Lê Đức Thọ: nội DUNG và ý NGHĨA QUAN NIỆM về đạo làm NGƯỜI TRONG HOÀNH PHI

Không chỉ lưu giữ những giá trị đẹp về truyền thống văn hóa, những bức hoành phi câu đối còn là cách mà ông cha ta lưu truyền những lời răn dạy cho các thế hệ con cháu mai sau về truyền

NỘI DUNG VÀ Ý NGHĨA QUAN NIỆM VỀ ĐẠO LÀM NGƯỜI TRONG

HOÀNH PHI, CÂU ĐỐI Ở NƯỚC TA

ThS Lê Đức Thọ 1

(Kỷ yếu Hội thảo khoa học toàn quốc: “Ngôn ngữ Việt Nam trong bối cảnh giao

lưu, hội nhập và phát triển”, tập 2, Viện Ngôn ngữ học Việt Nam, Trường Đại học

Thủ Dầu Một ISBN 978-604-88-7740-8, Nxb Dân trí, tr.1704-1709 Năm 2019)

Tóm tắt

Từ những không gian tâm linh cộng đồng như đình, chùa, đền, miếu đến nơi thờ tự

tổ tiên của mỗi gia đình hay dòng họ chúng ta đều có thể bắt gặp những bức hoành phi, câu đối Không chỉ lưu giữ những giá trị đẹp về truyền thống văn hóa, những bức hoành phi câu đối còn là cách mà ông cha ta lưu truyền những lời răn dạy cho các thế hệ con cháu mai sau về truyền thống tổ tiên, đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc Việt Bài viết góp phần nhận thức rõ hơn nội dung quan điểm về đạo làm người trong hoành phi, câu đối và chỉ ra giá trị của nó trong việc giáo dục văn hóa truyền thống cho các thế hệ người Việt Nam hiện nay.

Từ khóa: Hoành phi; câu đối; đạo làm người.

1 NÊU VẤN ĐỀ

Vào những dịp lễ tết, bước vào mỗi gia đình để chúc tụng, chúng ta đều nhìn thấy những bức hoành phi, câu đối treo trước ban thờ được chạm khắc tinh xảo để thể hiện tấm lòng hiếu kính với tổ tiên Truyền thống tốt đẹp ấy vẫn được lưu giữ từ xa xưa tới ngày nay, trở thành một nét văn hóa tâm linh không thể thiếu trong văn hóa Việt Nó

đã và đang lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống độc đáo và lâu bền của gia đình, dòng họ và cả một dân tộc Ý nghĩa của chữ trên hoành phi, câu đối được ví như con đường của đạo lý, mách bảo mọi cá nhân về đạo làm người Chính vì thế, nghiên cứu về nội dung quan điểm về đạo làm người trong hoành phi, câu đối và chỉ ra giá trị của nó là việc làm cần thiết và là trách nhiệm của mỗi gia đình, mỗi dòng họ, mỗi

1 Trường Cao đẳng Nghề Đà Nẵng Email: ductho@danavtc.edu.vn Điện thoại: 0911733407

người con của dân tộc Việt.

2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

2.1 Khái niệm về hoành phi, câu đối

Hoành phi, câu đối được sử dụng rộng rãi để bày trí trong các chùa, đền, không gian thờ cúng của gia đình hay dòng họ Hoành phi, câu đối lưu giữ những giá trị đẹp

về truyền thống văn hóa đạo đức Đó là cách ông cha ta lưu truyền những lời răn dạy, mong muốn cũng như lịch sử của gia đình, dòng tộc mình mãi mãi về sau

Hoành phi nghĩa là một tấm bảng nằm ngang, một bức thư họa, một bức tranh

được viết bằng chữ Hoành phi cổ thường được cấu tạo theo hai dạng chính là dạng

hình chữ nhật và hình cuốn thư, ngoài ra còn có bức dạng chiếc khánh, hình ô van Chữ được dùng để in trên hoành phi phải là chữ Hán Vừa thể hiện vẻ đẹp tinh hoa của chữ Hán vừa thể hiện sự trang trọng, thành kính Ở nước ta hoành phi, câu đối được coi là đồ trang trí nội thất trong kiến trúc nhà thờ họ, từ đường hoặc nhà ở Vừa mang ý nghĩa phong thủy, thẩm mĩ cho căn nhà vừa là cách để dăn dạy con cháu những điều hay lẽ phải, những phẩm chất đạo đức, những luân thường đạo lí ở đời Bức hoành phi, được bố cục theo chiều ngang và thường treo trên xà ngang gian giữa, ở phía trên câu đối, dùng để ngăn cách không gian bên ngoài với khu vực thờ cúng tổ tiên Hoành phi – câu đối luôn đi thành bộ trong lối chơi chữ được người dân

