Phương pháp Graph là một phương pháp dạy học mới phát huy được tính tích cực sáng tạo của HS, bồi dưỡng năng lực tự học cho các em nhất là trong các bài ôn tập tổng kết, góp phần nâng ca
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ
I Lời nói đầu
Công cuộc đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo đã đang thu được nhiều thắng lợi làm cho diện mạo đất nước khởi sắc từng ngày Hoà chung với công cuộc đổi mới đất nước, giáo dục đã và đang được đổi mới
Chương trình thay SGK cấp THPT và việc triển khai đổi mới phương pháp dạy và học đã được toàn xã hội hưởng ứng nhiệt thành Song trong quá trình thực hiện ở các trường THPT, thực tế cho thấy một bộ phận giáo viên vẫn nặng về phương pháp truyền thống: Thầy làm việc nhiều, trò thụ động ngồi nghe ghi chép mà ít động não, làm việc Khả năng gắn “học” với “hành” rất hạn chế
Chương trình SGK môn lịch sử cấp THPT dù đã giảm tải nhưng khối lượng kiến thức vẫn rất lớn Qua mỗi thời kì lịch sử hoặc hết một khoá trình lịch
sử thường có một bài ôn tập hay tổng kết Bài ôn tập thường được tổ chức thành một tiết riêng và nó là một loại bài học trong chương trình học
Đặc trưng nổi bật nhất của bài ôn tập là tổng kết và củng cố kiến thức cũ,
hệ thống hoá, khái quát hoá lại kiến thức đã học Qua bài học những kiến thức không quan trọng sẽ bị loại bỏ, kiến thức cốt yếu sẽ được nhấn mạnh và gắn kết với nhau tạo thành một hệ thống Chính vì vậy, bài ôn tập, tổng kết được xem là một khâu quan trọng trong quá trình dạy học
II Lí do chọn đề tài
1 Thực trạng vấn đề
Thời lượng dành cho ôn tập không nhiều nhưng đó một trong những bài hết sức quan trọng giúp học sinh củng cố, hệ thống hóa, khái quát hoá những kiến thức mà mình đã học trong một thời kì lịch sử Song không ít GV và cả HS vẫn chưa nhận thức được một cách đầy đủ vai trò, vị trí quan trọng của các bài
ôn tập tổng kết
Một là GV xem nhẹ, thường bỏ qua không dạy các bài ôn tập, hay vin cho môn lịch sử quá dài, thời gian dạy các bài dành cho cung cấp kiến thức mới không đủ nên tìm cách “ăn bớt” bài ôn tập, giao cho HS tự học ở nhà
Trang 2Nếu dạy thì thường hướng dẫn HS tự học hoặc dạy theo kiểu thầy hỏi những kiến thức cũ trò trả lời, thầy tự thuyết trình, tự khái quát, trò ghi mà ít có
sự tìm tòi đổi mới về phương pháp, ít cho trò làm việc; còn trò thì ngại học, không mấy hào hứng với những bài ôn tập, tổng kết vì cho rằng chỉ học lại những kiến thức cũ đã học hết rồi không cần học lại nữa
2 Kết quả thực trạng trên
Khả năng khái quát, tổng hợp kiến thức của HS rất kém; khả năng thâu tóm vấn đề, nắm vấn đề một cách hệ thống của HS còn yếu
Kỹ năng diễn đạt vấn đề một cách logic trong nói và viết của các em còn
có một lỗ hổng khó khắc phục
Khả năng nhớ lâu, hiểu được bản chất cũng như mối liên hệ giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử, nhân vật lịch sử còn mơ hồ, hời hợt,
Thực trạng đó do nhiều nguyên nhân trong đó có một nguyên nhân quan trọng là GV chưa mạnh dạn đổi mới phương pháp dạy học mới nói chung và bài
ôn tập nói riêng để gây hứng thú cho HS, chưa tạo ra cái “mới” trên nền cái “cũ” cho HS
Từ thực tế trên tôi thấy cần phải mạnh dạn đổi mới phương pháp dạy học lịch sử, trong đó có đổi mới phương pháp dạy học trong các bài ôn tập
