Qua quá trình tìm hiểu tôi nhận thấy, thực chất tư sản dân tộc mới là tầng lớp quan trọng đã ủng hộ cho giai cấp tư sản đứng lên đấu tranh còn đối với giai cấp tiểu tư sản, chính tầng lớ
Trang 1A MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài tiểu luận
Cuối thế kỉ XIX, cùng với sự thất bại của phong trào Cần Vương, ngọn cờ yêu nước theo đường lối phong kiến cũng chấm dứt vai trò lịch sử của nó Công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc lâm vào bế tắc Chính vào lúc ấy, tư tưởng dân chủ tư sản của phương Tây từ bên ngoài truyền vào đã mở ra hướng đi mới cho phong trào yêu nước
Kể từ lúc này, công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc bắt đầu kết hợp với việc đấu tranh đòi dân chủ, dân quyền Từ đầu thế kỉ XX cho đến Thế chiến thứ I (1914-1918), trong điều kiện chưa có giai tầng xã hội mới nào đủ sức lãnh đạo phong trào dân tộc, một số sĩ phu phong kiến (các sĩ phu cấp tiến) đã đứng lên đảm đương sứ mệnh tiếp thu tư tưởng dân chủ tư sản và lãnh đạo phong trào yêu nước theo hướng đi mới này Sau Thế chiến thứ I, khi tầng lớp sĩ phu cấp tiến kết thúc vai trò lịch sử của mình, đã
có một tầng lớp xã hội mới tiếp nối các sĩ phu đảm đương sứ mệnh dẫn dắt phong trào dân tộc dân chủ Xét về cơ cấu xã hội, sau Chiến tranh thế giới lần thứ I, các giai cấp
và tầng lớp trong xã hội Việt Nam bao gồm: địa chủ, nông dân, công nhân, tư sản và các tầng lớp tiểu tư sản, trí thức Trong số này, địa chủ và nông dân là những giai cấp
cũ, công nhân, tư sản, tiểu tư sản thành thị và trí thức tân học là những giai cấp, tầng lớp mới xuất hiện do tác động của cuộc khai thác thuộc địa Mỗi giai cấp, tầng lớp tùy vào địa vị kinh tế - xã hội cũng như khả năng nhận thức của mình mà có thái độ khác nhau đối với phong trào yêu nước Vậy trong cơ cấu xã hội Việt Nam lúc bấy giờ, tầng lớp nào đã đứng lên lãnh nhận sứ mệnh vinh quang nhưng đầy khó khăn và thử thách này? Đây là vấn đề đã được các nhà nghiên cứu lịch sử nói đến bấy lâu nay, song cho
dù nói như thế nào thì cũng không thể phủ nhận vai trò của giai cấp tư sản và tiểu tư sản Vì vậy tôi quyết định chọn đề tài: “Vai trò của giai cấp tư sản và tiểu tư sản trong phong trào giải phóng dân tộc ở Việt Nam đầu thế kỉ XX” để tìm hiểu Qua quá trình tìm hiểu tôi nhận thấy, thực chất tư sản dân tộc mới là tầng lớp quan trọng đã ủng hộ cho giai cấp tư sản đứng lên đấu tranh còn đối với giai cấp tiểu tư sản, chính tầng lớp thanh niên trí thức đã dẫn dắt/lãnh đạo và giữ vai trò chủ yếu trong phong trào giải phóng dân tộc Nên trong phạm vi bài viết này, thông qua hoạt động của giai cấp tư sản và tiểu tư sản, tôi sẽ phát triển theo hướng làm rõ những ảnh hưởng của tư sản dân tộc và thanh niên trí thức lần lượt đến hai giai cấp để từ đó thấy được vai trò của hai giai cấp cũng như có những đánh giá đúng về vai trò của nó đối với phong trào giải phóng dân tộc đầu thế kỉ XX
Tuy nhiên, phạm vi nghiên cứu của bài tiểu luận chỉ giới hạn nghiên cứu dưới mức độ cá nhân tôi, chưa có sự kết hợp nhóm hay được hướng dẫn bởi người có kinh nghiệm Dù tôi đã có nhiều cố gắng trong quá trình thực hiện đề tài này nhưng do kiến
Trang 2thức hạn hẹp, thời gian nghiên cứu còn ngắn và chưa có nhiều kinh nghiệm trong việc làm tiểu luận nên khó tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp, lời phê bình của giảng viên cho bài tiểu luận này và đó sẽ là hành trang quý giá giúp tôi hoàn thiện kiến thức của mình sau này Tôi xin chân thành cảm ơn!
