là một cái nghề Bây giờ nhìn lại những gì làm được không thể không tự hỏi

mình đã bằng lòng chưa? Thật ra, nghĩ lại thấy mình đức như thế, tài như thế, mà làm được, chủ yếu là nhờ thời thế (Báo Thanh niên, xuân Ất Hợi, 1995)

Trong bài tham luận, phát biểu trong cuộc hội thảo Việt Nam- nửa thế kỷ văn học, Nguyễn Khải

lại nhắc lại rằng: Tôi là người có chí nhưng kém tài, may mà được gặp thời, rồi được gặp thày mà nên

sự nghiệp (Báo Văn nghệ, số ra 30-9-1995)

Theo tôi, ở đây nhà văn muốn nói tới mấy điểm phù hợp:

1 giữa những biến động lịch sử và thế hệ ông

2 giữa tính chất thời đại và hoàn cảnh riêng nhu cầu riêng của con người ông

3 giữa yêu cầu của nền văn học mới và cá tính sáng tạo nơi ông

Thành thử sự gặp thời chỉ là một cách để nhà văn xác định ý nghĩa xã hội của các hành động của

mình Và có thể coi đây là một thứ chìa khoá để hiểu con người Nguyễn Khải, những nhà văn tương tự như Nguyễn Khải

Về điểm thứ nhất, chúng ta chỉ nói tóm tắt:

Sinh năm 1930, Nguyễn Khải ra đời đúng vào cái năm quan trọng trong lịch sử hiện đại, năm ra đời Đảng Cộng Sản

1945, khi nhà văn ở tuổi bắt đầu hiểu biết và có suy nghĩ thì cũng là lúc bùng nổ Cách mạng tháng 8 Tiếp đó, những năm Nguyễn Khải lớn lên, làm quen với nghề nghiệp viết văn viết báo, thì cũng là những năm kháng chiến chống Pháp

Sự trùng khít kỳ lạ giữa những cái mốc quan trọng trong lịch sử và tiểu sử cá nhân, có vẻ như đã giúp cho Nguyễn Khải cũng như một loạt các nhà văn cùng tuổi với ông như Hồ Phương, Nguyễn Minh Châu, Xuân Thiều, hoặc sinh sau một hai năm như Nguyễn Quang Sáng, Nguyên Ngọc, Anh Đức tìm thấy ở cách mạng một môi trường phát triển lý tưởng Với họ, với thế hệ của họ, tất cả sẽ

được bắt đầu từ đầu Như người ta thường nói, họ sẵn sàng tự nhận "Đây là cuộc cách mạng của chúng

tôi” “chính chúng tôi sinh ra cho cuộc Cách mạng này" Và quả thật là trong lịch sử, họ trở nên một

thế hệ độc đáo, góp phần vào công cuộc sáng nghiệp sử, trước không thể có và về sau cũng không có

Tuy nhiên, đây là câu chuyện đúng với nhiều người Trong sự gặp gỡ chung của thế hệ với Cách mạng, Nguyễn Khải còn tìm thấy cuộc gặp gỡ của riêng mình nữa

Như chính Nguyễn Khải từng kể trong một số bút ký và tiểu luận, ông vốn là con trai của một quan huyện, tức một quan chức loại trung bình, thời Pháp thuộc; nhưng bà mẹ sinh ra ông lại là bà thứ,

bị chồng hắt hủi

Lúc nhỏ thế nào không biết nhưng lớn lên, đã có một thời gian sự sống của cái gia đình nhỏ gồm

bà mẹ ông và hai anh em, là cơ cực, đến độ chạy ăn từng bữa, ông phải bỏ học kiếm sống

Nghĩ đến những ngày ấy thường ông cảm thấy hờn giận, căm ghét, không bao giờ có thể tha thứ cho những người đã đẩy mẹ con ông vào hoàn cảnh gần như tuyệt vọng

Vả chăng sự khổ cực về vật chất, dẫu sao cũng là có giới hạn, ráng sức một chút, là người ta có thể chịu được Song sự khổ cực về tinh thần mới thật đáng sợ

