Sử dụng phương pháp dạy học theo góc trong bài nội năng và sự biến thiên nội năng cho học sinh lớp 10 ở trường THCS

Lí do chọn đề tài Để đáp ứng yêu cầu về công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội hập quốc tế Nghị quyết 29 - NQ/TƯ về

MỤC LỤC

1.1 Phương pháp dạy học theo góc 3

1.2 Một số kĩ thuật thực hiện 4

3 Sử dụng phương pháp dạy học theo góc vào bài: Nội năng và sự biến thiên nội năng 5

TÀI LIỆU THAM KHẢO 14

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Để đáp ứng yêu cầu về công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội hập quốc tế Nghị quyết 29 - NQ/TƯ về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã nêu:

“Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” 1

Với quan điểm đó, học sinh không chỉ phát huy được tính tích cực mà còn phát hiện năng khiếu bản thân, nâng cao kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn; đồng thời giúp giáo viên vật lí khẳng định môn vật lí không hề khô khan mà có nhiều điều lí thú

Để giúp học sinh hứng thú, tích cực học tập và tạo hấp dẫn trong hoạt động học, tôi đã tham khảo và vận dụng phương pháp học với một số kĩ thuật dạy-học tích cực vào bài giảng và phù hợp với đối tượng dạy-học sinh, đó là lí do tôi

chọn đề tài:” Phương pháp dạy học theo góc trong bài: Nội năng và sự biến thiên nội năng cho học sinh lớp 10 ở trường THCS và THPT Nghi Sơn, Tĩnh Gia, Thanh Hóa ”

2 Mục đích nghiên cứu

Phương pháp dạy học theo góc với một số kĩ thuật dạy học tích cực vào bài

nội năng và sự biến thiên nội năng nhằm phát huy tính tích cực, rèn luyện một

số kỹ năng, phát huy năng lực tự học cho học sinh

3 Phạm vi nghiên cứu

Bài Nội năng và sự biến thiên nội năng trong sách Vật lí lớp 10 cho đối tượng

học sinh trường THCS và THPT Nghi Sơn, Tĩnh Gia, Thanh Hóa

4 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu các tài liệu về “ Phương pháp dạy học tích cực”

- Nghiên cứu sách giáo khoa, sách giáo viên, sách tham khảo

- Phương pháp kiểm tra, đánh giá bài làm và kết quả của học sinh để từ đó rút ra tính khả thi của đề tài

- Phương pháp thực nghiệm

II PHẦN NỘI DUNG

1Nghị quyết 29 - NQ/TƯ về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo

1 Cơ sở lí luận

1.1 Phương pháp dạy học theo góc 2

1.1.1 Học theo góc là gì?

Học theo góc còn được gọi là “ trạm học tập” hay “ trung tâm học tập” là một phương pháp dạy học theo đó học sinh thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể trong không gian lớp học nhưng cùng hướng tới chiếm lĩnh một nội dung học tập theo các phong cách học khác nhau

Mục đích là để học sinh được thực hành, khám phá và trải nghiệm qua mỗi hoạt động Dạy học theo góc đa dạng về nội dung và hình thức hoạt động Dạy học theo góc kích thích học sinh tích cực học thông qua hoạt động Là một môi trường học tập với cấu trúc được xác định cụ thể

Ví dụ: 4 góc cùng thực hiện một nội dung và mục tiêu học tập nhưng theo các phong cách học khác nhau và sử dụng các phương tiện/đồ dùng học tập khác nhau

Làm thí nghiệm (Trải nghiệm)

Xem băng (Quan sát)

Áp dụng (Áp dụng)

Đọc tài liệu (Phân tích)

1.1.2 Ưu điểm và hạn chế

a) Ưu điểm

- Học sinh được học tập theo các phong cách khác nhau, theo các dạng hoạt động khác nhau, do đó học sinh hiểu sâu, biết vận dụng kiến thức giải quyết các vấn đề thực tiễn

- Học sinh được chọn góc theo sở thích và năng lực nên các em tương đối chủ động, độc lập trong việc thực hiện các nhiệm vụ Do đó các em cảm thấy thấy thoải mái và hứng thú học tập hơn

- Các nhiệm vụ và các hình thức học tập thay đổi tại các góc tạo cho học sinh có nhiều cơ hội khác nhau( thực hành, áp dụng, sáng tạo,…) điều này tạo hứng thú tích cực cho học sinh

- Đáp ứng được sự khác biệt của học sinh về sở thích, phong cách, trình độ

và nhịp độ

2Tài liệu tập huấn Dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh.