2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của tiểu luận:
2.1 Mục tiêu nghiên cứu:
- Vai trò của giai cấp tư sản và tiểu tư sản trong phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam đầu thế kỉ XX
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Tìm hiểu đặc điểm của hai giai cấp trong thời kỳ đó sẽ ảnh hưởng như thế nào đến phong trào giải phóng dân tộc đầu thế kỉ XX
- Phân tích, làm rõ những hoạt động của giai cấp tư sản và tiểu tư sản trong phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam đầu thế kỉ XX mà trong đó tầng lớp trí thức Việt Nam mang yếu tố chủ đạo, quyết định của phong trào
- Từ đó có những đánh giá về vai trò của giai cấp tư sản và tiểu tư sản gắn liền với tư tưởng dân chủ tư sản trong việc tiếp nối sứ mệnh giải phóng dân tộc sau Chiến tranh thế giới thứ nhất đến trước khi có sự lãnh đạo của Đảng với phong trào cách mạng vô sản
MỤC LỤC
A Mở đầu
1 Lý do chọn đề tài tiểu luận……… 1
2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu……….2
B Nội dung
1 Đặc điểm của hai giai cấp và ảnh hưởng của đặc điểm đến phong
trào giải phóng dân tộc đầu thế kỉ XX ……….4
2 Các hoạt động của giai cấp tư sản và tiểu tư sản trong phong trào
Trang 3giải phóng dân tộc ở Việt Nam đầu thế kỉ XX ……… 5
3 Đánh giá vai trò của giai cấp tư sản và tiểu tư sản đối với phong
trào giải phóng dân tộc ở Việt Nam đầu thế kỉ XX………12
C Kết luận ……… 15
Tài liệu tham khảo ……… 17
B NỘI DUNG
1 Đặc điểm của hai giai cấp và ảnh hưởng của đặc điểm đến phong trào giải phóng dân tộc đầu thế kỉ XX
1.1 Giai cấp tư sản
Là sản phẩm của cuộc khai thác thuộc địa, nhưng khác với giai cấp công nhân, giai cấp tư sản ra đời muộn hơn Trước Chiến tranh thế giới lần thứ I, tư sản Việt Nam còn là một tầng lớp nhỏ bé, kinh doanh chủ yếu trong lĩnh vực thương nghiệp Từ sau Thế chiến thứ I, tư sản Việt Nam mới thực sự trở thành một giai cấp Tuy nhiên do tác động của các điều kiện kinh tế - xã hội mới nên sau chiến tranh giai cấp tư sản tiếp tục phân hóa thành hai bộ phận: tư sản mại bản và tư sản dân tộc Do mang những đặc điểm của giai cấp tư sản ở thuộc địa nên thái độ chính trị của tư sản Việt Nam không vững vàng và dễ thay đổi Sự phụ thuộc khá nặng vào chế độ thực dân về kinh tế và chính trị đã khiến cho giai cấp tư sản ở trong tình trạng: “một mặt họ có mâu thuẫn với
tư bản Pháp, một mặt họ lại không chống đối quyết liệt thực dân Pháp, họ còn muốn yêu cầu thực dân Pháp ban cho một số quyền lợi Những hoạt động chính trị và kinh tế của họ không phải với mục đích vạch trần chế độ thống trị của đế quốc Pháp ở thuộc
Trang 4địa Việt Nam, hay đấu tranh để xoá bỏ áp bức bóc lột đó, mà tựu trung hoạt động của
