MỘT số BIỆN PHÁP NÂNG CAO NĂNG lực tự học bài “ĐỊNH LUẬT bảo TOÀN ĐỘNG LƯỢNG

---SÁNG KIẾN KINH NGHIỆMMỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC TỰ HỌC BÀI “ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN ĐỘNG LƯỢNG” VẬT LÍ 10 THPT BẰNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC NGHIÊN CỨU BÀI HỌC Người thực hiện: Lê Văn

-SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC TỰ HỌC

BÀI “ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN ĐỘNG LƯỢNG” VẬT

LÍ 10 THPT BẰNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

NGHIÊN CỨU BÀI HỌC

Người thực hiện: Lê Văn Chung Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THPT Yên Định 1 SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Vật Lí

THANH HOÁ, NĂM 2019

1.1 Lí do chọn đề tài 2

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.2 Thực trạng trước khi áp dụng sáng kiến 4-5

2.3 Các giải pháp sử dụng giải quyết vấn đề 5-6

2.4 Hiệu quả sáng kiến đối với hoạt động giáo dục, với

bản thân, đồng nghiệp và nhà trường

7-9

Danh mục các sáng kiến đã được Hội đồng khoa

học cấp Sở GD-ĐT đánh giá, đạt giải

12

Sáng kiến kinh nghiệm

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC TỰ HỌC BÀI “ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN ĐỘNG LƯỢNG” VẬT LÍ 10 THPT BẰNG PHƯƠNG

PHÁP DẠY HỌC NGHIÊN CỨU BÀI HỌC

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài

Môn vật lí là môn khoa học nghiên cứu những sự vật, hiện tượng xảy ra hàngngày, có tính ứng dụng thực tiễn cao Là một trong những môn học gắn liền vớicông cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Trong quá trình học tập họcsinh không chỉ dừng lại ở mức độ lĩnh hội và tiếp thu tri thức mới do giáo viêntruyền tải mà các em còn phải tìm tòi các kiến thức mới thông qua các tài liệukhác ngoài SGK Điều này tạo cho học sinh một thói quen tốt trong việc chủđộng, hứng thú, đam mê học tập, tìm hiểu kiến thức trong từng bài học, phát huytính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và sử dụng tốt công nghệhiện đại Đào tạo nguồn lao động trong thời đại mới với phương châm “học suốtđời”

Phương pháp nghiên cứu bài học[1]xuất hiện từ rất lâu nhưng đã được áp dụngtrong quá trình giảng dạy hiện nay ở nước ta, bước đầu có hiệu quả cao

Sử dụng phương pháp này(1) trong giảng dạy còn nhiều vấn đề vướng mắc đốivới giáo viên cũng như học sinh Do nguyên nhân từ trước đến nay chúng ta chỉquan niệm dạy học chủ yếu dựa vào kiến thức, kinh nghiệm của giáo viên, họcsinh là người học thụ động, chỉ luôn chú ý đến những kiến thức do giáo viêntruyền thụ mà mất đi tính chủ động trong việc tìm tòi kiến thức mới từ chínhSGK, các tài liệu khác

Từ những vấn đề trong thực tiễn dạy học tôi đã áp dụng và đưa ra sáng kiến “ Một số biện pháp nâng cao năng lực tự học bài Định luật bảo toàn động

lượng- Vật lí 10THPT bằng phương pháp nghiên cứu bài học”

1.2 Mục đích nghiên cứu:

Từ xưa đến nay, ta quá chú trọng đến phương pháp dạy học với tính chất ngườidạy là trung tâm, ít có sự tương tác giữa giáo viên và học sinh Mặt khác họcsinh rất thụ động trong việc tiếp thu tri thức, không có ý thức tự học, tự tìm tòi,sáng tạo

Tổ chức dạy học cho học sinh nghiên cứu bài học là một phương pháp dạy họcmới đối với hầu hết giáo viên THPT, chưa phổ biến, giáo viên cũng chưa thểkhẳng định tuyệt dối tính ưu việt của phương pháp này Nhưng nó sẽ thay đổisuy nghĩ của giáo viên cũng như học sinh, là tiền đề cho học sinh có thói quen đitìm chân lí mới, phương pháp học tập mới ở mọi nơi, mọi lúc, phù hợp với cuộccách mạng khoa học 4.0 đang diễn ra