ưa chuộng từ lâu Người có của thường có hoành phi – câu đối sơn son thếp vàng Nếu nhà không đủ điều kiện để thếp vàng, thì vẫn nền son và thếp bạc Kẻ nghèo thì không vàng cũng chẳng bạc, chỉ có son nải vóc và nét chữ là chút nhựa cây sơn Còn câu đối bằng tre năm chữ hoặc bảy chữ thường thấy nơi vách nhà mấy ông đồ Nho Còn nhà nghèo thì chẳng mơ gì đến hoành phi – câu đối; nhưng họ vẫn xin các bậc cao niên dăm ba nét trên giấy điều đỏ mỗi khi có dịp thì dán lên vách, lên cửa Được như vậy đã lấy làm hãnh diện lắm

Hoành phi, câu đối có rất nhiều loại Chất liệu để làm hoành phi thường là gỗ, đồng và được các nghệ nhân khéo léo, tỉ mỉ in câu đối lên chất liệu đã chọn Có bức hoành phi sơn son chữ vàng, có bức sơn đen chữ đỏ hoặc vàng, cũng có những bức được khảm xà cừ rất cầu kỳ, đẹp mắt

Hoành phi, câu đối lại là một trong những nét văn hóa được lưu giữ tương đối phổ

2

biến trong các gia đình Việt Nam hiện nay Chính vì vậy, việc giáo dục thế hệ trẻ trong mỗi gia đình thông qua hoành phi, câu đối không chỉ khai thác những giá trị của hoành phi, câu đối mà còn góp phần lưu giữ một nét văn hóa xưa

Qua các hoành phi câu đối, chúng ta nhận thấy được sự uyên bác trong việc chọn lựa câu, chữ để thể hiện mong muốn của từng gia đình, dòng họ Những từ ngữ được chọn để làm hoành phi, câu đối luôn được chọn lọc rất kỹ càng bởi chữ ít, ý nhiều hay một chữ thôi cũng gửi gắm bao tâm tư, tình cảm của con người Nó thể hiện một phần những giá trị truyền thống mà người dân Việt muốn lưu giữ và truyền dạy cho con cháu muôn đời Chính vì vậy, việc tìm ra những giải pháp nhằm khai thác giá trị đạo đức, triết lý nhân sinh của hoành phi, câu đối trong việc giáo dục đạo đức cho thế

hệ trẻ là một công việc cần thiết và vô cùng ý nghĩa trong bối cảnh hiện nay

2.2 Nội dung cơ bản về đạo làm người thể hiện trong hoành phi, câu đối ở nước ta hiện nay

Hoành phi, câu đối là một phần quan trọng của di sản văn hóa Việt Nam, chứa đựng những giá trị về đạo làm người của cha ông rất sâu sắc vẫn còn phổ biến tới tận ngày nay Hoành phi, câu đối không chỉ mang lại sự tôn kinh, không khí trang nghiêm trong mỗi không gian văn hóa mà còn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần, truyền thống đạo đức, luân lý dân tộc Đó là nét đẹp văn hóa cần được lưu giữ, bảo tồn và phát huy giá trị

Hoành phi, câu đối xuất hiện ở nước ta tương đối sớm và được coi là một trong những loại hình văn hóa phổ biến ở các gia đình, dòng họ và hầu hết ở các tỉnh, nhất

là ở khu vực miền Bắc Sau đó, được nhân rộng ra các không gian văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo như đình, đền, miếu, chùa Các danh gia vọng tộc ở các tỉnh miền Bắc là nơi tập trung đầy đủ các loại hình hoành phi, câu đối hay về đạo làm người

