SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG THPT TRIỆU SƠN 4 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM XÂY DỰNG CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC PHẦN CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT SINH HỌC 11 Người thực h
Trang 1
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT TRIỆU SƠN 4
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
XÂY DỰNG CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC PHẦN CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT SINH HỌC 11
Người thực hiện: Lê Văn Lập
Chức vụ: Giáo viên SKKN thuộc lĩnh vực: Sinh Học
Trang 2THANH HÓA, NĂM 2019.
MỤC LỤC.
Trang
1.1 Lý do chọn đề tài 01 1.2 Mục đích nghiên cứu của đề tài 01 1.3 Đối tượng nghiên cứu 02 1.4 Phương pháp nghiên cứu 02
2.3 Giải pháp và tổ chức thực hiện 04 2.3.1 Cấu trúc chuyên đề 04 2.3.2 Biên soạn câu hỏi cho chuyên đề 05
2.3.3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn
đề - Chuyên đề Cảm ứng ở thực vật 08. 2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 18
Trang 31.Mở đầu.
1.1 Lý do chọn đề tài:
Nghị quyết hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện
giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học
theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập chung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”
Nhận thức được tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học,tôi đã đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới kiểm tra đánh giá, ứng dụng côngnghệ thông tin vào dạy học và đặc biệt là tôi cùng các đồng nghiệp của mìnhtrong nhóm sinh - trường THPT Triệu sơn 4 đã mạnh dạn xây dựng các chuyên
đề dạy học để nâng cao hiệu quả trong dạy học và tạo hứng thú cho học sinh khihọc môn sinh học
Trong chương trình sinh học 11, việc xây dựng các chuyên đề dạy họcgiúp học sinh hiểu sâu hơn, liền mạch hơn về từng mảng kiến thức và tránh sựlặp lại nhàm chán Với nội dung của chương II: Cảm ứng – Phần A- Cảm ứng ởthực vật (sinh học 11 –cơ bản) cũng vậy, thay cho việc dạy học được thực hiệntheo từng bài: Hướng động; Ứng động; Thực hành hướng động, trong sách giáo
khoa như hiện nay tôi và các đồng nghiệp đã nghiên cứu đề tài: “Xây dựng
chuyên đề dạy học nhằm nâng cao hiệu quả dạy học phần cảm ứng ở thực vật sinh học 11” Với mong muốn sau khi học chuyên đề này các em sẽ thấy dễ
dàng hơn trong việc nhận biết các hiện tượng ứng động và hướng động trongthực tiễn Có cơ sở khoa học để ứng dụng trong đời sống sản xuất đạt hiệu quảcao Với các phương pháp, kỹ thuật dạy học trong chuyên đề sẽ giúp các emphát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng củangười học
1.2 Mục đích nghiên cứu:
Nghiên cứu kiến thức và xây dựng thành chuyên đề cảm ứng ở thực vật
Trang 4để
Trang 5học sinh có cái nhìn tổng quát về sự cảm ứng ở thực vật từ đó các em dễ dàngphân biệt được hướng động và ứng động đồng thời giải thích được các hiệntượng cảm ứng của thực vật ngoài thực tiễn cuộc sống như: hiện tượng cụp lácủa cây trinh nữ khi va chạm, hiện tượng bắt mồi của cây gọng vó, hiện tượng
nở hoa của cây bồ công anh Từ đó nâng cao chất lượng và hứng thú học tậpmôn sinh học 11 của học sinh
Thông qua chuyên đề cũng giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh, ýthức bảo vệ thiên nhiên, bảo vệ môi trường sống thông qua hoạt động trồng vàchăm sóc cây xanh
1.3 Đối tượng nghiên cứu:
- Kiến thức bài Hướng động, Ứng động và Thực hành : Hướng độngthuộc bài 23,24,25 trong chương trình sinh học 11 cơ bản
- Cấu trúc của chuyên đề dạy học và cách xây dựng chuyên đề
- Học sinh lớp 11 trường THPT Triệu Sơn 4
1.4 Phương pháp nghiên cứu:
- Thông qua nghiên cứu các đề thi học sinh giỏi cấp tỉnh dành cho họcsinh lớp 11 hằng năm
- Phương pháp phân tích tổng hợp
- Phương pháp dạy học tích cực, dạy học thực nghiệm
- Phương pháp kiểm tra đánh giá
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm:
2 1 Cơ sở lí luận:
2.1.1 Kiến thức:
- Nêu được các khái niệm: Cảm ứng, tính cảm ứng, hướng động, ứng động
- Phân biệt được hướng động và ứng động, các kiểu hướng động, các kiểuứng động
- Giải thích được cơ chế chung của hướng động, ứng động
- Lấy được ví dụ phù hợp với các loại cảm ứng ở thực vật
- Nêu được vai trò của cảm ứng đối với đời sống thực vật
- Giải thích một số hiện tượng thực tiễn liên quan tới cảm ứng ở thực vật
- Vận dụng tính cảm ứng ở thực vật vào thực tiễn sản xuất
2.1.2 Kĩ năng:
Trang 6- Kĩ năng tư duy, kĩ năng giải quyết vấn đề.