Phương pháp Graph là một phương pháp dạy học mới phát huy được tính tích cực sáng tạo của HS, bồi dưỡng năng lực tự học cho các em nhất là trong các bài ôn tập tổng kết, góp phần nâng cao hiệu quả trong các giờ học lịch sử
Xuất phát từ thực trạng và những lí do trên tôi chọn đề tài: Sử dụng phương pháp Graph vào dạy các bài ôn tập, tổng kết trong chương trình lịch sử THPT (Chương trình chuẩn)
Trang 3B PHẦN NỘI DUNG
I Vai trò và khả năng ứng dụng phương pháp Graph trong dạy học các bài
ôn tập, tổng kết
1.Vai trò của phương pháp Graph trong dạy học các bài ôn tập, tổng kết
1.1 Khái niệm
Graph theo tiếng anh có nghĩa là các sơ đồ, mạng, mạch Graph chỉ ra cách thiết kế và sử dụng các sơ đồ vào việc dạy học nhằm tái hiện, hệ thống hoá
và khái quát hoá kiến thức
1.2 Cấu trúc Graph
Cấu trúc Graph gồm 2 thành phần chính: các đỉnh và các cung
Các đỉnh được mô hình hoá bằng những hình vuông, hình tròn, hình chữ nhật,… để biểu thị những kiến thức cơ bản nhất, cốt lõi nhất
Các cung là những đường định hướng như mũi tên thẳng, đường cong, gấp khúc để nối các đỉnh và biểu thị mối quan hệ biện chứng giữa các đỉnh
1.3 Phân loại Graph
Trang 4a Đường trục thời gian: Là loại sơ đồ cung được xếp bằng một mũi tên định hướng và đỉnh là các hình quy ước thể hiện các sự kiện và các mốc thời gian tương ứng
T1 T2 T3 T4 T5
b Graph chuỗi: Là loại sơ đồ được tạo thành bởi các đỉnh được mô tả hoá bằng các hình vuông, hình chữ nhật và các cung được mô hình hoá bằng những mũi tên thẳng định hướng Loại Graph này dùng để tái hiện hoặc tổng kết, ôn tập một chuỗi các sự kiện quan trọng trong một giai đoạn lịch sử hoặc các sự kiện lịch sử có quan hệ nhân quả với nhau
c Graph mạng: Là loại sơ đồ được thiết kế với một đỉnh ở trung tâm và các mũi tên định hướng nối với các đỉnh khác Với cấu trúc như vậy đỉnh ở trung tâm sẽ thể hiện nội dung khái quát còn các đỉnh nối sẽ thể hiện nội dung chi tiết
d Graph hình cây: Là loại sơ đồ được thiết kế với một đỉnh gốc và các mũi tên định hướng kết nối các đỉnh nhánh
Trang 52 Khả năng ứng dụng của phương pháp Graph trong các bài ôn tập tổng kết trong chương trình ôn tập lịch sử THPT
2.1 Đặc trưng của môn lịch sử
Là môn học mà HS không được tri giác trực tiếp vì nó đã thuộc về quá khứ Vì vậy nhiệm vụ của dạy học lịch sử là phải tái tạo lịch sử đúng như nó đã hình thành phát triển và kết thúc nhất định, do đó môn lịch sử phải chỉ ra và nêu lên được mối liên hệ giữa các sự kiện đó để từ đó thấy được sự phát triển logic, thấy được những quy luật tất yếu của sự kiện lịch sử
2.2 Đặc trưng của bài ôn tập tổng kết trong chương trình lịch sử
Bài ôn tập thường được học sau khi đã học xong một giai đoạn, một thời
kì lịch sử nhằm củng cố kiến thức cũ, hệ thống hoá và khái quát hoá kiến thức
đã học Qua bài ôn tập những kiến thức thứ yếu sẽ bị loại bỏ, những kiến thức quan trọng sẽ được nhấn mạnh và gắn kết với nhau tạo thành một hệ thống Vì vậy bài ôn tập được xem là một khâu quan trọng trong chương trình
2.3 Khả năng ứng dụng phương pháp Graph trong dạy các bài ôn tập tổng kết lịch sử
Trong các bài ôn tập những vấn đề thứ yếu, những cái cốt yếu được nhấn mạnh tạo điều kiện cho việc lựa chọn kiến thức để lập đỉnh và cung
Nội dung kiến thức logic, chặt chẽ tạo điều kiện cho việc lập cung để nối các đỉnh
Trang 6Phù hợp với đặc trưng nhận thức của HS là từ trực quan đến tư duy trừu tượng Thông qua các sơ đồ HS được trực tiếp quan sát các mối quan hệ lịch sử