Quan niệm về Đức

Hoành phi, câu đối trong các dòng họ ở nước ta có những nét riêng, góp phần làm phong phú thêm những quan niệm về đạo làm người ở nước ta Đồng thời, cũng có ý nghĩa thiết thực trong việc giáo dục đạo đức cho thể hệ trẻ nói riêng và con người nói

chung Cụ thể, có thể kể đến hoành phi, câu đối của dòng họ Vũ (tỉnh Hải Dương)2, ví

dụ: Phương lưu đại vạn (ngàn đời còn lưu mãi hương thơm); Vạn thế trạch (ngàn đời còn đọng lại); Môn nghĩa đạo (cửa của đạo nghĩa) Ở đây, hoành phi của dòng họ Vũ

có ý nghĩa là một dòng họ lấy đạo đức làm nền tảng cho sự phát triển lâu bền để cho danh tiếng, hương thơm ngàn đời còn lưu truyền cho hậu thế đời sau noi gương, tiếp

thu và học tập Hay qua câu đối Vạn cổ càn khôn hưng tái tạo (dựng lại càn khôn, hưng thịnh việc khởi tạo); Cửu tiên nhật nguyệt phúc trùng quang (ánh mặt trời, mặt

trăng tỏa phúc khắp nơi nơi) có ý nghĩa nhắn nhủ cho con cháu đời sau coi trọng việc gây dựng gốc rể lâu bền, đề cao chữ Đức Giáo dục cho con cháu trong dòng tộc dù

đi đâu, làm gì cũng luôn học tập, noi theo truyền thống của ông cha từ ngàn xưa, dù tài giỏi, cao sang, giàu có cũng không đánh mất nét riêng, đặc biệt trong tính cách con người dòng họ Vũ

Cũng qua câu đối Tổ tông công đức thiên niên thịnh (công đức tổ tiên ngàn năm thịnh), Huệ thế an bình vạn đại xuân (con cháu bình an xuân muôn thuở), dòng họ Vũ

còn gây dựng được truyền thống sống và làm việc có tâm, có đức, biết quan tâm đến

sự hài hòa và chia sẻ tình yêu thương và giúp đỡ đồng loại, đoàn kết cộng đồng dân tộc Việt Nam Đó là tinh thần tu thân, tích đức, hướng thiện và tôn trọng đạo lý làm người, công đức muôn đời mà tổ tiên để lại

Như vậy, chữ Đức hoành phi, câu đối có những biểu đạt khác nhau, nhưng có điểm chung là rèn luyện, phát huy nét đẹp trong tâm hồn trở thành những người con có ích cho dòng họ và quê hương Đó là những dòng chảy nhỏ góp phần tạo nên một dòng chảy lớn xuyên suốt tạo nên bản sắc dân tộc Việt Nam

Quan niểm về Hiếu

Hiếu là một phạm trù rộng và là truyền thống có từ ngàn đời xưa của cha ông ta, được lưu giữ, kế thừa và phát huy tới ngày nay Trong Đạo Phật, chữ Hiếu được đề cập một cách trọn vẹn Đức Phật dạy: Điều thiện tối cao không gì bằng Hiếu, điều ác tối cao không gì bằng bất Hiếu Chữ Hiếu trong Đạo Phật có tính khái quát cao hơn chữ Hiếu đời thường, nó không chỉ là yêu mến, cung kính, vâng lời, thờ phụng, tưởng

2 Theo gia phả , tộc phả và thần phả ở làng Mộ Trạch, tỉnh Hải Dương, ông tổ họ Vũ là Vũ Hồn (804-853), là quan đô

hộ của nhà Đường cắt cử xuống Việt Nam Hiện có đền thờ tại Mộ Trạch, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương.

4

nhớ cha mẹ khi còn sống và khi đã mất đi, mà còn là việc hướng tới điều lành, tránh

xa điều ác Đồng thời, bản thân phải sống tốt để cha mẹ vui lòng

Một số triết gia của Nho giáo cũng có những lời dạy về đạo Hiếu rất sâu sắc Hiếu được Khổng Tử coi là gốc rể của Nhân, được coi là tiền đề của Nhân trong quan hệ

cụ thể của mỗi người Hiếu đi đôi với Trung, tức là không chỉ các mối quan hệ thân

sơ, tình anh em, bè bạn, tình nghĩa vưa – tôi, quân thần Tuy nhiên, tư tưởng đạo Hiếu của dân tộc Việt Nam không giống với tư tưởng hiếu đạo của người Trung Quốc Truyền thống Hiếu đạo ở nước ta đã được lưu truyền ngàn đời, chữ Hiếu ngày nay không hề thay đổi so với ngày xưa, đều xuất phát từ tấm lòng tri ân và báo ân Tiêu

