G25 2 r phương pháp luận trong công tác xã hội

1: Nghiên cứu trong khoa học xã hội mục đích, tính chất, đặc điểm, những vấn đề về đạo đức trong nghiên cứu 2: Các phương pháp nghiên cứu chính định lượng, định tính, sự khác nhau giữa

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỞ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH KHOA XÃ HỘI HỌC - CÔNG TÁC XÃ HỘI - ĐÔNG NAM Á

LƯU HÀNH NỘI BỘ

MỤC ĐÍCH

Tài liệu này nhằm hỗ trợ cho học viên hình thức giáo dục từ

xa nắm vững nội dung ôn tập và làm bài kiểm tra hết môn hiệu quả

Tài liệu này cần được sử dụng cùng với tài liệu học tập của môn học và bài giảng của giảng viên ôn tập tập trung theo chương trình đào tạo

NỘI DUNG HƯỚNG DẪN

Nội dung tài liệu này bao gồm các nội dung sau:

 Phần 1: Các nội dung trọng tâm của môn học Bao gồm các nội

dung trọng tâm của môn học được xác định dựa trên mục tiêu học tập, nghĩa là các kiến thức hoặc kỹ năng cốt lõi mà người học cần có được khi hoàn thành môn học

 Phần 2: Cách thức ôn tập Mô tả cách thức để hệ thống hóa

kiến thức và luyện tập kỹ năng để đạt được những nội dung trọng tâm

 Phần 3: Hướng dẫn làm bài kiểm tra Mô tả hình thức kiểm

tra và đề thi, hướng dẫn cách làm bài và trình bày bài làm và lưu ý về những sai sót thường gặp, hoặc những nỗ lực có thể được đánh giá cao trong bài làm

 Phần 4: Đề thi mẫu và đáp án Cung cấp một đề thi mẫu và

đáp án, có tính chất minh hoạ nhằm giúp học viên hình dung yêu cầu kiểm tra và cách thức làm bài thi

PHỤ TRÁCH KHOA XHH – CTXH - ĐNA

Lâm Thị Ánh Quyên

Phần 1

CÁC NỘI DUNG TRỌNG TÂM

Chương 1: ÔN TẬP KIẾN THỨC ĐÃ HỌC QUA Ở MÔN PHƯƠNG PHÁP LUẬN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

1: Nghiên cứu trong khoa học xã hội (mục đích, tính chất, đặc

điểm, những vấn đề về đạo đức trong nghiên cứu)

2: Các phương pháp nghiên cứu chính (định lượng, định tính,

sự khác nhau giữa hai phương pháp, ứng dụng của các phương

pháp)

3: Các bước thực hiện một cuộc nghiên cứu xã hội (chỉ tập trung

vào 3 bước đầu là chuẩn bị cho một cuộc nghiên cứu)

Chương 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TRONG CÔNG TÁC XÃ HỘI

1: Khái niệm về nghiên cứu trong CTXH và những đặc điểm chính

2: Mục đích của nghiên cứu trong CTXH

3: Quá trình thực hiện một cuộc nghiên cứu NC trong CTXH 4: Các hoạt động nghiên cứu trong CTXH thường gặp

Chương 3: CÁC BƯỚC THỰC HIỆN NGHIÊN CỨU TRONG CTXH

Bước 1: Xác định vấn đề NC và chọn đề tài nghiên cứu

Bước 2: Xây dựng giả thuyết và mô hình phân tích (khung phân tích)

Bước 3: Thiết kế một cuộc nghiên cứu

Bước 4: Thu thập thông tin/ dữ kiện

Bước 5: Phân tích thông tin/ dữ kiện

Bước 6: Giải thích các sự kiện – đưa ra kết luận

Bước 7: Viết báo cáo – công bố kết quả nghiên cứu

Tài liệu học tập chính:

1/ Phương pháp và kỹ thuật trong nghiên cứu xã hội, tác giả Nguyễn

Xuân Nghĩa Nhà xuất bản Phương Đông (2010)

2/ Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, tập bài giảng Powerpoint, biên soạn: Tôn Nữ Ái Phương, Khoa XHH-CTXH và ĐNA học, Đại học Mở Tp HCM

Tài liệu tham khảo thêm:

3/ Cẩm nang xây dựng dự án nghiên cứu trong khoa học xã hội, dịch

giả Lê Minh Tiến Nhà xuất bản Tri thức (2013)