từ đó rút ra bản chất quy luật lịch sử
Từ những đặc trưng trên, cho thấy khả năng ứng dụng của phương pháp Graph vào dạy học các bài ôn tập lịch sử là rất cao
II Thiết kế và sử dụng Graph vào các bài ôn tập
1 Vị trí, mục tiêu của bài ôn tập
1.1 Vị trí của bài ôn tập
Kiến thức đã được học nếu thiếu ôn tập và vận dụng sẽ dễ bị “bốc hơi” Nhờ ôn tập mà những kiến thức được học không chỉ được ghi lại trong trí nhớ
mà còn được khắc sâu một cách sáng tạo Qua đó, cái thứ yếu sẽ bị loại bỏ và cái chủ yếu sẽ được gắn kết lại với nhau với một cách hệ thống Vì vậy các bài
ôn tập nói chung và bài ôn tập tổng kết lịch sử nói riêng có một tầm quan trọng đặc biệt
Bài ôn tập lịch sử, tổng kết lịch sử thường được tổ chức theo tiết học riêng sau khi đã hoàn thành việc học tập một giai đoạn lịch sử hay một vấn đề lịch sử Nhiệm vụ của loại bài này là củng cố cho HS những kiến thức cốt lõi, nền tảng nhất, được chọn lọc từ giai đoạn lịch sử hay vấn đề lịch sử các em vừa được học, rèn luyện các kĩ năng học tập cho HS
1.2 Mục tiêu của bài ôn tập
Là mục tiêu chung của quá trình dạy học Hình thành ý thức cho HS, giáo dục tình cảm thái độ và rèn luyện các kĩ năng học tập Song cần phải nhấn mạnh đặc trưng của loại bài ôn tập, tổng kết là giúp HS củng cố kiến thức cũ, nhớ lâu hiểu sâu kiến thức và trên cơ sở đó, HS tiếp thu kiến thức một cách dễ dàng hơn,cũng qua đó tạo xây kỹ năng làm bài tập lịch sử cho học sinh
2.Quy trình thiết kế Graph
Lập Graph nội dung ôn tập là lập sơ đồ phản ánh trực quan và đưa ra cách tập hợp các kiến thức cơ bản nhất cần ôn tập Qua đó thể hiện được logic phát triển bên trong của hệ thống kiến thức cần ôn tập
Trang 7Quy trình chung của thiết lập Graph và bài ôn tập, tổng kết lịch sử nói riêng như sau:
2.1 Xây dựng đỉnh và mã hoá kiến thức
Việc xây cung đỉnh của Graph phụ thuộc vào kiến thức của bài ôn tập và dụng ý của người xây dựng Nội dung của bài ôn tập được lựa chọn, chắt lọc cơ bản, song khối lượng kiến thức vẫn rất nhiều Do vậy phải biết lựa chọn những đơn vị kiến thức chủ chốt nhất mà HS có thể tự ôn tập và học kiến thức mới để lập đỉnh
Ví dụ trong bài ôn tập 27: Quá trình dựng nước và giữ nước, khi dạy mục đất nước bị chia cắt, SGK đưa ra rất nhiều đơn vị kiến thức: Nguyên nhân dẫn đến sự chia cắt, tình hình kinh tế chính trị, xã hội giữa hai miền Đàng Trong và Đàng Ngoài trong thời gian chia cắt; hậu quả của sự chia cắt Trong tất cả các đơn vị kiến thức ấy kiến thức được xem là chủ chốt nhất mà HS cần nắm được
là hậu quả của cuộc chia cắt Bởi vì đó là kiến thức nền để HS hiểu tiếp được tại sao cuộc khởi nghĩa Tây Sơn lại nổ ra và từ đó giáo dục tinh thần đoàn kết cho
HS Graph mang tính tổng hợp và khái quát rất cao nên ngôn ngữ của Graph phải ngắn gọn xúc tích Để đáp ứng được yêu cầu ấy thì nhiều đơn vị kiến thức phải được mã hoá Đối với môn lịch sử chỉ có thể mã hoá bằng chữ viết tắt Những kí hiệu dùng để mã hoá phải có sự thống nhất trước giữa thầy và trò
2.2 Xếp đỉnh và lập cung, nối đỉnh
Xếp đỉnh Graph rất quan trọng và yêu cầu phải đảm bảo tính hệ thống logic, khoa học và thẩm mĩ Dựa vào sự phát triển của nội dung kiến thức mà lập cung giữa các đỉnh bằng mũi tên từ kiến thức gốc đến kiến thức nhánh Xếp đỉnh
và lập cung là 2 công việc song song với nhau khi xây dựng một Graph
Quy
trình
thiết
lập
Graph
ôn tập