- Trong các hoạt động có sự tương tác cao giữa giáo viên với học sinh Ngoài ra các em còn được tạo điều kiện để hỗ trợ, hợp tác với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ học tập

b) Hạn chế

- Nếu số lượng học sinh đông giáo viên sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc tổ chức và quản lý các hoạt động ở các góc

- Cần nhiều thời gian cho hoạt động học tập

- Không phải bài học/nội dung nào cũng áp dụng được phương pháp học tập theo góc

- Đòi hỏi giáo viên phải có kinh nghiệm tổ chức, quản lí, giám sát, cũng như đánh giá được kết quả học tập của học sinh

1.2 Một số kĩ thuật thực hiện

1.2.1 Kĩ thuật “hợp tác nhóm” 3

Là một hình thức tổ chức dạy học, trong đó dưới sự tổ chức và điều khiển của giáo viên, học sinh được chia thành nhiều nhóm nhỏ liên kết lại với nhau thành một hoạt động chung, với phương thức tác động qua lại của các thành viên, bằng trí tuệ tập thể mà hoàn thành các nhiệm vụ học tập

1.2.2 Kĩ thuật “khăn trải bàn” 4

Là hình thức tổ chức hoạt động mang tính hợp tác kết hợp giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm

1.2.3 Kĩ thuật “phòng tranh” 5

Kĩ thuật này có thể sử dụng cho hoạt động cá nhân hoặc hoạt động nhóm

GV nêu câu hỏi/ vấn đề cho cả lớp hoặc cho các nhóm

3Tài liệu tập huấn Phương pháp và kỹ thuật dạy học định hướng năng lực ở trường phổ thông

• Mỗi thành viên (hoạt động cá nhân) hoặc các nhóm (hoạt động nhóm) phác hoạ những ý tưởng về cách giải quyết vấn đề trên một tờ bìa và dán lên tường xung quanh lớp học như một triển lãm tranh

• HS cả lớp đi xem "triển lãm" và có thể có ý kiến bình luận hoặc bổ sung

• Cuối cùng, tất cả các phương án giải quyết được tập hợp lại và tìm phương

án tối ưu

2 Thực trạng của hoạt động đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

2.1 Những hạn chế của việc đổi mới phương pháp dạy – học

2.1.1 Đối với giáo viên

- Có nhiều phương pháp dạy - học đòi hỏi nhiều thời gian tổ chức, soạn bài, do đó nhiều giáo viên ngại, sợ “cháy giáo án” nên chưa mạnh dạn áp dụng

- Cơ sở vật chất, thiêt bị, hạ tầng công nghệ thông tin còn thiếu nên việc ứng dụng công nghệ thông tin, các phương tiện dạy học chưa được rộng rãi

- Đổi mới hoạt động kiểm tra đánh giá chưa đạt hiệu quả cao

- Giáo viên dạy còn mang nặng quan điểm thi gì, học đó

2.1.2 Đối với học sinh

- Nhiều học sinh chưa mạnh dạn, chủ động trong học tập.

- Nhiều học sinh chưa phát hiện được khả năng, sở thích, năng lực của mình

- Sống trong khu công nghiệp đang phát triển nên vẫn còn những học sinh ý thức học chưa cao, còn ham chơi, chưa định hướng nghề nghiệp cho bản thân

2.2 Giáo viên cần trang bị những gì ?

- Có năng lực về chuyên môn, năng lực tổ chức và quản lí học sinh.

- Nghiên cứu kĩ từng phương pháp, từng bài giảng để áp dụng cho phù hợp

- Tìm hiểu sở thích, khả năng của từng học sinh

- Tạo sự tin tưởng và rèn khả năng truyền cảm hứng cho học sinh

3 Sử dụng phương pháp dạy học theo góc vào bài: Nội năng và sự biến thiên nội năng

Hoạt động 1: Hoạt động khởi động

Hoạt động cả lớp : Trò chơi ô chữ

Trong hoạt động này học sinh có thể trao đổi, bàn luận với nhau

1

2

4

5

6

7

Hàng ngang

1 Mọi vật hoạt động được nhờ có gì ?

2 Năng lượng do vật chuyển động mà có gọi là ?

3 Sự tăng lên hay giảm xuống còn được gọi là ?

4 Đây là hiệu ứng nóng lên của khí quyển và Trái đất do bức xạ Mặt trời ?

5 Năng lượng của một hệ có được do tương tác giữa các phần của hệ là ?

6 Tích của lực với quãng đường dịch chuyển mà nó gây ra gọi là ?

7 Ngành Vật lí nào nghiên cứu các hiện tượng nhiệt về mặt năng lượng và biến đổi năng lượng ?

Hàng dọc Dạng năng lượng bên trong của vật ?

Giáo viên ghi nhận những hiểu biết của các em Sau đó bổ sung và nêu mối liên hệ giữa từ hàng dọc với các từ hàng ngang; rồi đưa ra kết luận: “ Trong nhiệt động lực học, người ta gọi tổng động năng và thế năng của các phân tử cấu tạo nên vật là nội năng của vật”6

Nội năng của vật phụ thuộc vào những yếu tố nào ?