biểu có thể kể đến câu đối của một số dòng họ nêu cao tinh thần đạo hiếu, đó là: Giữ

thiên địa đồng nhất nguyên khí Hoàng vương đế bá hữu long ô – Vị tử tôn lập vạn đại cơ khanh tướng công hầu vô trị loạn, đó là tinh thần nhân nghĩa xã thân vì nghĩa

lớn của dòng họ Nhân nghĩa là độc lập, là tự do và ấm no, hạnh phúc của nhân dân

Quan niệm về Nhân nghĩa

Nhân nghĩa là một trong những truyền thống cao đẹp về đạo làm người trong văn hóa của người Việt Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng, Nhân là thật thà thương yêu hết lòng giúp đỡ đồng chí và đồng bào Vì thế mà kiên quyết chống lại những người, những việc có hại đến Đảng, đến nhân dân Vì thế mà sẵn sàng chịu cực khổ trước mọi người, hưởng hạnh phúc sau thiên hạ, vì thế mà không hám giàu sang, không e cực khổ, không sợ oai quyền

Ở nước ta, Nhân luôn gắn với một biểu hiện cụ thể, như nhân nghĩa, nhân đức, là những người có công lao, có đóng góp cụ thể với cộng đồng, với người xung quanh, với đất nước Nghĩa ở đây là tình nghĩa, là biết phải trái, trước sau Với cha mẹ thì có

sự hiếu kính, với vợ chồng thì Chung lưng đấu cật để Thuận vợ thuận chồng; với anh

em thì yêu thương, đùm bọc Chị ngã, em nâng hay Anh em như thế tay chân – Rách

lành đùm bọc dỡ hay đỡ đần; với bạn bè thì phải trọng nghĩa tình; với làng xã, đất

nước thì đoàn kết một lòng Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi

cao.

Quan niệm về Yêu nước

Lòng yêu nước là truyền thống quý báu của dân tộc ta, trong đạo đức nhân cách

mỗi con người, yêu nước là tình cảm cao quý đối với Tổ quốc, nhân dân và dân tộc Yêu nước còn là lòng trung thành, đức xã thân của con người để bảo vệ quê hương, đất nước và biểu hiện về lòng tự hào với truyền thống vẻ vang, nền văn minh, văn hóa của dân tộc Từ xưa đến nay, nhân dân Việt Nam có một lòng yêu nước mãnh liệt,

đó là giá trị tinh thần cao đẹp và to lớn của con người Việt Nam

Truyền thống yêu nước, thương nhà sâu sắc, có đức xả thân, cống hiến, hy sinh vì độc lập, tự chủ của dân tộc là nét đẹp dòng họ và được biểu hiện rõ nét thông qua

hoành phi, câu đối Tinh liệt tam thai hướng ngoại triều (sao sáng trên trời xếp thành

ba hàng hướng về triều đình), Long khai lưỡng nhân lâm tiền ứng (rồng mở mắt mà

ngự ở trước chốn linh thiêng này) Tinh thần yêu nước còn là việc luôn luôn đặt lợi ích của đất nước lên trên lợi ích của gia đình, dòng họ; gắn kết bởi sự trung thành, tận tụy với sự nghiệp của các triều đại hưng thịnh Có tinh thần quý trọng hiền tài, ủng hộ cái mới tiến bộ, sẵn sàng cống hiến, hy sinh tài năng và sức lực cho sự phát triển lâu dài và bền vững của đất nước, cho nền độc lập dân tộc và hạnh phúc của nhân dân trên các lĩnh vực kinh tế, khoa học, kỹ thuật, quân sự và ngoại giao

Quan niệm về Hiếu học

Tinh thần hiếu học có cơ sở bền vững từ trong mỗi gia đình Việt Nam Ở bất kỳ đâu trên đất nước, từ làng quê cho đến thành thị, từ cổ xưa cho đến ngày nay, người dân nước ta đều hiếu học, ham tìm tòi học, vượt lên mọi gian nan thử thách và khó

khăn trong cuộc sống Nhờ truyền thống ấy mà luôn luôn có tư tưởng Không thầy đố

mày làm nên, Một chữ cũng là thầy, nữa chữ cũng là thầy Dựa trên mối quan hệ Quân – Sư – Phụ, thầy còn cao hơn cha bởi lẽ, Một ngày làm thầy, cả đời làm cha

hay Mùng một tết cha, mùng hai tét mẹ, mùng ba tết thầy Tri ân thầy cô – những

người dạy ta khôn lớn, vừa là đạo lý, vừa là truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam đã có từ ngàn đời nay