Vẫn theo Nguyễn Khải kể, mỗi khi nhớ lại về thuở mới lớn, đau đớn nhất đối với ông là cái đận ông tạm từ giã mẹ và em về sống với gia đình lớn Thôi thì tủi hổ trăm bề! Khi không có gì xảy ra đã luôn luôn cảm thấy mình là kẻ thừa kẻ ăn bám rồi Lại có những phen rùng rợn, như bị khinh ghét ra mặt, bị nghi là ăn cắp, gần như bị đuổi ra khỏi nhà

Dễ hiểu là về sau khi tìm thấy trong Cách mạng một cơ hội để khẳng định con người mình, giúp mình có thể nên người, mà cũng là một cơ hội để trả thù những ai khinh ghét mình hôm qua, thì

Nguyễn Khải sẽ đón nhận với tất cả tâm hồn và không bao giờ xa rời cái môi trường lý tưởng này nữa Sự hờn giận đã hun đúc nên ở ông chí khí, nghị lực

Đây là một đoạn đối thoại giữa Nguyễn Khải và thân phụ ông, năm 1975, tức là khi cách mạng

đã thắng lợi hoàn toàn trên cả nước: "Ba mươi năm sau, bố con lại gặp nhau, trong lúc trò chuyện bố tôi có nói:

- Trông anh thế mà chịu khổ cũng tài nhỉ, nhưng mấy chục năm đâu có ít

Tôi buột miệng trả lời, là buột miệng thôi, chứ không cố ý:

- Thưa cậu, đã biết cái nhục, thì chẳng có cái khổ nào là đáng kể." (Một giọt nắng nhạt)

Chúng ta thường nghe nói Cách mạng giải phóng dân tộc; cách mạng trả lại cho mỗi con người cái quyền lớn nhất, là quyền làm chủ đất nước mình

Nay với Nguyễn Khải, ta chứng kiến một ý nghĩa nữa của Cách mạng: cách mạng đáp ứng những nhu cầu riêng tư của một con người

"Tưởng là con ông cháu cha hoá ra không phải, chỉ là con thêm con thừa Bao nhiêu mộng mơ

của một thuở ngây thơ phút chốc mất sạch Cái sự thật về thân phận qua mỗi tháng lại tuột ra một lớp

vỏ, rút lại cái lõi của nó không đáng một xu"

Bấy nhiêu hờn giận ở tuổi mới lớn, tưởng không cách nào khoả lấp nổi, nay nhờ có Cách mạng

mà được bù đắp được báo thù, làm sao con người này không hết lòng với Cách mạng được!

Chế Lan Viên từng đề nghị, xem như một cách nghĩ phải có Đế quốc Mỹ là kẻ thù của mỗi trái

tim ta Nói rộng ra, mệnh đề này của Chế Lan Viên có nghĩa: sự nghiệp Cách mạng phải là điều quan

tâm riêng, sự nghiệp riêng của từng người Cái điều mà mãi đến thời chống Mỹ, tác giả Ánh sáng và

phù sa mới nghiệm ra thì ở Nguyễn Khải, như một mối lương duyên trời định, không cần cố, cũng đã

tự nhiên mà có từ sớm

Những ai có quen biết riêng tác giả Xung đột đều biết thoạt nhìn đó là một con người có cách

sống khá nhẹ nhõm Lúc vui, chính ông bảo đấy là một cách sống công chức, nghĩa là không cầu kỳ gì lắm, ăn ở thế nào cũng được, đối xử suồng sã thế nào cũng được, không chấp nhặt, không đòi hỏi, và

dù có bị ai đó kêu là bằng phẳng, là nhạt nhẽo thì cũng không lấy đó làm điều

Lẽ tự nhiên là trong hoàn cảnh khó khăn của cách mạng, cách sống này chỉ làm cho nhà văn dễ chan hoà với mọi người, dễ tìm thấy những niềm vui bé nhỏ, và tránh cho mình những bực bội vô ích