Cần làm gì để thay đổi nội năng của vật ?

Hoạt động 2: Hình thành kiến thức: Tìm hiểu các cách làm thay đổi nội năng của vật

Chuẩn bị nghiên cứu hoạt động ở các góc.

6 SGK vật lí 10-Lương Duyên Bình (tổng chủ biên kiêm chủ biên)-nhà xuất bản giáo dục Việt Nam

- Chia nhóm theo tính cách ,

sở thích, năng lực học sinh

- Giới thiệu các 3 góc và các

nhiệm vụ cụ thể ở mỗi góc

- Hướng dẫn HS nghiên cứu

và lựa chọn các góc

- Ngồi theo nhóm

- Quan sát và lắng nghe

- Nghiên cứu các nhiệm vụ cụ thể và lựa chọn góc theo tổ

giấy A0

Thực hiện các nhiệm vụ theo các góc

học

- Yêu cầu các tổ thực hiện

nhiệm vụ ở các góc, mỗi

góc trong thời gian 10’

rồi luân chuyển sang các

góc khác theo vòng tròn

nối tiếp

- Hướng dẫn các tổ thực

hiện nhiệm vụ và trưng

bày sản phẩm

- Thực hiện nhiệm vụ theo nhóm tại các góc học tập Sử dụng kỹ thuật “khăn trải bàn”

- Trưng bày sản phẩm của nhóm tại góc học tập, Sử dụng kĩ thuật “ phòng tranh”

Sách giáo khoa công vật lí 10

Các hướng dẫn nhiệm

vụ ở góc học tập Bút dạ, băng dính, giấy A0

GV có thể phân chia lớp học thành 3 góc: góc phân tích, góc trải nghiệm, góc

áp dụng

Góc trải nghiệm: Học sinh tiến hành thí nghiệm theo nhóm, quan sát, giải thích

và rút ra nhận xét cần thiết Góc này phù hợp với những học sinh có cách học kiểu vận động mà hoạt động ưa thích là thực hiện các khám phá tích cực, tiến hành thí nghiệm chứng minh

Mục tiêu: Học sinh biết cách làm thí nghiệm để thay đổi nội năng của vật Nhiệm vụ:

- Nêu được các phương án làm thí nghiệm, và giải thích được sự thay đổi nội năng của vật

- Phân biệt được sự giống và khác nhau giữa các cách làm đó Từ đó đưa ra tổng quát về các cách làm thay đổi nội năng của vật

- Ghi kết luận thí nghiệm trên giấy A0 theo mẫu báo cáo, dán lên tường ở vị trí góc trải nghiệm

PHIẾU HỌC TẬP: GÓC “TRẢI NGHIỆM” 7

Tiến hành TN: Làm thí nghiệm để thay đổi nội năng của 1 đồng xu.

1 Nêu các phương án làm thí nghiệm

2 Nhiệt độ của đồng xu thay đổi thế nào?

3 Nhiệt độ của đồng xu thay đổi thì nội năng của nó thay đổi thế nào? Vì sao?

4 Trong các cách làm thí nghiệm trên, chúng có điểm gì chung?

5 Trong các cách làm thí nghiệm này có sự chuyển hóa năng lượng không? Phân biệt công và nhiệt lượng

6 Có mấy cách làm thay đổi nội năng của vật?

Góc phân tích: Giáo viên yêu cầu học sinh đọc sách giáo khoa để trả lời câu hỏi

và rút ra kiến thức mới, kiến thức trọng tâm cần lĩnh hội Góc này dành cho những học sinh có phong cách học kiểu đọc, viết tức là tiếp nhận thông tin dưới dạng chữ viết, văn bản

Mục tiêu: Từ việc nghiên cứu sách giáo khoa, học sinh rút ra kết luận về

kiến thức mới

Nhiệm vụ:

- Nghiên cứu sách giáo khoa thảo luận và rút ra kết luận về:

+ Chứng minh nội năng phụ thuộc và nhiệt độ và thể tích

+ Hai cách làm thay đổi nội năng của vật

+ Công thức tính nhiệt lượng và ý nghĩa của các đại lượng có trong công thức

- Thống nhất trong nhóm ghi nội dung vào phiếu học tập trên giấy A0, dán lên tường ở vị trí góc phân tích

PHIẾU HỌC TẬP: GÓC “PHÂN TÍCH” 8

1 Nội năng phụ thuộc vào những yếu tố nào ? Chứng minh ?

2 Để thay đổi nội năng của vật thì cần thay đổi năng lượng nào của vật? Từ đó đưa ra các cách làm thay đổi nội năng của vật