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Với đề tài này tôi đặt vấn đề là: Sử dụng phương pháp dạy học nghiên cứu bàihọc để giảng dạy cho một nội dung rất quan trọng trong chương trình vật lí 10THPT là bài “Định luật bảo toàn động lượng” kết hợp với một số phương pháp,

kỹ thuật dạy học tích cực khác

1.4 Phương pháp nghiên cứu

+ Nghiên cứu lí thuyết

+ Khảo sát thực tế

+ Thực nghiệm sư phạm

+ So sánh, đánh giá kết quả thu được giữa hai nhóm đối tượng học sinh có

“đầu vào” gần giống nhau

+ Rút kinh nghiệm bổ xung cho các lần dạy tiếp theo

1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm

Phương pháp dạy học theo định hướng nghiên cứu bài học đã được Sở GD-ĐTThanh Hóa triển khai trong những năm gần đây, là một phương pháp dạy họcmới trong các trường THPT Nếu được triển khai mạnh mẽ hơn thì tiết họcthông qua cách làm này sẽ giúp học sinh có nhiều cơ hội để phát biểu, trao đổi,lắng nghe ý kiến của nhau, tạo cơ hội cho học sinh nhút nhát, học sinh yếu vàohoạt động học tập, phát huy được khả năng làm việc độc lập của học sinh Họcsinh làm việc theo nhóm phát huy được kỹ năng giao tiếp như lắng nghe ý kiếncủa người khác, biết trình bày ý kiến của mình, giúp đỡ lẫn nhau, tạo mối quan

hệ tốt đẹp giữa các học sinh để cùng nhau tiến bộ trong học tập

Qua tiết dạy có thể nhận thấy rằng, việc dạy học theo hướng nghiên cứu bàihọc kết hợp với tự học là một giải pháp tốt để nâng cao chất lượng dạy và họchiện nay

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cở sở lí luận

Thuật ngữ “nghiên cứu bài học” (NCBH) (tiếng Anh là LessonStudy hoặc Lesson Research) được chuyển từ nguyên nghĩa tiếngNhật (jugyou kenkyuu) Thuật ngữ NCBH có nguồn gốc trong lịch sử giáo dụcNhật Bản, từ thời Meiji (1868 -1912), như một biện pháp để nâng cao năng lựcnghề nghiệp của giáo viên thông qua nghiên cứu cải tiến các hoạt động dạy họccác bài học cụ thể, qua đó cải tiến chất lượng học của học sinh Cho đến nay

chuyên môn của giáo viên so với các phương pháp truyền thống khác Điều đócho thấy tính ưu việt và sức hấp dẫn to lớn của NCBH[1]

Bản thân tôi là một giáo viên bộ môn Vật lí đã suy nghĩ và đặt ra câu hỏi: Ápdụng nghiên cứu bài học cho một tiết học vật lí THPT có gì khó, nó có tác dụngnhư thế nào đối với một học sinh( tạo hứng thú học tập,

Quá trình giảng dạy một bài, một chuyên đề theo hướng nghiên cứu bài học cầnthông qua các bước sau:

Bước 1: Tìm hiểu trong chương trình những bài học, nội dung có thể dạy học

theo hướng nghiên cứu bài học

Bước 2: Giáo viên soạn giảng theo hướng nghiên cứu bài học

- Quá trình soạn giảng cần chú ý các vấn đề sau:

Cần xác định mục tiêu kiến thức và kỹ năng mà HS cần đạt được sau khi họcbài (theo chuẩn kiến thức, kỹ năng ở từng môn học), đảm bảo phù hợp với trình

độ của HS, năng lực chuyên môn của GV

- Nội dung bài học, các phương pháp, phương tiện dạy học đạt hiệu quả cao,cách tổ chức dạy học phân hóa theo năng lực của HS, cách rèn kỹ năng, hướngdẫn HS vận dụng kiến thức đã học để giải quyết tình huống thực tiễn…

- Dự kiến, giả định các vướng mắc những thuận lợi, khó khăn của học sinh khitham gia các hoạt động học tập và các tình huống xảy ra và cách xử lý (nếu có)

… để thiết lập các câu hỏi tình huống phù hợp với nội dung trọng tâm mà họcsinh cần đạt được sau bài học

- Sử dụng phương pháp học sinh tự nghiên cứu bài học chỉ áp dụng cho một sốnội dung trong bài Khi dạy cần kết hợp với các phương pháp, kỹ thuật dạy họctích cực khác như phương pháp dạy học theo góc, dạy học đặt và giải quyết vấn

đề, kỹ thuật KWL, sơ đồ tư duy

- (Giáo án thuộc phần phụ lục)

Bước 3: Tiến hành giảng dạy trên lớp

- Giảng dạy trên lớp theo phương pháp thông thường mà lâu nay sử dụng kinhnghiệm từ trước đến nay ở một lớp đối chứng