Trong các bức hoành phi, câu đối của một số dòng họ cũng đề cập đến những triết

lý đạo đức sâu sắc này Tiêu biểu là câu đối của dòng họ Vũ: Lịch triều khoa bảng

hiển vũ văn thí trúng kế thiên thu – Phát tích sự sơ Đường khanh tướng công hầu lưu đại vạn (ý nói dòng họ Vũ khởi phát từ đầu thời nhà Đường, từ đó tới nay, thời nào

cũng có các vị tướng tài, các vị danh thần của đất nước) Điều đó, được thể hiện qua

6

sự lưu danh trong sổ vàng dân tộc Việt Nam, là minh chứng về truyền thống giáo dục lâu đời của dòng họ

2.3 Giá trị của quan niệm về đạo làm người trong hoành phi, câu đối ở nước

ta hiện nay

Ở nước ta, vấn đề đạo đức luôn là mối quan tâm hàng đầu Đặc biệt, trong giai đoạn hiện nay, khi xu hưỡng toàn cầu hóa đang diễn ra, bên cạnh những mặt this cực,

nó tạo ra nhiều thách thức lớn về sự phát triể của văn hóa giáo dục, nhất là sự ảnh hưởng tiêu cực của toàn cầu hóa tới các giá trị văn hóa đạo đức Trong đó, nổi bật lên các quan điểm về đạo làm người Trên con đường hội nhập và phát triển mà không bị hòa tan trước xu thế toàn cầu, đặc biệt nước ta đang phát triển con đường định hướng

xã hội chủ nghĩa nhằm xây dựng một xã hội dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh thì cần phải đặc biệt quan tâm tới vấn đề đạo đức Do đó, cần quan tâm, kế thừa, phát huy truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc, trong đó có quan điểm về đạo làm người trong hoành phi, câu đối

Hoành phi giống như tiêu đề trong một bài văn, nó có thể làm rõ tư tưởng chủ đề của một đôi câu đối Hoành phi có vai trò làm nổi bật nội dung cần biểu đạt và tăng thêm ý nghĩa, có tác dụng khái quát thuyết minh cho câu đối Từ góc độ phạm vi sử dụng cho thấy hai vế đối của câu đối thông thường được treo dán hai bên phải trái của cửa ra vào hoặc các cột trụ, được phối hợp thêm bức hoành phi treo trên mi cửa tạo thành một hình thế chữ môn Câu đối kết hợp với kiến trúc đối xứng tạo thành một hình thức đẹp

Treo hoành phi, dán câu đối là một sắc thái văn hóa của các dân tộc chịu ảnh hưởng của nền văn minh Trung Hoa Văn hóa ở đây hiểu theo nghĩa giới hạn là các sinh hoạt tinh thần và tình cảm của con người trong quá trình chọn lọc để tiến tới chân, thiện, mỹ Ý nghĩa của đại tự viết trên hoành phi thường mang nội dung ca tụng công đức của tổ tiên hoặc tỏ lòng kính trọng của con cháu đối với tổ tiên:kính như tại (con cháu kính trọng tổ tiên, như tổ tiên luôn luôn tại vị trên bàn thờ); phúc mãn đường (gia đình đầy đủ phúc đức); bách thế bất thiên (bao giờ con cháu ăn ở cũng đúng mực, không thiên lệch)… Trên bức hoành phi còn có ghi niên hiệu năm làm vào mùa, tháng nào Nếu là bức hoành phi do một người con cháu nào đó cúng thì có ghi

tên tuổi người đó Hoành phi có ghi tên người cúng phần lớn treo tại các nhà thờ tổ

họ hay trưởng chi họ Với vẻ đẹp nho nhã cùng ý nghĩa sâu sa, hoành phi được lưu giữ, tồn tại trong nhiều không gian linh thiêng, xứng đáng là một di sản văn hóa Việt