- Kĩ năng khoa học: quan sát; phân loại; định nghĩa
- Kĩ năng học tập: tự học; tự nghiên cứu; hợp tác; giao tiếp
- Kĩ năng thí nghiệm: thiết kế thí nghiệm, kết quả thí nghiệm, rút ra kết luận
2.1.3 Thái độ
- Biết vận dụng cảm ứng ở thực vật vào thực tiễn trồng trọt
- Có ý thức bảo vệ môi trường đất thông qua động tưới nước, bón phân hợp lítạo điều kiện bộ rễ phát triển, trồng cây với mật độ phù hợp
- Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường sống ổn định, tránh những tác động mạnhgây ra những thay đổi lớn trong môi trường
- Nhận thức được khả năng biến đổi của thực vật để thích nghi với môi trường là
có mức độ
2.1.4 Các năng lực cần hướng tới
- Năng lực tự học:
+ Tìm hiểu tác dụng sinh lý của auxin
+ Tìm hiểu cơ chế ứng động sinh trưởng và không sinh trưởng
+ Phân biệt hướng động và ứng động
+ Tiến hành thí nghiệm theo sự phân công của giáo viên
- Năng lực giải quyết vấn đề:
+ Quan sát hình và xác định đúng các hình thức cảm ứng tương ứng với mỗihình
+ Nhận dạng được các kiểu hướng động và ứng động
+ Vận dụng cơ chế hướng động và ứng động để giải quyết tình huống cụ thể
- Năng lực quản lí: quản lí nhóm, quản lí bản thân, quản lí các phương tiện trongquá trình học tập
- Năng lực giao tiếp: Tăng khả năng sáng tạo, xử lí tình huống, hình thành kĩnăng tranh luận, hùng biện, tự tin khi trình bày vấn đề hay phát vấn, biết lắngnghe
- Năng lực hợp tác: Qua trao đổi thông tin trong nhóm học tập
- Năng lực sử dụng công nghệ thông tin: Khai thác trang thông tin trên các trangWeb, chụp hình, quay camera
- Năng lực sử dụng ngôn ngữ: Báo cáo sản phẩm học tập
- Năng lực thiết kế thí nghiệm hướng động và ứng động
2.1.5 Hình thức, phương pháp, kỹ thuật dạy học:
Trang 7- Hình thức: Dạy học trên lớp.
- Phương pháp: Dạy học nhóm, giải quyết vấn đề, dạy học theo dự án
- Kỹ thuật: Chia nhóm, kỹ thuật giao nhiệm vụ, đặt câu hỏi, động não, tia chớp
2.1.6 Một số kiến thức lồng ghép vào chuyên đề :
- Kiến thức về sinh trưởng ở bài 34: Sinh trưởng ở thực vật – sinh học 11- cơbản
- Kiến thức về hoocmôn Auxin ở bài 35: Hoocmôn thực vật – sinh học 11- cơbản
- Kiến thức về phát triển ở bài 36: Phát triển ở thực vật có hoa – sinh 11 cơ bản
2.2- Thực trạng của vấn đề:
Dạy học từng bài theo cấu trúc nội dung sách giáo khoa:
- Bài 23: Hướng động:
I Khái niệm hướng động
II Các kiểu hướng động
III Vai trò của hướng động trong đời sống thực vật
là năng lực làm thực hành của học sinh
2.3 Giải pháp tổ chức thực hiện:
2.3.1 Cấu trúc chuyên đề: ‘‘Cảm ứng ở thực vật”
I Khái niệm cảm ứng ở thực vật.