B1 Xây dựng đỉnh và mã hoá kiến thức
B2 Xếp đỉnh lập cung B3 Kiểm tra Graph đã lập
Trang 8Các đỉnh của Graph có thể là các hình vuông, hình chữ nhật, hoặc hình tròn, Khi xây dựng Graph người xây dựng cần chú ý đến kích thước mỗi đỉnh cũng như khoảng cách giữa các đỉnh sao cho hợp lí, khoa học,dễ hiểu.Nếu xây dựng Graph trên powerpoint, người xây dựng có thể dùng màu sắc đường kẻ đậm nhạt
để thể hiện dụng ý nhấn mạnh của mình nhằm nâng cao hiệu quả của bài học
3 Sử dụng phương pháp Graph vào bài ôn tập tổng kết qua bài 27: Quá trình dựng nước và giữ nước trong chương trình lịch sử 10 Chương trình chuẩn
3.1 Nội dung bài học
Bài 27 là một bài có dung lượng kiến thức lớn bao quát cả một chặng đường dài của lịch sử dân tộc từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX Mục tiêu của bài học này chính là mục tiêu cần hướng đến một bài ôn tập: Đó là phải nêu được quá trình dựng nước của Việt Nam với các đặc điểm nổi bật về kinh tế chính trị xã hội ,văn hóa qua từng thời kì Bên cạnh đó cũng phải nêu được công cuộc chống ngoại xâm giữ nước của dân tộc Qua đó rèn luyện các kĩ năng tư duy và giáo dục lòng yêu nước và tự hào dân tộc cho HS
Bài học gồm các nội dung cơ bản:
I Thời kì xây dựng và phát triển đất nước
1 Thời kì dựng nước đầu tiên
2 Giai đoạn hình thành và phát triển của nước Đại Việt phong kiến độc lập
3 Thời kì đất nước bị chia cắt
4 Đất nước ở nửa đầu thế kỉ XIX
II Quá trình giữ nước
3.2 Các Graph được sử dụng
Trong bài 27 ta có thể sử dụng các Graph sau:
- Graph hình cây về tình hình kinh tế chung của nước Đại Việt phong kiến độc lập (từ thế kỉ X – XV)
- Graph hình cây tổng kết hậu quả của các cuộc các cuộc chiến tranh gữa các tập đoàn phong kiến (thế kỉ XVI – XVIII)
Trang 9- Graph đường trục thời gian: Tổng kết các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm (từ thế kỉ X - XVIII)
3.3 Cách thức sử dụng Graph
a Các bước sử dụng Graph:
- Bước 1: Giáo viên phải nêu được tên gọi của Graph được đề ra để phục
vụ việc dạy học và giải thích các kí hiệu trên Graph
- Bước 2: Giáo viên đưa ra yêu cầu HS làm việc với Graph Có thể là điền thêm các đỉnh hoặc các cung còn thiếu, sắp xếp lại đỉnh, cung,…
- Bước 3: Giáo viên sẽ đưa ra Graph hoàn thiện để HS đối chiếu và nhấn mạnh những kiến thức chủ chốt và mối quan hệ logic giữa các đơn vị kiến thức được thể hiện trong Graph
b Cách thức sử dụng Graph trong bài 27
- Graph hình cây về tình hình kinh tế chung của nước Đại Việt phong kiến độc lập
+ GV đưa ra Graph còn thiếu thông tin một số đỉnh nhánh và yêu cầu HS hoàn thiện hoặc đưa ra Graph câm có đầy đủ các cung, đỉnh và yêu cầu HS lựa chọn những thông tin cốt lõi đưa vào các đỉnh và cung trống sao cho hợp logic
và chính xác (cách dùng với HS khá giỏi)
+ Hoạt động của GV: Giới thiệu với HS đây là Graph về tình hình kinh tế chung của nước Đại Việt phong kiến độc lập tuy nhiên còn thiếu thông tin ở một
số đỉnh nhánh và yêu cầu HS theo dõi SGK hoàn thiện sơ đồ trên
+ Hoạt động của HS: Nghiên cứu SGK và giải mã
+ Kết quả cần đạt: HS khắc sâu được tình hình kinh tế chung của nước Đại Việt và rèn luyện kĩ năng đọc SGK và suy luận
- Graph hình cây tổng kết hâu quả của các cuộc chiến tranh giữa các tập đoàn phong kiến (XVI - XVIII) GV sử dụng Graph khi dạy mục 3 phần 1: Thời
kì đất nước bị chia cắt
Cách 1: GV đưa ra Graph câm (có đầy đủ các cung, các đỉnh nhưng còn