- Giảng dạy theo phương pháp nghiên cứu bài học bài định luật bảo toàn độnglượng trên một lớp tương đương

Bước 4: Kiểm tra, đánh giá, so sánh

Quan sát thái độ học tập, khả năng tiếp thu kiến thức mới của học sinh hai lớpCho hai nhóm học sinh cùng làm bài kiểm tra trắc nghiệm để đánh giá mức độtiếp thu kiến thức

Bước 5: Rút kinh nghiệm bổ xung

2.2 Thực trạng trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

a Đối với học sinh:

Các lớp 10A6, 10A7, 10A8 được định hướng học chương trình cơ bản D, các

em chủ yếu chú tâm đến các ôn sau này thi THPT Quốc Gia, đồng thời để xétvào một trường ĐH, CĐ đó là các môn Toán, Văn, Anh, ban KHXH Khi đó tôi

đã tìm hiểu, xem xét thái độ, quá trình học tập của các em trên lớp cũng như ởnhà tôi đã nhận thấy một đặc điểm chung là:

- Học sinh nhận xét môn Vật lí là môn học khó, em không chịu học bài cũ vàlàm bài tập ở nhà, ghi chép bài “lấy lệ”, chuyển “ trách nhiệm” cho giáo viên bộmôn

- Học sinh học theo hình thức đối phó, không có động lực học vì cho rằng mônvật lí không giúp ích cho các em thi THPT QG cũng như xét tuyển sau này

- Không học bài cũ và làm bài tập ở nhà, ở trên lớp các em vào trang học trựctuyến( vieetjack.com, ) để chép lại lời giải các bài tập trong SGK

- Khi kiểm tra 15 phút hoặc một tiết thì chỉ có một số ít học sinh làm còn cáchọc sinh khác nhìn bài, chép lại, ảnh hưởng đến sự đánh giá chính xác năng lực,kết quả học tập của các em

b Đối với giáo viên:

- Bản thân là giáo viên bộ môn chịu trách nhiệm về chất lượng học tập của lớpđược phân công gảng dạy, tôi đã trăn trở khá nhiều và tâm niệm rằng làm sao đểcác em cảm thấy học môn Vật lí có ích cho tương lai các em, có hứng thú tronghọc tập Với tinh thần cầu thị, học hỏi qua bạn bè, qua đồng nghiệp và ngay cảđối với học sinh, tôi đã tìm đến phương pháp tổ chức dạy một bài học với yêucầu học sinh tự nghiên cứu bài học Đây là phương pháp dạy học nhưng cũng làyêu cầu của giáo viên đối với học sinh trong từng phần nội dung bài học

c Đối với bài “ Định luật bảo toàn động lượng”

Nội dung bài “Định luật bảo toàn động lượng” trong chương trình vật lí THPT

là một bài học khó, học sinh hiểu được bài học này cần phải đảm bảo các yếu tốnhư nắm vững kiến thức toán véc tơ vận dụng vào Vật lí, đồng thời có khả năngquan sát các hiện tượng xảy ra trong tự nhiên, cuộc sống Với các yêu cầu đó thìchỉ có số ít học sinh mới đảm bảo được các yêu cầu

2.3 Các giải pháp để giải quyết vấn đề

a Sử dụng tuyên truyền- kiểm tra

Vai trò tuyên truyền của giáo viên rất quan trọng, mỗi khi các em đã tin tưởngvào giáo viên, cảm nhận sự lý thú môn học thì các em sẽ có động lực học môn

đó, hoặc cho các tiết học có chất lượng hơn Nhưng sự tuyên truyền của giáoviên bộ môn không thể đạt hiệu quả tốt nhất mà cần có sự hỗ trợ của giáo viênchủ nhiệm và ban cán sự lớp Các em ban cán sự lớp và giáo viên chủ nhiệmthấy được tình hình học tập từng bộ môn từ đó đôn đốc, nhắc nhở các em, cácbạn khác học bài cũ, làm bài tập ở nhà

b Sử dụng công nghệ thông tin

Ban cán sự lớp

Ý thức, thái độ học tập, mức

độ chăm chỉ của học sinh

Công nghệ thông tin( CNTT) có thể nói là một kênh tìm hiểu, học tập rất bổ ích,học sinh có thể tìm thấy bất cứ một vấn đề nào đó liên quan đến bài học, có thểquan sát, sử dụng các video thí nhiệm, các hiện tượng vật lí được ghi chép lại.