Giá trị hình thức của hoành phi, câu đối

Đối xứng về thanh là đặc điểm của các ngôn ngữ đơn tiết tính như tiếng Trung Quốc, tiếng Việt và một số ngôn ngữ khác của Á Đông, do đó nó cho phép tạo ra sự đối xứng hoàn toàn trong hai câu văn, trong khi ngôn ngữ đa âm chỉ tạo ra sự đối ý Hoành phi, câu đối thường được viết hết sức ngắn gọn, lối tu từ, dùng từ cũng được chắt lọc cẩn thận, tỉ mỉ, thể hiện phong cách cũng như tài năng của người viết Xưa kia, tùy người, tùy hoàn cảnh mà người ta xin chữ, cho chữ Điều này thể hiện lối sống, văn hóa nho nhã của người dân Á Đông nói chung và Việt Nam nói riêng

Nó cũng phần nào phản ảnh tư tưởng, lối sống và cách tư duy của từng vùng, miền

Vì vậy, mặc dù sử dụng những từ ngữ đơn giản nhưng thông qua cách thể hiện, lối viết chữ và chất liệu được sử dụng khi viết luôn thể hiện được rất nhiều ý nghĩa trong cuộc sống của người Việt Giá trị về hình thức góp phần tô điểm và làm sâu sắc thêm giá trị về mặt nội dung

Giá trị nội dung của câu đối

Nội dung của câu đối có một giá trị trọng yếu trong đời sống tinh thần, đạo đức, luân lý cũng như tình cảm của người Á Đông Cụ Nguyễn Văn Ngọc viết: “Có được một câu đối hay treo trên tường, khác nào có một ông thày nghiêm, người bạn tốt ở trước mặt, ý nghĩa nó như biết nói năng, nét bút nó như muốn cử động, lại nhờ thêm được tay thợ khéo khắc, nước sơn tốt màu, thì thật là khiến cho người tặng, lúc đưa cũng phải hài lòng, người nhận lúc treo cũng phải thích chí và sau đó, bao nhiêu người trông, người đọc cũng phải tấm tắc khen như lấy làm ưa chuộng quyến luyến, như lấy làm khoái lạc mê say vậy Văn chương tuyệt cú đấy, bức họa thần bút đấy, mỹ thuật đấy, kỷ niệm đấy, lưu danh thiên cổ cũng đấy”3

Đời sống tinh thần, đạo đức luân lý của người Á Đông chịu ảnh hưởng to lớn của Nho, Phật, Lão Nho giáo là một hệ thống lý thuyết chính trị nhằm mục đích tái lập trật tự phong kiến, mong muốn quay trở lại thời hoàng kim Nghiêu, Thuấn Ngày nay,

3 Nguyễn Văn Ngọc, Câu đối, Vĩnh Hưng Long thư quán, Hà Nội, 1931, tr.7.

8

tuy học thuyết này không còn vai trò độc tôn, nhưng nó vẫn duy trì được ưu thế với

tư cách là một học thuyết nhân bản và quan niệm sâu sắc về luân lý xã hội, luân lý cá nhân

Câu đối dù sử dụng bất cứ trường hợp hay hoàn cảnh nào thường là do các nho sĩ hay thày đồ làm ra Cụ Phan Đình Long có nhận xét về gia trung đối liên: “Tôi thấy bất hạn nhà nào cũng có liễn thờ mấy đấng tiền nhân đã quá vãng Tuy mấy câu liễn

ấy, chỉ nghĩa biết ơn, tỏ dấu nhớ gốc tích, biết thỏa thuận Song ở liễn thờ thì vậy mà con ở có hiệp liễn hay không, vẫn ở tại lòng con”

Các câu đối là sự thực tập học đường ban sơ của các nho sinh bằng chữ Hán Việt Thày đồ đặt ra câu đầu và học trò sáng tác các vế đối lại hoặc sóng đôi Bởi sự tìm tòi các tư tưởng ứng với các ý tưởng sóng đôi hay đối nghịch, bởi sự phối trí và sự nhất quán của các thành phần trong câu văn, cái thi thố về đối liên tạo ra một môn thể dục thực sự trí tuệ, rất hữu ích cho sự phát triển tài năng trí thức của con người Ngoài ra,

sự sáng tác đó thường bộc lộ cái cá tính và năng khiếu của nho sinh Ở đây, chính là cái trường hợp mà nói rằng văn phong chính là người

Câu đối chỉ thực sự hay, có ý nghĩa khi chúng ta có những kiến thức đầy đủ về biền văn để có thể đặt ra các câu đối, bài văn, hay ít ra để nhập tâm các quy tắc mà chúng thống trị sự tạo ra chúng