trống các thông tin) và yêu cầu HS điền đầy đủ các thông tin vào đỉnh
Trang 10+ Hoạt động của GV: GV giới thiệu đây là Graph tổng kết hậu quả của các cuộc chiến tranh giữa các tập đoàn phong kiến Graph này còn thiếu thông tin của các đỉnh và yêu cầu HS hoàn chỉnh Graph bằng cách điền thông tin vào các đỉnh còn thiếu
+ Hoạt động của HS: Nghiên cứu SGK tìm các thông tin cốt lõi để điền vào các đỉnh còn trống sao cho chính xác và hợp logic
+ Kết quả cần đạt: HS được củng cố vững chắc những kiến thức về hậu quả của các cuộc chiến tranh giữa các tập đoàn phong kiến, rèn luyện các kĩ năng đọc sách, kĩ năng cô đọng ý, kĩ năng suy luận và tư duy logic
Cách 2: GV đưa ra Graph có đầy đủ các đỉnh nhưng lại chưa có cung để
nối các đỉnh này và yêu cầu HS hoàn thiện Graph bằng cách thiết lập cung để nối các đỉnh
+ Hoạt động của GV: Giới thiệu đây là Graph tổng kết hậu quả của các cuộc chiến tranh giữa các tập đoàn phong kiến và đưa ra yêu cầu HS dựa vào SGK để thiết lập các cung để nối các đỉnh
+ Hoạt động của HS: Nghiên cứu SGK để tìm ra mối quan hệ logic giữa các đỉnh
+ Kết quả cần đạt: HS khắc sâu được kiến thức về hậu quả chiến tranh giữa các tập đoàn phong kiến, rèn luyện kĩ năng suy luận và tư duy logic các mốc thời gian tương ứng với các đỉnh
- Graph đường trục thời gian: Tổng kết các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỉ X- XVIII
GV sử dụng Graph để dạy học phần II Công cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc
GV có thể yêu cầu HS tự xây dựng Graph đường trục thời gian để hệ thống được với thời gian và các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc
từ thế kỉ X – XVIII (đối với đối tượng HS giỏi) hoặc đưa ra Graph có đủ các đỉnh nhưng thiếu các mốc thời gian tương ứng các đỉnh GV yêu cầu HS điền các năm tương ứng với các đỉnh để hoàn thiện sơ đồ
Trang 11+ Hoạt động của GV: Giới thiệu đây là Graph tổng kết các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỉ X – XVIII, trên Graph còn thiếu các mốc thời gian tương ứng với các đỉnh GV yêu cầu HS điền các mốc thời gian còn thiếu
để HS hoàn thiện Graph
+ Hoạt động của HS: Theo dõi SGK tìm các mốc thời gian để điền vào các đỉnh tương ứng
+ Kiến thức cần đạt: HS hệ thống hoá được các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc, rèn luyện kĩ năng đọc SGK
III Giáo án thực nghiệm
1 Giáo án thực nghiệm:
SƠ KẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NGUỒN GỐC ĐẾN GIỮA THẾ KỈ XIX
BÀI 27: QUÁ TRÌNH DỰNG NƯỚC VÀ GIỮ NƯỚC
I Mục tiêu
Sau khi học xong bài học này, HS cần:
1 Kiến thức:
- Nêu được các giai đoạn phát triển của lịch sử dân tộc từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX cũng như nêu được các đặc điểm cơ bản về kinh tế, chính trị, xã hội và văn hoá của mỗi giai đoạn.
- Nêu được các cuộc kháng chiến tiêu biểu của dân tộc từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX.
2 Kĩ năng:
- Rèn luyện kĩ năng phân tích, so sánh, tổng hợp các vấn đề lịch sử.
- Kĩ năng diễn đạt sơ đồ và xây dựng các sơ đồ.
3 Thái độ:
- Bồi dưỡng lòng yêu nước và tự hào dân tộc.
- Bồi dưỡng ý thức vươn lên trong học tập, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
II Tiến trình dạy học
1 Kiểm tra bài cũ:
CH: Trình bày xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỉ XIX so sánh với thế kỉ XVIII?