Từ những quan sát đó học sinh sẽ nhận thấy rằng học vật lí không khô khan,không chỉ có các công thức mà giáo viên cung cấp cho học sinh để làm bài tập

mà đó là không gian rộng mở trực quan, sinh động, mở ra thế giới quan phongphú

Thời đại 4.0 đã, đang bắt đầu nên trong quá trình giảng dạy, giáo viên cung cấpthông tin, hướng dẫn học sinh sử dụng CNTT vào bài học hôm nay là một trongnhững bước tiến của ngày mai để các em tìm hiểu nhiều vấn đề khác

c Phương pháp, kỹ thuật dạy học KWL cho bài giảng “Định luật bảo toàn động lượng”

Trong phân phối chương trình bài này là 2 tiết với yêu cầu học sinh hiểu đượckiến thức trọng tâm, đồng thời giải được các bài tập có liên quan Muốn đạtđược hiệu quả tối đa thì việc ôn lại các kiến thức cũ mà các em đã được họctrong chương trình Vật lí 10 THPT, kết hợp với sự tìm tòi trên mạng sẽ giúp íchcho xây dựng kiến thức bài học này Do đó trước khi đến tiết dạy tôi đã yêu cầuhọc sinh về nhà hoàn thiện bảng sau:

B ng 1ảng 1

Hoàn thiện những điều các em đã học, đã biết và tìm hiểu, sưu tầm

Câu hỏi - Yêu cầu Đáp án, kết quả cần đạt được

1

- Vận tốc của vật là đại lượng vô

hướng hay véc tơ? phụ thuộc như thế

nào vào vật làm mốc( hệ quy chiếu)

- Một vật đặt nằm yên trên ôtô đang

chuyển động trên đường ngang

+ Vận tốc của vật so với ôtô

+ Vận tốc của vật so với cột mốc bên

đường

GV gợi ý học sinh về đọc lại bài “

Chuyển động cơ” và bài “Chuyển

động thẳng biến đổi đều”

Vận tốc là đại lượng véc tơ

- Vận tốc phụ thuộc vào hệ quy chiếu

Bằng khôngBằng vận tốc của ôtô

2 Mối quan hệ giữa F . t và sự biến

đổi vận tốc ( trạng thái chuyển động)







 1

F

 m 2

v - m

1

v = 

F tHướng, độ lớn của lực, thời gian tácdụng lực làm biến thiên đến tích vậntốc và khối lượng của vật

3 Tương tác giữa hai vật trong hệ cô

4 Tìm hiểu sự chuyển động của tên

lửa thông qua Internet

Video

- Giáo án hoạt động dạy học bài “Định luật bảo toàn động lượng” Vật lí 10THPT chương trình cơ bản(2) ( ở phần phụ lục)

- Nội dung kiểm tra 15 phút sau khi học xong bài học(3) ( ở phần phụ lục)

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, bản thân, đồng nghiệp và nhà trường.

a Đối với bản thân: Tôi nhận thấy rằng, phương pháp nghiên cứu bài học gắn

liền với hoạt động tự học của học sinh đã giúp cho học sinh hiểu bài kỹ hơn, họcsinh có thái độ học tập tốt hơn, hứng thú học tập, góp ý cho nhau trong việc xâydựng bài Học sinh cảm thấy rất thú vị với những thông tin bổ ích và các hìnhảnh, video minh họa liên quan đến các sự vật hiện tượng trong bài học mà các

em sưu tầm được Học sinh tiếp cận với nội dung bài học rất tự nhiên và thực sựhăng hái, tích cực tham gia vào các hoạt động mà giáo viên dẫn dắt Nhiều họcsinh hiểu rằng, việc tìm kiếm thông tin ngoài SGK sẽ đem lại nhiều lợi ích to lớn

là tiền đề cho các em làm những việc lớn hơn

b Đối với học sinh

Sau khi học xong bài định luật bảo toàn động lượng thì học sinh sẽ hoàn thiệnđược bảng mô tả kỹ thuật KWL

K

( những điều đã biết)

W( những điều muốn biết)

L( Hs học được sau bài học)

1 Vận tốc của vật là đại

lượng vô hướng hay

véctơ? phụ thuộc như

- Độ biến thiên động

2 Mối quan hệ giữa

Video mô tả chuyểnđộng của tên lửa

lượng và lực tác dụnglên vật trong một khoảngthời gian t

- Hệ cô lập là gì?