họ nhằm mục đích trước hết đòi thực dân Pháp nới rộng thêm quyền lợi về kinh tế và chính trị cho họ Mọi cuộc đấu tranh của họ đều mang tính chất không triệt để” Thái
độ chính trị như thế đã hạn chế rất nhiều vai trò của giai cấp tư sản trong phong trào giải phóng dân tộc Họ đã không thể đảm đương vai trò lãnh đạo mọi tầng lớp nhân dân thực hiện cuộc đấu tranh đánh đổ thực dân
Nhưng thực tế lịch sử cũng đã cho thấy, quá trình phát triển của tư sản Việt Nam sau Thế chiến thứ I là quá trình lớn mạnh và chuyển biến từ một tầng lớp xã hội sang một giai cấp xã hội và bắt đầu bước lên vũ đài chính trị, góp phần mình vào các phong trào dân tộc dù cho mục đích chỉ để đem về quyền lợi trước hết cho chính họ
Và những vai trò đóng góp của giai cấp tư sản mà hơn hết là tư sản dân tộc sẽ được làm rõ ngay dưới đây
1.2 Giai cấp tiểu tư sản
Một thành phần quan trọng trong xã hội Việt Nam thời bấy giờ mà không thể không nhắc đến là giai cấp tiểu tư sản thành thị (thợ thủ công, tiểu thương, tiểu chủ), trí thức, viên chức, sinh viên - học sinh, Sau Chiến tranh thế giới lần thứ I, trong bối cảnh cơ cấu xã hội Việt Nam tiếp tục có sự biến đổi và phân hóa sâu sắc, các tầng lớp này đã tăng lên nhanh chóng không chỉ về mặt số lượng mà theo tôi còn về mặt chất lượng Với sự phát triển như vậy, họ đã có những đóng góp như thế nào đối với phong trào yêu nước ở Việt Nam sau Thế chiến thứ I? Các tác giả sách Đại cương lịch sử Việt Nam - tập 2, đánh giá: “Trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc sau chiến tranh, vai trò chủ yếu thuộc về tầng lớp tiểu tư sản chứ không phải tư sản ” (Đinh Xuân Lâm chủ biên, 1999, tr.234) Tôi tán thành một phần cách đánh giá này Tuy nhiên, theo tôi, tiểu tư sản chủ yếu đóng vai trò hưởng ứng và tham gia, còn vai trò dẫn dắt và lãnh đạo phong trào lại chủ yếu thuộc về tầng lớp trí thức tân học - nhất là các thanh niên trí thức Đó là vì, trong các tầng lớp trung gian, trí thức có vai trò quan trọng, nổi bật trên phương diện chính trị - xã hội Họ là bộ phận ưu tú nhất, tích cực nhất trong tầng lớp trung gian
Và viết về vai trò của giai cấp tiểu tư sản đối với phong trào giải phóng dân tộc dưới đây, chủ yếu tôi sẽ làm nổi bật lên vai trò đóng góp của tầng lớp thanh niên trí thức là những người tiên phong dẫn dắt phong trào bên cạnh đó có sự ủng hộ và tham gia nhiệt tình của các tầng lớp khác trong giai cấp tiểu tư sản
2 Các hoạt động của giai cấp tư sản và tiểu tư sản trong phong trào giải phóng dân tộc ở Việt Nam đầu thế kỉ XX
2.1 Giai cấp tư sản
2.1.1 Hoạt động trên lĩnh vực kinh tế
Lần đầu tiên giai cấp tư sản Việt Nam đã đứng lên bảo vệ quyền lợi giai cấp của mình thông qua việc phát động các phong trào đấu tranh nhằm chống lại sự chèn ép
Trang 5của tư sản Hoa Kiều như phong trào “tẩy chay tư sản Hoa Kiều” (tầy chay khách trú).