1: Nghiên cứu trong khoa học xã hội: định nghĩa, phạm vi, các

chủ đề thường được hướng tới trong nghiên cứu khoa học xã hội, mục đích, tính chất, đặc điểm, những vấn đề về đạo đức trong nghiên cứu và những ví dụ về áp dụng nghiên cứu khoa học xã hội trong thực tế

2: Các phương pháp nghiên cứu chính: hiểu và nhớ được định

nghĩa của nghiên cứu định lượng, nghiên cứu định tính, mục tiêu, đặc điểm, khách thể nghiên cứu và quan hệ giữa khách thể nghiên cứu và nhà nghiên cứu, phương pháp thực hiện (chọn mẫu, thu thập thông tin, phân tích thông tin, …) của hai phương pháp này, hiểu và phân biệt được những sự khác nhau hoặc giống nhau hai phương pháp nghiên cứu này, và biết được những ứng dụng cơ bản của các phương pháp này trong hoạt

động nghiên cứu thực tế

3: Các bước thực hiện một cuộc nghiên cứu xã hội: nhớ được

quy trình cần thiết để thực hiện một cuộc nghiên cứu (gồm 7 bước được chia thành 3 giai đoạn) và 3 bước đầu tiên của quy trình (giai đoạn chuẩn bị) và cách thực hành của các bước trong

giai đoạn này và cách làm các loại câu hỏi đóng (cho nghiên cứu định lượng) và câu hỏi mở (cho nghiên cứu định tính) mà sinh viên đã có dịp thực hành trong môn học Phương pháp luận

NCKH

Hướng dẫn đọc và nghiên cứu tài liệu:

1 Sách thầy Nghĩa trang 15-17, 33-34, 35-120,

2 Tài liệu giảng dạy bằng powerpoint của giảng viên bộ môn: trang 2-11, và tài liệu của môn PP luận NCKH

3 Tài liệu của thầy Tiến (nếu có): nếu có thể thì đọc hết từ trang 41-134)

4 Những ghi chép tại lớp của sinh viên về những ví dụ cụ thể

và những thông tin liên hệ với thực tế do giảng viên cung cấp (đối với những người có tham dự trực tiếp và đầy đủ trong các buổi học)

5 Những nhận xét của giảng viên đối với các bài tập nhóm được gửi trả lại qua email cho lớp

Bài tập:

1/ Sinh viên về xem lại tài liệu môn phương pháp luận nghiên cứu

đã học trước đây: chú trọng vào các vấn đề cần nắm vững lại ở trên, xem lại các bài tập đã làm, đã được sửa và gửi trả lại cho lớp

để xem lại những sai sót chung mà mọi người đã mắc phải và tự rút kinh nghiệm, thực hành điều chỉnh các nội dung bài tập đó 2/ Nếu sinh viên không còn giữ được các bài tập đó thì hãy coi lại hướng dẫn học tập của môn phương pháp luận và tự làm các bài tập theo yêu cầu trong tài liệu này

Chương 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TRONG CÔNG TÁC XÃ HỘI

2: Mục đích của nghiên cứu trong CTXH: mục đích của các kiểu

nghiên cứu và những điểm trọng tâm cần chú ý,

3: Quá trình thực hiện một cuộc nghiên cứu NC trong CTXH: 4

bước đi của quá trình nghiên cứu thực tế và danh sách những công vệc phải làm (chọn chủ đề, mục tiêu, mẫu nghiên cứu, phương pháp thu thập thông tin, hướng xử lý thông tin, v.v ) để chuẩn bị hoặc kiểm tra sự thực hiện của các bước đó trước và sau khi thực hiện một cuộc nghiên cứu

4: Các hoạt động nghiên cứu trong CTXH thường gặp: những

ứng dụng cụ thể của nghiên cứu trong thực tế hoạt động của ngành CTXH (điều tra xã hội, nghiên cứu/ điều tra ở cấp cơ sở, các hoạt động đánh giá nhu cầu, đánh giá tác động, các hoạt động lượng giá hoặc đánh giá kết quả của các dự án, các hoạt động đánh giá nhanh, đánh giá có sự tham gia của cộng đồng), mục đích và các chủ đề nghiên cứu thường gặp, những điểm giống nhau và khác nhau so với các cuộc nghiên cứu khoa học xã hội khác

Hướng dẫn đọc và nghiên cứu tài liệu:

1 Tài liệu giảng dạy bằng powerpoint của giảng viên bộ môn: trang 13-19

2 Sách thầy Nghĩa trang 35-120

3 Tài liệu của thầy Tiến (nếu có): nếu có thể thì đọc hết từ trang 41-134

4 Những ghi chép tại lớp của sinh viên về những ví dụ cụ thể

và những thông tin liên hệ với thực tế do giảng viên cung cấp (đối với những người có tham dự trực tiếp và đầy đủ trong các buổi học)

Bài tập:

1/ Đọc kỹ những nội dung ở các mục 1 và 2, tập trung vào sự phân biệt những điểm giống và khác nhau giữa nghiên cứu trong CTXH với các nghiên cứu về khoa học xã hội khác

2/ Sinh viên chọn vấn đề cần nghiên cứu trong lĩnh vực CTXH (có thể sử dụng lại các đề tài đã làm bài tập trong môn học phương pháp luận nghiên cứu khoa học nếu các đề tài đã được chọn để làm là thuộc về lĩnh vực công tác xã hội) để thực hành làm bài tập nhóm tại lớp theo 4 bước trong quá trình thực hiện nghiên cứu trong CTXH đã học ở chương này

Chương 3: CÁC BƯỚC THỰC HIỆN NGHIÊN CỨU TRONG CTXH

Các khái niệm cần nắm vững:

Bước 1: Xác định vấn đề NC và chọn đề tài nghiên cứu: vấn đề

nghiên cứu là gì?, sự cần thiết phải xác định vấn đề nghiên cứu

và đề tài nghiên cứu, cách chọn đề tài tổng quát cho các loại nghiên cứu, các bước để xác định vấn đề và đề tài nghiên cứu cụ thể, cách xây dựng mục tiêu nghiên cứu từ các hoạt động này, những vấn đề quạn trọng cần lưu ý trong quá trình chọn đề tài nghiên cứu, các nguyên tắc chon đề tài nghiên cứu, cách đặt tên

đề tài nghiên cứu và một số kỹ thuật để giới hạn các chủ đề nghiên cứu và phát triển câu hỏi nghiên cứu

Bước 2: Xây dựng giả thuyết và mô hình phân tích (khung phân tích): định nghĩa về giả thuyết nghiên cứu và mô hình phân tích

(khung phân tích), sự cần thiết phải có giải thuyết nghiên cứu và xây dựng mô hình phân tích, những đặc trưng của giả thuyết, cách xây dựng giả thuyết nghiên cứu và mô hình phân tích cho một đề tài nghiên cứu cụ thể

Bước 3: Thiết kế một cuộc nghiên cứu: chọn chiến lược nghiên

cứu (cách làm/ phương pháp làm), chọn mẫu nghiên cứu, chọn phương pháp nghiên cứu và những công cụ kỹ thuật để thu thập thông tin, cách thức xây dựng các câu hỏi đóng cho một bảng câu hỏi cho nghiên cứu định lượng, hoặc một bộ câu hỏi mở cho nghiên cứu định tính, phân biệt được sự khác nhau giữa câu hỏi

mở và câu hỏi đóng, những hướng dẫn cho quá trình phỏng vấn trong thực tế, kế hoạch hoạt động (cách thức tiếp cận với những người được chọn để phỏng vấn, kế hoạch thời gian,…dựa trên cơ

sở các mục tiêu đã đặt ra và dự kiến về phương pháp xử lý dữ liệu thu thập được, một số vấn đề cần lưu ý khi lập kế hoạch và thực hiện một cuộc nghiên cứu, cách viết một đề xuất cho một dự án nghiên cứu

Bước 4: Thu thập thông tin/ dữ kiện: lập kế hoạch đi tiếp cận

với các địa phương và các đối tượng trả lời phỏng vấn và lập kế hoạch cho các phương pháp nghiên cứu và kỹ thuật thu thập thông tin sẽ áp dụng (nghiên cứu định tính hay định lượng, các đối tượng dự kiến sẽ được nghiên cứu theo các phương pháp đó, mục tiêu muốn đạt được/ thông tin cần có khi thực hiện các phương pháp này với các đối tượng được chọn), thực hiện phỏng

vấn thử và điều chỉnh nội dung câu hỏi phỏng vấn và kế hoạch phỏng vấn, tiến hành nghiên cứu thực sự để thu thập thông tin