3 Nêu sự khác nhau giữa thực hiện công và truyền nhiệt

4 Kể tên những hình thức truyền nhiệt mà em biết

7 của tác giả

8 của tác giả

5 Viết công thức tính nhiệt lượng mà chất rắn( hay chất lỏng) tỏa ra( hay thu vào)

Góc áp dụng: Học sinh đọc bảng trợ giúp sau rồi áp dụng giải bài tập hoặc giải

quyết một vấn đề có liên quan đến thực tiễn Góc này dành cho học sinh đã làm chủ một phần hoặc toàn bộ nội dung bài học trước khi đến lớp hoặc học sinh có phong cách vận động hoặc kiểu đọc/viết

Mục tiêu: Từ phiếu hỗ trợ kiến thức của giáo viên (nội dung tóm tắt kiến

thức của bài học) học sinh có thể áp dụng để giải bài tập

Nhiệm vụ:

- Học sinh nghiên cứu (cá nhân) nội dung trong tờ phiếu hỗ trợ kiến thức

- Hoàn thành phiếu học tập vào giấy A4, thống nhất trong nhóm rồi viết kết quả trên giấy A0, dán lên tường ở vị trí góc áp dụng

PHIẾU TRỢ GIÚP 9

1 Hai cách làm thay đổi nội năng: Thực hiện công và truyền nhiệt

2 Trong quá trình thực hiện công có sự chuyển hóa từ một dạng năng lượng khác sang nội năng

3 Trong quá trình truyền nhiệt không có sự chuyển hóa năng lượng từ dạng này sang dạng khác, chỉ có sự truyền nội năng từ vật này sang vật khác

4 Số đo độ biến thiên của nội năng trong quá trình truyền nhiệt là nhiệt lượng

∆ =U Q

Q mc t= ∆ trong đó Q: nhiệt lượng tỏa ra hay thu vào (J)

m: khối lượng của vật (kg)

c: nhiệt dung riêng của chất ( J/kg.K)

∆t: độ biến thiên nhiệt độ ( oC hoặc K)

PHIẾU HỌC TẬP: GÓC “ÁP DỤNG” 10

Bài 1: Một hòn bi thép khối lượng 50g rơi từ độ cao 1,2m xuống một tấm đá và

nảy lên được 1m Tại sao nó không nảy lên đến độ cao ban đầu ? Tính lượng cơ năng đã bị mất đi ? Lấy g = 10 m/s2

Bài 2: Thả một quả cầu bằng nhôm khối lượng 0,1kg được nung nóng tới nhiệt

độ 135oC vào một cốc đựng nước ở 35oC Sau một thời gian, nhiệt độ của quả cầu và nước đều bằng 65oC Tính khối lượng của nước trong cốc Coi nhiệt

9 của tác giả

10 của tác giả

lượng truyền cho cốc và môi trường bên ngoài là không đáng kể Biết nhiệt dung riêng của nhôm và nước lần lượt là 880 J/ kg.K và 4 200 J/kg.K

Chú ý:

1 Mỗi học sinh có thể tùy chọn và trải qua 2/4 góc hoặc 3/4 hoặc 4/4 góc

(yêu cầu này phụ thuộc vào trình độ và tốc độ học của mỗi em)

2 Nhóm học sinh có học lực khá trở lên thuộc “nhóm linh hoạt” do các em

tự chọn góc xuất phát và các góc luân chuyển theo vòng tròn liên tiếp phụ thuộc vào sở thích và phong cách và năng lực của mình

3 Những học sinh yếu không thể tham gia nhiều nhóm, sẽ hoàn thành nhiệm

vụ tại 1 nhóm và nhận kết quả từ các nhóm khác về tham khảo

4.

Hoạt động 3: Thu các kết quả việc thực hiện nhiệm vụ ở các góc

Giáo viên nhận xét quá trình hoạt động của lớp Yêu cầu đại diện từng góc báo cáo kết quả ở cuối tiết học hoặc đầu tiết học sau Sau đó giáo viên sẽ tổng kết lại những kiến thức trọng tâm cần nắm được

Bài Tập về nhà: Giao bài tập về nhà cho học sinh và nhiệm vụ chuẩn bị cho tiết

học sau

4 Kết quả đã đạt được

Quá trình thực nghiệm và điều tra đánh giá trên đối tượng học sinh Ban đầu tôi giới thiệu bài học ở các lớp khảo sát, sau đó phát phiếu thăm dò ý kiến học sinh

Kết quả thu được qua việc thăm dò ý kiến 84 học sinh thuộc 2 lớp 10a2 và 10a4 năm học 2017-2018 được thể hiện qua bảng sau

1

Phương pháp dạy học theo góc với các kĩ

thuật dạy học tích cực phù hợp với nội dung

bài học và khả năng học tập của em?

2 Phương pháp này giúp em dễ lĩnh hội kiếnthức, rèn luyện kỹ năng thực hành vật lí ? 03 13 68

3 Phương pháp này mang lại kết quả đáng kểtrong học tập ? 03 13 68