Để chống lại thế lực kinh tế đang cạnh tranh gây bất lợi, năm 1919 tư sản Việt Nam đã dấy lên phong trào ở một số thành phố, thị xã như Sài Gòn, Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định Và người ta khuyên nhau không mua hàng của “khách trú” tức của người Hoa Phong trào dã phát triển rất rộng nhưng bị chính quyền thực dân Pháp tìm cách ngăn cản qua vài vụ bắt bớ nên đã xẹp dần rồi tắt hẳn Cuộc đấu tranh này tuy thực chất chỉ
vì quyền lợi giai cấp giữa tư sản Việt Nam và tư sản Hoa Kiều nhưng đã chĩa mũi nhọn đấu tranh vào tư sản Hoa Kiều và là tiền đề cho việc tiến thêm một bước, trực tiếp hướng vào thủ địch chính là tư bản Pháp
Đánh dấu một bước tiến mới hơn cho phong trào giải phóng dân tộc của giai cấp tư sản là đấu tranh chống độc quyền cảng Sài Gòn (1923) Năm 1923, tư sản Việt Nam lại châm ngòi cho cuộc đấu tranh mới, chĩa thẳng vào tư bản Pháp khi có tham vọng độc chiếm thị trường buôn bán lúa gạo qua cảng Sài Gòn Để thực hiện âm mưu này, một công ty của tư bản Pháp đã mua chuộc một số đại biểu trong Hội đồng thuộc địa Nam Kì, để thông qua nghị quyết chính thức trao cho công ty ấy quyền kinh doanh độc quyền ở cảng Sài Gòn vào năm 1923 Giới tư sản và địa chủ Nam Kì đã kịch liệt phản đối, tạo nên một làn sóng phản ứng mạnh mẽ Phong trào diễn ra khá sôi nổi trên báo chí, trong các cuộc mít tinh với sự hưởng ứng của tất cả các tầng lớp nhân dân, lôi cuốn được sự tham gia của đông đảo thanh niên trí thức tư sản, tiểu tư sản ở Sài Gòn
và các tỉnh Nam Kì Cuộc đấu tranh đã có tiếng vang sang tận nước Pháp, tranh thủ được sự đồng tình ủng hộ của các lực lượng tiến bộ ở Pháp Do sức ép của phong trào quần chúng cũng như của dư luận ở Việt Nam và Pháp, chính quyền Đông Dương buộc phải tạm hoãn thi hành nghị quyết của Hội đồng thuộc địa Có thể nói, cuộc đấu tranh chống độc quyền cảng Sài Gòn đã phản ánh những mâu thuẫn về quyền lợi giữa
tư sản Việt Nam và tư bản Pháp Tuy nhiên, cuộc đấu tranh này chỉ chống lại một công
ty tư bản chứ chưa phải chống lại toàn bộ ách cai trị của chủ nghĩa thực dân Pháp trên đất nước ta
2.1.2 Hoạt động trên lĩnh vực văn hóa tư tưởng
Cùng với cuộc đấu tranh trên lĩnh vực kinh tế, giai cấp tư sản Việt Nam còn xuất bản báo chí làm cơ quan tuyên truyền cho tư tưởng cải lương chủ nghĩa, đồng thời đấu tranh đòi một số quyền tự do dân chủ trong khuôn khổ chế độ thuộc địa Hai tờ báo
đóng vai trò là cơ quan phát ngôn của giai cấp tư sản là Diễn đàn Đông Dương (La tribune Indochinoise) và Tiếng vang An Nam (L’écho annamite) Đứng trên lập trường
quốc gia cải lương, các tờ báo này tuyên truyền rùm beng cho chủ nghĩa Pháp - Việt đề
huề và tư tưởng trực trị Trên tờ Tiếng vang An Nam số ra tháng 8-1920 đã đăng bài viết “Má ơi đến cứu chúng con” - chủ trương dựa vào Pháp để chống lại tư sản Hoa
Trang 6kiều Hay trong một bài báo khác đăng năm 1921, tờ Tiếng vang An nam đặt thẳng vấn
đề “quyền làm chính trị” cho các nhà tư sản bản xứ
2.1.3 Hoạt động trên lĩnh vực chính trị
* Tư tưởng cải lương dân tộc - Đảng Lập Hiến:
Trong tư duy nhận thức về tình hình thời cuộc, trí thức luôn là tầng lớp tiếp cận