Bước 5: Phân tích thông tin/ dữ kiện: Các bước thực hiện việc

phân tích dữ liệu trong nghiên cứu định lượng và định tính, mã hóa dữ liệu, nhập dữ liệu vào các phần mềm xử lý thông tin định lượng và định tính, phân tích thông tin bằng các phần mềm đó hoặc bằng các phương tiện khác

Bước 6: Giải thích các sự kiện – đưa ra kết luận: hiểu và giải

thích kết quả xử lý, diễn giải và kết luận dựa trên kết quả xử lý,

sử dụng các kết quả để giải thích hoặc chứng minh cho các giả thuyết đã đặt ra cho cuộc nghiên cứu hoặc để đưa ra những khuyến cáo, những giải pháp cho vấn đề được nghiên cứu

Bước 7: Viết báo cáo – công bố kết quả nghiên cứu: những yêu

cầu về các nội dung phải được trình bày trong một báo cáo nghiên cứu, cách sắp xếp thứ tự các thông tin, mẫu gợi ý cho một dàn ý trình bày báo cáo, một số quy định về cách trích dẫn thông tin và trình bày tài liệu tham khảo

Hướng dẫn đọc và nghiên cứu tài liệu:

1 Tài liệu giảng dạy bằng powerpoint của giảng viên bộ môn: trang 21-38, 39-44, 45-49

2 Sách thầy Nghĩa trang 121-183, 185-246, 263-293, 295-310

3 Tài liệu của thầy Tiến (nếu có): trang 155-176, 177-200

4 Những ghi chép tại lớp của sinh viên về những ví dụ cụ thể

và những thông tin liên hệ với thực tế do giảng viên cung cấp (đối với những người có tham dự trực tiếp và đầy đủ trong các buổi học)

5 Những nhận xét của giảng viên đối với các bài tập nhóm được gửi trả lại qua email cho lớp

Bài tập:

Sinh viên sử dụng những thông tin từ bài thực hành của chương

2 ở trên để tiếp tục thực hành bài tập nhóm theo quy trình 7 bước thực hiện một cuộc nghiên cứu ở chương 3 này bằng cách: 1/ lồng ghép những công việc đã làm ở chương 2 vào các bước thích hợp ở chương 3 này (chọn chủ đề, mục tiêu, mẫu nghiên cứu, phương pháp thu thập thông tin, hướng xử lý thông tin) , 2/ tiếp tục làm những công việc khác của bước 3: chọn phương pháp nghiên cứu và những công cụ kỹ thuật để thu thập thông tin, cách thức xây dựng các câu hỏi đóng cho một bảng câu hỏi cho nghiên cứu định lượng, hoặc một bộ câu hỏi mở cho nghiên cứu định tính, phân biệt được sự khác nhau giữa câu hỏi mở và câu hỏi đóng, những hướng dẫn cho quá trình phỏng vấn trong thực

tế, kế hoạch hoạt động (cách thức tiếp cận với những người được chọn để phỏng vấn, kế hoạch thời gian,…

3/ thảo luận trong nhóm về hướng thực hiện việc thu thập thông tin, phân tích và xử lý thông tin và các nội dung dự kiến của bản báo cáo kết quả nghiên cứu

4/ từ cơ sở của những thông tin này, viết một đề án nghiên cứu hoàn chỉnh về đề tài được chọn và trình bày đầy đủ các thông tin

đã làm ở yêu cầu 2 và 3 nói trên và nộp cho giảng viên để được sửa và góp ý

5/ sinh viên thực hiện đi phỏng vấn thử (4-5 trường hợp) và viết báo cáo về các những thông tin đã thu thập được từ những trường hợp này cũng như chia sẻ kinh nghiệm về những vấn đề đã gặp phải trong quá trình thực hiện phỏng vấn

Phần 3

HƯỚNG DẪN LÀM BÀI KIỂM TRA

a/ Hình thức kiểm tra và kết cấu đề

Đề kiểm tra áp dụng cho hoạt động bài tập cá nhân và nhóm trong lớp được phân phối như sau:

a.1/ Dạng bài tiểu luận:

Áp dụng cho các bài tập nhóm tại lớp để lấy điểm giữa kỳ hoặc điểm chuyên cần để được cọng vào điểm thi cuối kỳ

Các sinh viên vắng mặt ở các buổi học sẽ không được tham gia làm các bài tiểu luận này

Có hai dạng bài tiểu luận: Bài tiểu luận làm theo nhóm và tiểu luận làm riêng của cá nhân