Tuy nhiên, Nguyễn Khải không bao giờ từ bỏ những ao ước lớn Càng dễ dãi trong những

chuyện vặt như ăn ở, ông lại càng chặt chẽ nghiêm khắc trong những vấn đề quan trọng của đời người, như danh dự, uy tín, quyền lực

Ở những điểm cốt lõi này, ông cũng hiện ra như một con người đầy tham vọng

Có điều, đó không phải là những ham muốn thông thường kể cả những ham muốn được chỉ huy người khác quát mắng người khác, mà là ham muốn được bộc lộ hết tài năng được trở thành một nhân vật lợi hại phục vụ cho Cách mạng Những ham muốn loại đó, đòi hỏi ở người ta một nghị lực, một quyết tâm, một sự tự nghiêm khắc với mình, đó là điều không phải ai cũng có

Đọc văn xuôi Nguyễn Khải, ta biết rằng nhà văn này có một sự nhạy cảm riêng, tinh tế riêng

trong việc miêu tả cảm giác hướng thượng ở con người, những xúc động của người ta khi sống với

những niềm tin thiêng liêng thành kính Có được ao ước hướng thượng đó, con người dám chấp nhận những hành hạ khổ sở về tinh thần, miễn sao đạt được sự thanh thản trong tâm hồn

Không phải khi đã từng trải, như trong Thời gian của người, ngòi bút Nguyễn Khải mới có những xúc động kiểu đó, mà ngay từ tuổi 25-30, tức là khi đang viết Xung đột, Mùa lạc, ông đã có

những đoạn văn khá xuất thần nhằm miêu tả cảm giác tôn giáo Trong các đoạn dưới, chúng ta sẽ trở lại với đặc điểm này trong văn Nguyễn Khải Ở đây, chỉ xin lưu ý một điều: sở dĩ Nguyễn Khải có được chỗ mạnh đó, trong văn chương, vì nó được chắt lọc ra từ con người ông Bản thân cách sống dễ dàng và hơi khổ hạnh một chút, để dồn tất cả sự quan tâm vào khu vực đời sống tinh thần ở ông, đã là một cái gì bẩm sinh, không cần cố gắng cũng có

Bây giờ chúng ta hãy nói tới một điểm cốt tử là giữa yêu cầu của cách mạng với văn học, yêu

cầu của thời đại này với các nhà văn của mình, và những phẩm chất riêng của ngòi bút Nguyễn Khải,

có sự gặp gỡ tự nhiên ra sao, sự phù hợp tuyệt vời ra sao

Là sản phẩm của một thời đại nhiều xáo trộn là thời đại cách mạng, dĩ nhiên văn chương từ sau

1945 cũng có những đặc điểm riêng của nó Qua rồi, cái thời văn chương tự phát của nhà thơ như con chim lạ "ngửa cổ hát chơi" Lại cũng qua rồi cái thời văn chương là một nghề kiếm sống bình thường,

để cho ai có năng khiếu và ai thích thì đến mà làm, như trước cách mạng đã thấy Trong hoàn cảnh một

xã hội được tổ chức chặt chẽ, từ trên xuống dưới dồn tất cả sức lực để hoàn thành những việc cần kíp,

có ý nghĩa lịch sử, nay văn chương thật đã trở thành một công cụ của nhà nước, một thứ đinh vít nhỏ

trong guồng máy lớn mà người sáng lập ra nhà nước vô sản là V I Lênin đã xác định

Đứng về một phía nào đó mà xét, thì cả những ngòi bút quen sống trong xã hội cũ (những cây bút bắt đầu viết từ thời tiền chiến) lẫn những cây bút hình thành về sau, nhưng tự phát đi theo lối

xưa, hẳn đều cảm thấy phải vất vả phải khó khăn, phải đấu tranh với bản thân, lại phải hy sinh đi một cái gì