và nắm bắt nhanh nhạy về mặt chính trị - xã hội Minh chứng cho thấy Bùi Quang Chiêu - xuất thân từ trí thức tư sản đã đứng ra thành lập Đảng Lập Hiến cùng với địa chủ và các công chức cấp cao như Nguyễn Phan Long, Trương Văn Bền… Đây là tổ chức đại diện đầy đủ nhất cho các quan điểm quốc gia cải lương của giai cấp tư sản Gọi là Đảng nhưng thực ra chỉ có một nhóm người tụ họp nhau lại phát biểu một số yêu cầu về chính trị kinh tế chứ nó không hề có hệ thống tổ chức, không có điều lệ và cương lĩnh chính trị; cho nên chưa thể xem tổ chức này là một chính đảng của giai cấp
tư sản Việt Nam Cơ quan ngôn luận của Đảng là các báo: Diễn đàn bản xứ, Diễn đàn
Đông Dương và Tiếng vang An Nam Với tư cách là lãnh tụ của Đảng, Bùi Quang
Chiêu nêu ra ba yêu cầu về chính trị là: tự do tư tưởng, tự do viết báo bằng tiếng mẹ
đẻ, tự do đi lại và hội họp Hoạt động của Đảng Lập Hiến chủ yếu là đưa ra một số khẩu hiệu đòi tự do dân chủ để tranh thủ sự ủng hộ của quần chúng, dùng áp lực quần chúng đòi Pháp cho một số người quyền lợi như được tham gia vào bộ máy chính quyền (Hội đồng thuộc địa, Hội đồng thành phố ), được nhập quốc tịch Pháp Năm
1923, Đảng này đưa tập Dân nguyện cho toàn quyền Varenne nhằm đòi các quyền tự
do dân chủ Nhưng khi được thực dân Pháp thỏa mãn một số quyền lợi để mua chuộc
họ, họ sẵn sàng thỏa hiệp với Pháp; đến lúc đó thì họ bị phong trào quần chúng vượt qua Từ năm 1925, khi phong trào của quần chúng lên cao Những người theo Đảng Lập Hiến chuyển từ chủ nghĩa quốc gia dân tộc cải lương sang lập trường chính trị phản động, gắn bó chặt chẽ với chủ nghĩa thực dân Đây cũng là lí do giải thích cho việc phong trào tư sản xẹp hẳn xuống
* Tư tưởng bạo động cách mạng - Việt Nam Quốc Dân Đảng và khởi nghĩa Yên Bái
Nói đến phong trào đấu tranh của giai cấp tư sản không thể không nói tới tổ chức Việt Nam Quốc Dân Đảng và khởi nghĩa Yên Bái Đây là bộ phận giữ lập trường
tư sản kiên định trong khi các tổ chức khác điển hình là Tân Việt Cách mạng Đảng bị phân hóa dưới tác động của chủ nghĩa Mác - Lênin và phong trào vô sản hóa
Việt Nam Quốc Dân Đảng là chính đảng của tư sản dân tộc Xuất phát từ cơ sở đầu tiên là Nam đồng thư xã, một nhà báo sản xuất tiến bộ do Phạm Tuấn Tài thành lập năm 1927 Đảng này chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn
và chưa có đường lối chính trị rõ rệt
Trang 7Tôn chỉ là đánh đổ chủ nghĩa đế quốc trong nước sau đó giúp đỡ các nước khác giành độc lập Tôn chỉ này có tính chất tiến bộ ở chỗ là đấu tranh giải phóng dân tộc nhưng còn hạn chế và chung chung Địa bàn hoạt động của Đảng chỉ bó hẹp ở một số tỉnh Bắc Kỳ Hoạt động của Đảng thiên về quân sự, chủ yếu dung phương pháp ám sát manh động Về tổ chức, tuy là một Đảng hoạt động bí mật nhưng tổ chức rất lỏng lẻo,