Trang 8II Các kiểu hướng động và ứng động.
1 Các kiểu hướng động
2 Các kiểu ứng động
III Cơ chế hướng động và ứng động
1 Tác động của hoocmon Auxin đối với sự sinh trưởng của thực vật
2 Cơ chế hướng sáng, hướng trọng lực
3 Cơ chế ứng động sinh trưởng và không sinh trưởng
Nội dung trong chuyên đề được sắp xếp lại giúp học sinh dễ dàng phân biệthướng động và ứng động cũng như phân biệt các hình thức ứng động và hướngđộng Trong chuyên đề có thêm phần cơ chế hướng sáng, hướng trọng lực, cơchế ứng động sinh trưởng và không sinh trưởng để học sinh có cơ sở khoa họcvận dụng vào thực tiễn cuộc sống, sản xuất Nội dung thực hành hướng độngđược đưa lên đầu chuyên đề để học sinh ngoài việc có kỹ năng thực hành cònbiết sử dụng chính sản phẩm thực hành của mình minh họa cho phần báo cáo kếtquả nghiên cứu bài học
2.3.2 Biên soạn câu hỏi để dạy học cho chuyên đề
Sau khi học sinh học xong nội dung: "A Cảm ứng ở thực vật" theo cấu trúctừng bài trong sách giáo khoa sinh 11 – cơ bản, tôi tiến hành khảo sát ở 5 lớp 11B1, 11B2, 11B3, 11B4, 11B6 ( năm học 2017 -2018) tại trường THPT TriệuSơn 4 với 15 câu hỏi sau:
Câu 1: Cơ sở của sự uốn cong trong hướng tiếp xúc là:
a/ Do sự sinh trưởng không đều của hai phía cơ quan, trong khi đó các tế bào tại phía không được tiếp xúc sinh trưởng nhanh hơn làm cho cơ quan uốn cong về phía tiếp xúc.
b/ Do sự sinh trưởng đều của hai phía cơ quan, trong khi đó các tế bào tạiphía không được tiếp xúc sinh trưởng nhanh hơn làm cho cơ quan uốn cong
về phía tiếp xúc
c/ Do sự sinh trưởng không đều của hai phía cơ quan, trong khi đó các tế bàotại phía được tiếp xúc sinh trưởng nhanh hơn làm cho cơ quan uốn cong vềphía tiếp xúc
Trang 9d/ Do sự sinh trưởng không đều của hai phía cơ quan, trong khi đó các tế bàotại phía không được tiếp xúc sinh trưởng chậm hơn làm cho cơ quan uốncong về phía tiếp xúc.
Câu 2: Bộ phận nào trong cây có nhiều kiểu hướng động?
a/ Hoa b/ Thân c/ Rễ. d/ Lá
Câu 3: Những ứng động nào dưới đây là ứng động không sinh trưởng?
a/ Hoa mười giờ nở vào buổi sáng, khí khổng đóng mở
b/ Hoa mười giờ nở vào buổi sáng, hiện tượng thức ngủ của chồi cây bàng
c/ Sự đóng mở của lá cây trinh nữ, khí khổng đóng mở.
d/ Lá cây họ đậu xoè ra và khép lại, khí khổng đóng mở
Câu 4: Các kiểu hướng động dương của rễ là:
a/ Hướng đất, hướng nước, hướng sáng
b/ Hướng đất, ướng sáng, huớng hoá
c/ Hướng đất, hướng nước, huớng hoá.
d/ Hướng sáng, hướng nước, hướng hoá
Câu 5: Cây non mọc thẳng, cây khoẻ, lá xanh lục do điều kiện chiếu sáng như
thế nào?
a/ Chiếu sáng từ hai hướng b/ Chiếu sáng từ ba hướng
c/ Chiếu sáng từ một hướng d/ Chiếu sáng từ nhiều hướng.