đó, trong người, mới thích ứng được với yêu cầu mà xã hội mới mong muốn

Ở một người như Nguyễn Khải, thì không thấy có sự phiền phức đó

Trong việc phục vụ, ông tìm thấy cách khẳng định bản thân Ở chỗ người khác cảm thấy mất tự

do, nhà văn này nhận ra một khoảng trống rộng rãi đủ cho mình múa bút Bởi thế những yêu cầu của nhà nước với người sáng tác văn chương được ông tiếp nhận một cách tự nguyện Sự trung thành được ông xem là lẽ sống Cho đến sự chỉ huy, sự hướng dẫn hàng ngày, một điều có thể làm cho người khác bực bội, đối với Nguyễn Khải cũng là chuyện đương nhiên phải đúng như thế, chứ không thể khác Lúc mới bắt đầu nổi tiếng, năm 1963, ông viết:

"Đối với mỗi người bắt đầu bước vào nghề viết hiện nay, thì người đỡ đầu quan trọng nhất, có tác dụng quyết định nhất, là cuộc sống ( ) và Đảng Cộng Sản thân yêu, nơi nương tựa vững chắc, tin cậy về đời sống tinh thần, phương hướng của mọi suy nghĩ và hoạt động, là lẽ sống, là cội nguồn của

những đức tính đẹp đẽ nhất của mỗi chúng ta" (Con đường dẫn tôi tới "nghề văn")

Tới năm 1995, ông tiếp tục nói một cách chắc chắn, gọn ghẽ, như đanh đóng cột:

"Trong khoảng hai chục năm ngồi trước trang giấy, tôi không bao giờ phân vân về các chức

danh của mình: là người lính là đảng viên, là nhà văn Với tôi, tất cả chỉ là một (Tuổi trẻ Chủ nhật

30-7-1995)

Khi cái nhu cầu phục vụ của người lính, người đảng viên đã trở thành một yêu cầu tự thân của chính ngòi bút thì một người thông minh như Nguyễn Khải sẽ biết làm tất cả, để vun đắp cho nó ngày một hoàn chỉnh

Đối với quan niệm chung chi phối sáng tác văn học sau 1945, ngoài nhiệm vụ phục vụ đường lối chính sách của cấp trên, nhà văn phải là kẻ gắn bó với đời sống những người bình thường, là anh cán

bộ có mặt và chăm sóc từng vui buồn của đám đông quần chúng

Nhưng những việc ấy nào có khó khăn gì với Nguyễn Khải!

Rất nhiều năm, trước và sau 1954, ông đã đi đi lại lại khắp vùng ven biển Nam Định, hết Nghĩa Hưng đến Hải Hậu Lại có một thời, ông say mê mảnh đất nhỏ thuộc cái đội 6 nào đó, nông trường Điện Biên, như sau này ông sẽ trở lại với xã Đồng Tiến ở Phú Thọ như về với quê mình

Những chuyện tương tự kéo dài đến hàng chục năm tới mức người ta thưởng như Nguyễn Khải chỉ là con người của đồng đất Bắc Bộ

Nhưng thoắt một cái, Nguyễn Khải lại là người của những phòng khách sang trọng ở thành phố

Hồ Chí Minh, và trong câu chuyện của đám quý tộc cùng trí thức Sài Gòn cũ, ông lại tìm ra ngay

những khía cạnh để có thể đưa vào sáng tác

Sự thực là cách say mê của Nguyễn Khải với đời sống, bao giờ cũng thiên vị, cũng quá đáng: Bập vào rất nhanh và quên đi cũng rất nhanh!

Song chính cái đức tính bẩm sinh ấy nơi ông thật đã phù hợp với yêu cầu thâm nhập quần chúng, mà văn học sau 1945 thường vẫn đòi hỏi

Cùng với việc chịu đi, chịu gắn bó với thực tế, cái sự học cũng trở thành một nền nếp tự nhiên ở Nguyễn Khải Không chỉ học những cái đơn giản, trần trần ai cũng thấy, mà ông còn lo học lấy cả những chưởng độc, những chiêu thức kỳ cục, nhữngngón nghề quái lạ, cốt sao cho ngòi bút ngày một lợi hại, và đầy sức quyến rũ, để phục vụ cho cách mạng