kỉ luật thiếu nghiêm minh; việc kết nạp đảng viên lại diễn ra bừa bãi, thiếu giáo dục, thiếu điều tra nghiên cứu kĩ lưỡng Đảng kết nạp sinh viện, học sinh, công chức, tư sản dân tộc, phú nông, thân hào địa chủ,… ở nông thôn và cả một số binh lính, hạ sĩ quan người Việt trong quân đội Pháp Và chính sơ hở này đã bị thực dân Pháp lợi dụng để đưa tay chân vào Đảng Chúng nắm hết mọi hoạt động kế hoạch của Đảng và chờ khi nào Đảng hành động là ra tay đàn áp Tình hình đó khiến cho Quốc Dân Đảng gặp nhiều khó khăn, bị động nên thất bại là điều khó tránh Và thất bại của cuộc khởi nghĩa Yên Bái dưới sự lãnh đạo của Việt Nam Quốc Dân Đảng là phong trào đấu tranh cuối cùng của giai cấp tư sản dân tộc Việt Nam
Cùng với khởi nghĩa Yên Bái, hành động yêu nước và khí phách kiên định của những lãnh tụ như Nguyễn Thái Học, Phó Đức Chính, Nguyễn Khắc Nhu…thà chấp nhận hy sinh chứ không chịu khuất phục trước quân thù đã góp phần to lớn vào việc thức tỉnh, giác ngộ tinh thần yêu nước và ý thức tự cường dân tộc cho các tầng lớp nhân dân
Như vậy phong trào cách mạng do Việt Nam Quốc Dân Đảng phát động mà tiêu biểu là khởi nghĩa Yên Bái chính là “sự kế thừa của những cuộc khởi nghĩa của văn thân ái quốc trong phong trào Cần Vương, nêu cao truyền thống đấu tranh của binh lính Việt Nam đã biểu hiện từ cuộc đầu độc Hà Thành năm 1908 và Thái Nguyên khởi nghĩa năm 1917, phá tan âm mưu dùng người Việt trị người Việt của thực dân
Pháp” Và mặc dù thất bại nhưng Việt Nam Quốc dân đảng đã có những đóng góp tích
cực trong việc tuyên truyền, giác ngộ tư tưởng yêu nước và ý thức độc lập tự cường,
cổ vũ, động viên nhân dân anh dũng đứng lên đấu tranh chống lại kẻ thù ngoại bang vì độc lập tự do của tổ quốc, tạo nên mảnh đất màu mỡ để chủ nghĩa cộng sản gieo mầm
và phát triển mạnh mẽ
2.2 Giai cấp tiểu tư sản
2.2.1 Phong trào văn hóa tiến bộ
Để bộc lộ quan điểm chính trị của mình khác với các tờ báo mang tư tưởng quốc gia cải lương như Diễn đàn bản xứ của Nguyễn Phú Khai, Bùi Quang Chiêu hay Tiếng vang An Nam của Đảng Lập hiến, hoạt động báo chí của giai cấp trí thức tiểu tư sản sau những năm 20 đã diễn ra sôi nổi trên khắp cả nước Phải kể đến hai tờ báo
Trang 8Chuông rạn của Nguyễn An Ninh và Annam của Phan Văn Trường đã kịch liệt đả phá chế độ thực dân, công khai chống lại chủ nghĩa Pháp - Việt đề huề Bên cạnh các tờ báo in bằng tiếp Pháp, còn xuất hiện nhiều tờ báo tiếng Việt, như các tờ Thực nghiệp dân báo, tờ Hữu Thanh của Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu ở Hà Nội, tờ Tiếng Dân của Huỳnh Thúc Kháng ở Huế, tờ Pháp - Việt nhất gia của Trần Huy Liệu, Lê Thanh Trực
ở Sài Gòn Các tờ báo trên đều phản ánh nguyện vọng về tự do dân chủ quần chúng, tuyên truyền tư tưởng văn hóa tiến bộ, kịch liệt chống lại chủ nghĩa Pháp - Việt đề huề
Ngoài ra còn xuất hiện những cơ sở xuất bán tài liệu, sách báo mang tư tưởng yêu nước, truyền bá tư tưởng tiến bộ vào nhân dân như Nam đồng thư xã của Phạm Tuấn tài, Phạm Tuấn Lâm ở Hà Nội hay Cường học thư xã của Trần Huy Liệu ở Sài Gòn
Với những hoạt động nói trên, phong trào văn hóa tiến bộ đã trở thành một chất men, một động lực quan trọng của cao trào đấu tranh yêu nước, đòi tự do dân chủ những năm 1925 - 1926 ở nước ta
2.2.2 Cao trào yêu nước 1925 – 1926
Trong cao trào yêu nước dân chủ công khai của tầng lớp tiểu tư sản trí thức không thể không kể đến các cuộc đấu tranh đòi nhà cầm quyền Pháp thả Phan Bội Châu (1925), đám tang Phan Châu Trinh (1926) và tổ chức đón tiếp Bùi Quang Chiêu