Câu 6: Ứng động nào không theo chu kì đồng hồ sinh học?
a/ Ứng động đóng mở khí kổng b/ Ứng động quấn vòng.
c/ Ứng động nở hoa d/ Ứng động thức ngủ của lá
Câu 7: Những ứng động nào sau đây là ứng động sinh trưởng?
a/ Hoa mười giờ nở vào buổi sáng, khí klhổng đóng mở
b/ Hoa mười giờ nở vào buổi sáng, hiện tượng thức ngủ của chồi cây bàng.
c/ Sự đóng mở của lá cây trinh nữ khí klhổng đóng mở
d/ Lá cây họ đậu xoè ra và khép lại, khí klhổng đóng mở
Câu 8: Ứng động là:
a/ Hình thức phản ứng của cây trước nhiều tác nhân kích thích
Trang 10b/ Hình thức phản ứng của cây trước tác nhân kích thích lúc có hướng, khi vôhướng.
c/ Hình thức phản ứng của cây trước tác nhân kích thích không định hướng.
d/ Hình thức phản ứng của cây trước tác nhân kích thích không ổn định
Câu 9: Ứng động khác cơ bản với hướng động ở đặc điểm nào?
a/ Tác nhân kích thích không định hướng.
b/ Có sự vận động vô hướng
c/ Không liên quan đến sự phân chia tế bào
d/ Có nhiều tác nhân kích thích
Câu 10: Các kiểu hướng động âm của rễ là:
a/ Hướng đất, hướng sáng b/ Hướng nước, hướng hoá
c/ Hướng sáng, hướng hoá. d/ Hướng sáng, hướng nước
Câu 11: Khi không có ánh sáng, cây non mọc như thế nào?
a/ Mọc vống lên và có màu vàng úa.
b/ Mọc bình thường và có màu xanh
c/ Mọc vống lên và có màu xanh
d/ Mọc bình thường và có màu vàng úa
Câu 12: Những ứng động nào dưới đây theo sức trương nước?
a/ Hoa mười giờ nở vào buổi sáng, hiện tượng thức ngủ của chồi cây bàng
b/ Sự đóng mở của lá cây trinh nữ, khí khổng đóng mở.
c/ Lá cây họ đậu xoè ra và khép lại, khí klhổng đóng mở
d/ Hoa mười giờ nở vào buổi sáng, khí klhổng đóng mở
Trang 11d/ Hình thức phản ứng của cây truớc tác nhân kích thích theo nhiều hướng.
Câu 14: Thân và rễ của cây có kiểu hướng động như thế nào?
a/ Thân hướng sáng dương và hướng trọng lực âm, còn rễ hướng sáng dương
và hướng trọng lực dương
b/ Thân hướng sáng dương và hướng trọng lực âm, còn rễ hướng sáng
âm và hướng trọng lực dương.
c/ Thân hướng sáng âm và hướng trọng lực dương, còn rễ hướng sáng dương
c/ Hướng nước d/ Hướng tiếp xúc.
Kết quả khảo sát: (tính theo tỷ lệ %)
Câu 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Đúng 38,2 43,1 39,3 11,6 29,1 39 47,7 88,7 72,8 59,4 50 30 60 35 72,8 Sai 61,8 56,9 60,7 88,4 70,9 61 52,2 11,3 27,2 40,6 50 70 40 65 27,2
Kết luận: dạy học theo phương pháp cũ học sinh tiếp thu bài thụ động, không
áp dụng được kiến thức để giải các bài tập lý thuyết và thực tiễn nên kết quả bàikiểm tra đạt điểm thấp
2.3.3 – Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề:
Tiết 24,25,26: CHUYÊN ĐỀ: CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT
(Bài 23, 24, 25)
I Chuẩn bị của giáo viên và học sinh:
1 Giáo viên:
Trước thời điểm học một tuần
Chia lớp thành 4 nhóm ( 9 học sinh/nhóm) , gợi ý học sinh tìm hiểu về cảmứng ở thực vật:
- Trồng đậu xanh để thấy được các hiện tượng:
+ Thí nghiệm đối chứng: Gieo khoảng 5 hạt đậu xanh trong cốc nhựa
Trang 12(đường kính 7cm), luôn giữ ẩm cho đất và để ngoài sáng (ánh sáng chiếu đềuxung quang) rồi theo dõi sự sinh trưởng của các cây đậu mọc lên.