Bài tập nhóm: để lấy điểm giữa kỳ hoặc để được tính cộng như

là điểm chuyên cần vào điểm thi cuối kỳ:

Nội dung các bài tiểu luận này thường là các nội dung đã được giảng viên giao cho hoặc do sinh viên tự chọn để làm bài tập nhóm tại lớp, và sau khi được sửa và góp ý, sinh viên sẽ về nhà

và tiếp tục hoàn chỉnh bài để nộp

o Các nhóm gửi bài tập nhóm qua email cho giảng viên theo thời gian thỏa thuận với giảng viên nhưng phải gửi trước ngày thi cuối môn học và gửi theo đúng quy cách đặt tên tài liệu và ghi dòng chủ đề của email đã được hướng dẫn tại lớp

Bài tiểu luận cá nhân: có thể áp dụng cho việc lấy điểm thi

giữa kỳ (tùy theo tình hình của lớp học: nghiêm túc hay không nghiêm túc mà giảng viên có thể quyết định nên áp dụng hình thức này hay không)

Yêu cầu của các bài tiểu luận cá nhân thường là như sau: (nhưng có thể thay đổi tùy theo bối cảnh cụ thể của từng lớp hoặc từng địa phương và các lớp sẽ được hướng dẫn cụ thể)

o Nội dung của các bài tiểu luận cá nhân chủ yếu là tập trung vào việc kiểm tra khả năng của sinh viên thông qua sự thực hành và áp dụng các kiến thức đã học vào một công việc cụ thể là chuẩn bị hay lập kế hoạch cho một cuộc nghiên cứu

o Sinh viên được yêu cầu chọn một lĩnh vực nhỏ trong đề tài chung của cả nhóm để tự phát triển thành bài làm của mình trên cơ sở những gì mà nhóm đã được góp ý thông qua các cuộc thảo luận ở lớp và bài tập của các nhóm trong lớp đã được sửa và trả bài qua email

o Sinh viên tự làm và gửi bài qua email cho giảng viên trước ngày thi cuối môn học theo đúng quy cách đặt tên tài liệu và ghi dòng chủ đề của email đã được hướng dẫn tại lớp

a.2/ Dạng đề tự luận: áp dụng cho các đề kiểm tra giữa kỳ hoặc

đề thi tự luận cuối kỳ

Các đề tự luận thường có 2 phần: phần lý thuyết và phần ứng dụng

Thời gian làm bài thường là 75 phút hoặc 90 phút (tùy theo đề)

Phần lý thuyết: 2 -3 câu với tổng số điểm là từ 3-6 điểm (tùy theo

từng đề)

Nội dung các câu hỏi lý thuyết: mỗi câu hỏi lý thuyết luôn luôn gồm có 2 vế:

- Vế thứ nhất: hỏi về bất kỳ một kiến thức nào đã có trong các tài liệu nói trên hoặc đã được giảng viên truyền đạt trong quá trình lên lớp

- Vế thứ hai: yêu cầu cung cấp những ví dụ trong thực tế có liên quan đến các kiến thức lý thuyết đó

=> nếu sinh viên không trả lời đủ hai vế này của câu hỏi thì sẽ không đạt yêu cầu

Phần ứng dụng: sẽ có khoảng 3-5 câu hỏi với tổng số điểm từ

5-7 điểm (tùy theo từng đề riêng lẻ)

 Sinh viên sẽ được cho một chủ đề nghiên cứu có sẵn về bất kỳ một vấn đề hay một hiện tượng xã hội nào đó đang xảy ra thường xuyên hoặc trở nên phổ biến trong cuộc sống và sẽ được yêu cầu thực hiện các công việc cần thiết để chuẩn bị cho một cuộc nghiên cứu về vấn đề đó

 Nôi dung của các công việc sẽ được yêu cầu cụ thể trong các câu hỏi, nhưng chủ yếu là:

- tập trung vào các bước chuẩn bị và thực hiện một cuộc nghiên cứu theo 7 bước quy trình đã học)

Các yêu cầu của phần bài ứng dụng này là nhằm mục đích kiểm tra sự hiểu biết của sinh viên về các kiến thức đã được học thông qua việc áp dụng những kiến thức đó vào một công việc cụ thể, và những tiến bộ (nếu có) sau khi sinh viên đã tham gia các hoạt động thảo luận nhóm và làm bài tập nhóm tại lớp và đã được nghe nhận xét và góp ý