Đối diện với chốn thần tiên, trước một đền đài lịch sử, nhà nho sáng tác ra câu đối

để ghi lại cảm tưởng của họ Họ còn sử dụng chúng để hồi tưởng lại những câu chuyện xưa cũ, cảm tạ một tấm lòng, ca tụng những điều đạo đức tốt đẹp hay nói ý, nói kháy những thói hư tật xấu đương thời… Cũng có những người lại thấy thích thú khi thử tài nhau bằng cách ra vế đối để phía bên kia đối lại cho hoàn tất các đối liên, xem ai đối hay, đối chỉnh với vế đối của người ra Thậm chí đã có cả những cuộc bình luận, đánh giá về những vế đối hay, chỉnh, chuẩn và đúng luật, và đôi khi đó còn là một trong những tiêu chí để đánh giá về tài văn chương của các nhà nho

Câu đối có khi còn được khắc trên cửa của các hang động, viết trên khung cửa, cột nhà Hoặc tùy theo mục đích sử dụng mà có khi người ta viết câu đối trên vải, thêu trên lụa, khắc trên gỗ sơn đỏ bóng, cũng có khi người ta cẩn chúng trên xà cừ hay đồng, thậm chí cả trên đồ sứ, thủy tinh… Những người có thú chơi câu đối thường

tuyển chọn câu đối không chỉ nhằm mục đích cho các chất liệu được dùng có giá trị

và cho sự hoàn tất của việc thực hiện, mà còn cho mỹ cảm của bài văn và nghệ thuật của thư pháp Một đồ vật, một chất liệu mà được chạm khắc trên đó một câu đối hay, thư pháp đẹp thì càng nâng được giá trị của nó, qua đó cũng phần nào thể hiện cái phong nhã của người chơi

Thực chất của câu đối chính là nghệ thuật chơi chữ, là cách rèn luyện cho người ta tài ứng phó nhanh nhẹn, hoạt bát Nghệ thuật chơi chữ khiến cho những câu đối thực

sự trở nên thâm thúy Người ta ăn nhau cũng chính ở chỗ chơi chữ ấy Khen nhau, chửi mắng nhau, dốt hay giỏi cũng chính nhờ mấy chữ ấy Người ta có khi chỉ vì một câu đối khẳng khái, tài tình mà nên danh giá, anh em, kết tình chồng vợ

Thông qua nội dung và hình thức thể hiện, hoành phi, câu đối của người Việt đã thể hiện rõ nét tư tưởng văn hóa, đạo đức tập tục cũng như quan niệm về cuộc sống,

về cách đối nhân xử thế của dân tộc Vì vậy, việc giáo dục cho thế hệ trẻ hiện nay về nội dung, ý nghĩa của hoành phi, câu đối và những ảnh hưởng đối với đời sống văn hóa dân tộc là điều rất cần được quan tâm đúng mức Phát huy giá trị của hoành phi, câu đối cũng là bảo tồn những giá trị văn hóa của dân tộc, góp phần giúp cho người Việt hòa nhập với thế giới nhưng không bị hòa tan

Đạo làm người trong hoành phi, câu đối có gái trị cao trong giáo dục đạo đức cho con người Giáo dục con cháu nhớ ơn tổ tiên, nhớ công sinh thành dưỡng dục của ông

bà, cha mẹ, ghi nhớ và học hỏi, phát huy những truyền thống tốt đẹp mà cha ông để lại; sống phải lấy Đức, Hiếu, Nhân nghĩa, Yêu nước làm đầu Đồng thời, phải luôn có tinh thần ham học hỏi, sáng tạo, đặc biệt trong thời đại nền kinh tế tri thức, hội nhập

và phát triển như hiện nay, học tập là việc làm hết sức quan trọng Trong xã hội ngày nay, thì việc giáo dục đạo làm người cho con cháu thông qua hoành phi, câu đối của dòng họ là việc làm rất cần thiết

3 KẾT LUẬN

Nhớ ơn tổ tiên đã có công đối với nhân dân, đất nước; thông qua hoành phi, câu đối tại các gia đình, chi họ của dòng tộc cần ra sức phát huy truyền thống tốt đẹp, yêu nước, thương nhà, Đức, Hiếu, Nhân nghĩa, Yêu nước,… của cha ông; coi đó là những giá trị tinh thần quý báu, lưu truyền qua nhiều thế hệ Giá trị nhân văn, những triết lý

10