+ Hướng sáng: Gieo khoảng 5 hạt đậu xanh trong cốc nhựa (đường kính7cm), luôn giữ ẩm cho đất và để ở cửa sổ (ánh sáng chiếu từ một phía) rồi theodõi sự sinh trưởng của các cây đậu mọc lên
+ Hướng trọng lực: Gieo khoảng 2 hạt đậu trong bông ẩm, để trong ốngnhựa (đường kính 1,5cm, dài 4cm), giữ cho bông luôn ẩm và đặt ống nhựa nằmngang rồi theo dõi sự sinh trưởng của thân, rễ cây
Phần hướng dẫn về nhà của tiết 24:
Sưu tầm hình ảnh và clip về hướng động và ứng động
- Đề xuất các ứng dụng của cảm ứng ở thực vật trong thực tiễn sản xuất
- Yêu cầu học sinh chuẩn bị nội dung:
+ Tìm hiểu cơ chế tác động của hoocmon Auxin với sự sinhtrưởng của cây (gợi ý nghiên cứu bài 35 SGK)
+ Tìm hiểu cơ chế hướng sáng, hướng đất, vai trò và ứngdụng
+ Tìm hiểu cơ chế ứng động sinh trưởng và không sinhtrưởng, vai trò và ứng dụng
+ Phân biệt hướng động và ứng động
Dùng các mẫu thí nghiệm, hình ảnh, clip của nhóm để minh họa cho phần trình bày.
2 Học sinh: Các nhóm tự phân công nhiệm vụ cho các thành viên trong nhóm
theo biểu mẫu:
Họ tên Nội dung
công việc
Phương tiện Sản phẩm dự
kiến
Thời gian hoàn thành
II Tiến trình bài dạy
Trang 131 sĩ số:
Trước mỗi tiết học tiến hành kiểm tra sĩ số học sinh của lớp
2 Kiểm tra bài cũ:
Kiểm tra vở bài tập về nhà của 2 học sinh
3 Bài mới
TIẾT 1:
- Dạy khái niệm cảm ứng, cảm ứng ở thực vật, phân loại cảm ứng ở thực
vật Tìm hiểu các kiểu hướng động và ứng động
- Vai trò của hướng động và ứng động
- Chuyển giao nhiệm vụ cho học sinh để chuẩn bị 2 tiết học sau:
Vì sao một số cây mọc uốn cong về một hướng, những cây khác thìkhông?
Tìm sự khác biệt trong phản ứng của cây đặt ở cửa sổ và vận động ở hoa?
- Giáo viên cho học sinh quan sát 2 hình:
+ Hình 1 Chim sẻ xù lông khi trời lạnh
+ Hình 2 Cụp lá của cây trinh nữ khi có va chạm
Trang 14Gợi ý: khi nhiệt độ thấp, chim sẻ phản ứng như thế nào? Khi tay chạmnhẹ vào lá trinh nữ thì lá có hiện tượng gì ? Học sinh hình thành khái niệmcảm ứng ? Từ đó phát biểu cảm ứng ở thực vật ?
+ Hình 3 Hướng sáng ở thực vật
+ Hình 4 Cụp lá của cây trinh nữ khi có va chạm
Gợi ý: Hãy xác định tác nhân kích thích ở mỗi trường hợp trên? hướngcủa tác nhân kích thích ở 2 trường hợp trên khác nhau như thế nào? Hìnhthành khái niệm hướng động và ứng động
- Giáo viên yêu cầu học sinh nêu thêm một số ví dụ khác về hướng động vàứng động
- Phân loại: Hướng động và ứng động
- Khái niệm hướng động: là hình thức phản ứng một bộ phận của cây trướcmột tác nhân kích thích theo một hướng xác định
- Khái niệm ứng động: là hình thức phản ứng của cây trước một tác nhânkhông định hướng
*Hoạt động 2: Tìm hiểu các kiểu hướng động và ứng động, vai trò của hướng động và ứng động.
1.Các kiểu hướng động:
- Giáo viên cho học sinh quan sát hình hướng sáng (Sinh học 11 cơ bản)
để phân biệt hướng động âm, dương