và đấu tranh đòi thả Nguyễn An Ninh (1925)
Phan Bội Châu bị thực dân Pháp bắt năm 1925 tại Quảng Châu (Trung Quốc)
Sự kiện này đã làm chấn động trong và ngoài nước Làn sóng đấu tranh đòi Pháp thả Phan Bội Châu phát triển mạnh mẽ Chi hội Phục việt do Tôn Quang Phiệt đứng đầu rải truyền đơn kêu gọi nhân dân đấu tranh đòi thả Phan Bội Châu.Khi Phan Bội Châu được đưa ra xét xử công khai ở Tòa đại hình Hà Nội và bị kết án khổ sai chung thân thì làn sóng phản đối lại bùng lên trong cả nước Nhiều văn kiện được gửi tới Toàn quyền Varen đòi phải trả lại tự do cho Phan Bội Châu Khi Varen tới Hà Nội, hàng ngàn người nhất là thanh niên, sinh viên, học sinh biểu tình, phát truyền đơn, căng biểu ngữ cùng với mục đích tương tự Trước sức mạnh đấu tranh của quần chúng, cuối cùng thực dân Pháp buộc phải “ân xá” cho cụ Phan và đưa cụ về “an trí” tại Huế
Phan Châu Trinh mất tại Sài Gòn (24/3/1926) Cảm phục lòng yêu nước và cuộc đời hoạt động cách mạng của ông, khắp nơi trong nước tổ chức lễ truy điệu Không chỉ ở Huế mà trên khắp mọi miền đất nước, từ trong Nam ra ngoài Bắc, từ
Trang 9trường học đến xưởng thợ đâu đâu cũng tổ chức truy điệu và để tang Phan Châu Trinh Trước sự phát triển rầm rộ của phong trào, thực dân Pháp ra lệnh ngăn cấm thì ngay lập tức học sinh bãi khóa, công nhân bãi công để phản đối Rõ ràng đám tang Phan Châu Trinh đã trở thành một dịp để quần chúng nhân dân thể hiện tinh thần yêu nước
và biểu dương lực lượng, đòi các quyền tự do dân chủ
Tiêu biểu là cuộc tổ chức đón tiếp Bùi Quang Chiêu và đấu tranh đòi thả Nguyễn An Ninh của Đảng Thanh niên Khi Bùi Quang Chiêu (lãnh tụ của Đảng Lập Hiến) trở về từ cuộc vận động chính giới Pháp ban hành các quyền tự do dân chủ cho Đông Dương nhưng không thành đã được Đảng Thanh niên đón tiếp và cũng nhân dịp này mà phát động thành một cuộc biểu dương lực lượng của quần chúng nhân dân đòi quyền tự do dân chủ, chĩa mũi nhọn vào bọn thực dân phản động lúc bấy giờ Nhưng khi biết rõ ý đồ phản bội của Bùi Quang Chiêu, quần chúng nhất là thanh niên học sinh
đã chuyển sang đả đảo Bùi Quang Chiêu, đả đảo chủ nghĩa Pháp - Việt đề huề của Đảng Lập Hiến Đảng Thanh niên cũng đã có vai trò trong việc đấu tranh đòi thả Nguyễn An Ninh - một nhà báo uy tín lớn trong giới thanh niên và trí thức lúc bấy giờ Ông là một luật sư tốt nghiệp tại Pháp năm 1925, nhưng khi về nước ông không những không chịu hợp tác với Pháp mà còn dùng báo chí làm công cụ đả kích chế độ thực dân ở Đông Dương Vì vậy mà Nguyễn An Ninh đã bị bắt giam và kết án hai năm tù Cuộc đấu tranh đòi thả Nguyễn An Ninh bắt đầu diễn ra khi Đảng Thanh niên phát truyền đơn kêu gọi nhân dân đấu tranh Một cuộc tổng đình công được dự định tổ chức
ở khu Sài Gòn - Chợ Lớn và công nhân, viên chức một số nơi như Ngân hàng Đông Dương, hãng cao su Lápbê bãi công phản đối chính sách của Pháp Sau đó Pháp ra tay đàn áp bắt bớ những đảng viên Đảng Thanh niên một cách dữ dội nên phong trào xẹp xuống rồi lắng dần
2.2.3 Hoạt động trên lĩnh vực chính trị