- Định luật bảo toànđộng lượng của hệ cô lập

- Thế nào là va chạmmềm, lấy được ví dụ về

va chạm mềm, giải đượcmột số bài toán liên quanđến va chạm mềm

Chuyển động bằng phảnlực

- Video về sự tương tácgiữa các vật, đồng thờihiểu được khi tính toánmột bài toán va chạm

Sơ đồ tư duy do học sinh thiết kế

Kết quả thu được sau khi giảng dạy theo phương pháp dạy học dựa trên kinhnghiệm ở lớp 10A6 và dạy theo phương pháp nghiên c u b i h c thông quaứu bài học thông qua ài học thông qua ọc thông qua

ho t ạt động tự học của học sinh cho các lớp 10A7, 10A8 như sau: động tự học của học sinh cho các lớp 10A7, 10A8 như sau:ng t h c c a h c sinh cho các l p 10A7, 10A8 nh sau:ự học của học sinh cho các lớp 10A7, 10A8 như sau: ọc thông qua ủa học sinh cho các lớp 10A7, 10A8 như sau: ọc thông qua ớp 10A7, 10A8 như sau: ư sau:

Tỉ lệ trung bình giữa hai nhóm đối tượng học sinh

Loại Nhóm dạy học theo thuyền

thống(Học sinh học theo phương pháp

cũ)

Nhóm dạy học theo phương pháp

mới( Học sinh học theo phương phápnghiên cứu bài học dựa trên hoạt

động tự học)Giỏi 4Hs/ 46Hs= 8,7% 28Hs/ 91Hs= 30,76%

c Đối với nhà trường:

Kết quả đạt được không chỉ do phương pháp dạy học, do giáo viên bộ môn mà

do tập thể, sự phối hợp nhịp nhàng giữa giáo viên bộ môn và giáo viên chủnhiệm Nâng cao ý thức, phát huy tính tự chủ của học sinh, tạo hứng thú học tập,xây dựng thế giới quan, nhân sinh quan và cũng như thói quen nghiên cứu vấn

đề mới cho học sinh.Góp phần nâng cao chất lượng dạy, học và đã được khẳng

số học sinh yếu, kém không còn Điều này cũng cho thấy đề tài bước đầu đã cókết quả tốt.

Qua thời gian áp dụng giảng dạy, tôi nhận thấy muốn nâng cao chất lượng,hiệu quả giảng dạy thì giáo viên phải đổi mới phương pháp dạy học Giáo viêncần truyền “lửa”, bổ xung một số kỹ năng nhằm phát huy tính tích cực, chủ độngkhả năng tư duy logic trong học tập của học sinh Tạo thêm động lực, kích thíchcác em yêu thích môn học hơn

Môn Vật lí là môn khoa học thực nghiệm Nếu chỉ học lí thuyết “xuông” sẽdẫn đến giáo điều Vì vậy tư duy trực quan cần được phát huy thông qua việccác em tự học, tự tìm tòi qua nhiều kênh thông tin, Internet là một kênh thông tinphong phú, đa dạng, hữu ích cho học sinh nếu như có sự định hướng của giáoviên

Kết quả đạt được trong giảng dạy môn học không chỉ sự đóng góp của giáoviên bộ môn mà còn cần có sự giúp đỡ của giáo viên chủ nhiệm, ban cán sự lớp,đôn đốc, kiểm tra việc học tập của học sinh hàng ngày

Trên đây tôi đã trình bày những suy nghĩ của mình về một số phương pháp dạy học theo hướng nghiên cứu bài học bằng việc tổ chức hoạt động tự học bài “Định luật bảo toàn động lượng” vật lí 10 THPT một cách hiệu quả Tuy nhiên trong đổi mới phương pháp dạy học vật lý tôi gặp không ít khó khăn và chắc chắn không tránh khỏi những hạn chế Tôi rất mong sự đóng góp, bổ sung của các đồng nghiệp để phương pháp này đư sau:ợc tốt hơn, nhằm nâng cao chất ốt hơn, nhằm nâng cao chất ơn, nhằm nâng cao chất c t t h n, nh m nâng cao ch t ằm nâng cao chất ất

lư sau:ợc tốt hơn, nhằm nâng cao chất ng d y v h c áp ng nhu c u c a xã h i trong th i kì ạt động tự học của học sinh cho các lớp 10A7, 10A8 như sau: ài học thông qua ọc thông qua đ ứu bài học thông qua ầu của xã hội trong thời kì đổi mới ủa học sinh cho các lớp 10A7, 10A8 như sau: ộng tự học của học sinh cho các lớp 10A7, 10A8 như sau: ời kì đổi mới đổi mới i m i ớp 10A7, 10A8 như sau:

XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG

ĐƠN VỊ

Thanh Hóa, ngày 20 tháng 5 năm 2019

Tôi xin cam kết đây là SKKN của mìnhviết, không sao chép nội dung của

người khác

Lê Văn Chung