Phong trào đấu tranh của giai cấp tiểu tư sản cụ thể do tiểu tư sản trí thức dẫn dắt vào những năm hai mươi của thế kỉ XX được coi là phát triển mạnh, lí do đáng kể
là sự ra đời và hoạt động của các tổ chức chính trị
* Các tổ chức yêu nước và cách mạng ban đầu được thành lập
Từ năm 1923 trở đi, các tổ chức yêu nước cả ở trong và ngoài nước như Tâm Tâm xã, Đảng Thanh niên, Tân Việt cách mạng đảng, Việt Nam Quốc dân đảng lần lượt ra đời Sự thành lập và quá trình hoạt động của các tổ chức yêu nước này gắn liền với tên tuổi của các thanh niên trí thức tiêu biểu như Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Sơn,
Trang 10Phạm Hồng Thái (Tâm tâm xã), Trần Huy Liệu, Bùi Công Trừng, Nguyễn Trọng Hy (Đảng Thanh niên), Tôn Quang Phiệt, Trần Mộng Bạch, Phan Kiêm Huy, Ngô Đức Diễn (Tân Việt cách mạng đảng), Nguyễn Thái Học, Phạm Tuấn Tài, Nhượng Tống, Phó Đức Chính (Việt Nam Quốc dân đảng) Tuy chưa hoàn thiện về cách thức tổ chức, về đường lối chính trị song các đoàn thể yêu nước do thanh niên trí thức thành lập này đều hướng đến mục tiêu giải phóng dân tộc Ý thức dân tộc của họ biểu hiện rất đậm nét qua tôn chỉ, điều lệ và khẩu hiệu đấu tranh Tôn chỉ của Tâm Tâm xã (còn
có tên gọi là Tân Việt Thanh niên đoàn) nêu rõ: “liên hiệp những người có trí lực trong toàn dân Việt Nam, không phân biệt ranh giới đảng phái; miễn là có quyết tâm hi sinh tất cả tư ý và quyền lợi cá nhân, đem hết sức mình tiến hành mọi việc để khôi phục quyền làm người của người Việt Nam” Việt Nam Quốc dân đảng thì chủ trương:
“Đuổi giặc Pháp về nước Pháp/ Đem nước Nam trả người Nam/ Cho trăm họ khỏi lầm than/ Được thêm phần hạnh phúc”
Với mục tiêu như vậy, những người sáng lập các tổ chức trên đã tiến hành nhiều hoạt động như phát động quần chúng biểu tình, gây dựng cơ sở ở các địa phương, kết nạp và rèn luyện đảng viên, giác ngộ quần chúng và thậm chí tổ chức bạo động Như Tâm Tâm xã đã tổ chức ám sát Toàn quyền Đông Dương Merlin ở tô giới
Sa Diện của Pháp tại Quảng Châu (Trung Quốc), Việt Nam Quốc dân đảng phát động khởi nghĩa tại một số địa phương ở Bắc Kỳ Những hoạt động đó tuy không thành công, nhưng nó thực sự tạo nên một làn sóng yêu nước mạnh mẽ, gây chấn động chính quyền thực dân Đồng thời, đó cũng là biểu hiện hết sức sinh động sự nỗ lực của thanh niên trí thức trong việc vươn lên nắm giữ ngọn cờ lãnh đạo phong trào dân tộc dân chủ
ở Việt Nam
* Tham gia và góp phần quan trọng trong quá trình truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin vào Việt Nam, chuẩn bị những điều kiện cho sự thành lập Đảng
Khi nói đến quá trình tiếp thu, truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào Việt Nam, trước tiên phải kể đến vai trò của Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên (Hội VNCMTN) Đây là một tổ chức do nhà cách mạng cộng sản Nguyễn Ái Quốc sáng lập
và dẫn dắt Từ năm 1925 đến 1929, Hội VNCMTN đã mở lớp đào tạo cán bộ cách mạng, xuất bản báo Thanh Niên và sách Đường Cách Mệnh để truyền bá tư tưởng cộng sản Bên cạnh đó, Hội cũng tích cực phát triển hệ thống tổ chức trong và ngoài nước Nhiều cán bộ của Hội được đưa vào hoạt động trong công nhân, nông dân, tiểu