Một số biện pháp nhằm phát huy năng lực tự học của học sinh trong ôn luyện học sinh mũi nhọn môn lịch sử ở trường THPT như thanh 2

Sáng kiến kinh nghiệm SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG THPT NHƯ THANH 2 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM PHÁT HUY NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH TRONG ÔN LUYỆN HỌC S

Sáng kiến kinh nghiệm

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT NHƯ THANH 2

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM PHÁT HUY NĂNG LỰC

TỰ HỌC CỦA HỌC SINH TRONG ÔN LUYỆN HỌC SINH MŨI NHỌN MÔN LỊCH SỬ

Ở TRƯỜNG THPT NHƯ THANH 2

Sáng kiến kinh nghiệm

2 2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm 2

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 22.2.Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng SKKN 3

Trong việc ôn luyện đội tuyển học sinh giỏi việc phát huy năng lực tự học

rất quan trọng, giáo viên chỉ đóng vai trò hướng dẫn học sinh tự học Sau

những năm ôn luyện đội tuyển, tôi thấy học sinh thường học theo lối học thụđộng, chỉ biết học thuộc lòng mà không biết đặt vấn đề, giáo viên cung cấpđược nội dung nào thì học sinh tiếp thu ít vận động trong tư duy, suy nghĩ Dovậy, cần tìm ra những biện pháp thích hợp để phát huy được năng lực tự họccho học sinh và giáo viên cũng nhàn hơn trong dạy học

Xuất phát từ tình hình trên, để có thể phát huy hết năng lực tự học của họcsinh và đạt được kết quả cao trong học tập và ôn luyện HS mũi nhọn đã thúc

đẩy tôi suy nghĩ và tìm tòi “một số biện pháp nhằm phát huy năng lực tự

học của HS trong ôn luyện học sinh mũi nhọn môn lịch sử ở trường THPT Như Thanh 2” Đó là lí do để tôi lựa chọn đề tài này

1.2 Mục đích nghiên cứu.

+ Hướng dẫn học sinh làm quen và thuần thục với các phương pháp dạy

học mà giáo viên đưa ra từ đó có ý thức trong làm việc cá nhân cũng nhưnhóm, tổ để phát huy năng lực tự học

+ Từ việc học sinh tiếp cận được phương pháp tự học học sinh sẽ pháttriển khả năng tư duy, học hỏi và cạnh tranh nhau trong quá trình học tập.+ Giúp cho giáo viên đổi mới được phương pháp dạy hoc tích cực là lấyhọc sinh làm trung tâm, chống HS học thụ động

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Giáo viên trong việc giảng dạy học sinh giỏi lớp 11

- Học sinh ôn luyện học sinh giỏi lớp 11

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

Sáng kiến kinh nghiệm

Từ kinh nghiệm thực tế trong việc ôn luyện học sinh giỏi ở trường THPTNhư Thanh 2 tôi đã sử dụng các phương pháp sau đây:

+ Phương pháp quan sát: Quan sát kết quả đạt được từ thực tiễn ôn luyệnhọc sinh giỏi trong năm qua

+ Phương pháp tổng kết kinh nghiệm: Tham khảo ý kiến của bạn bè, đồngnghiệp

+ Phương pháp thử nghiệm

+ Phương pháp điều tra

+ Các phương pháp có liên quan đến lí luận dạy học đổi mới

1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm.

- Đề tài có thể sử dụng hoặc làm tài liệu tham khảo trong giảng dạy lịch sử

nói chung và ôn luyện học sinh giỏi nói riêng

- Khả năng áp dụng kĩ thuật dạy học tích cực trong ôn luyện học sinh giỏi

từ đó nâng cao chất lượng giáo dục mũi nhọn cho nhà trường

- Đề tài có sức lan tỏa lớn và có thể áp dụng rộng rãi không chỉ dành chomôn lịch sử mà có thể áp dụng cho các môn học khác

2 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Trong thời gian gần đây ngành giáo dục đã nói nhiều đến việc đổimới căn bản và toàn diện giáo dục như Nghị quyết số 40/2000/QH10, ngày

09 tháng 12 năm 2000 của Quốc hội khóa X về đổi mới chương trình giáo

dục phổ thông đã khẳng định: “Việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông phải quán triệt mục tiêu, yêu cầu về nội dung, phương pháp giáo dục của các bậc học, cấp học quy định trong Luật Giáo dục; khắc phục những

mặt hạn chế của chương trình, sách giáo khoa; tăng cường tính thực tiễn,

kĩ năng thực hành, năng lực tự học; coi trọng kiến thức khoa học xã hội

và nhân văn; bổ sung những thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại phù

hợp với khả năng tiếp thu của học sinh Đổi mới nội dung chương trình,

sách giáo khoa, phương pháp dạy và học phải thực hiện đồng bộ với việc nâng cấp và đổi mới trang thiết bị dạy học, tổ chức đánh giá, thi cử,

chuẩn hóa trường sở, đào tạo, bồi dưỡng giáo viên và công tác quản lí giáo dục”.

Sáng kiến kinh nghiệm

Do vậy yêu cầu đổi mới phương pháp và kĩ thuật dạy học luôn đượcngành chú trọng Đặc biệt từ năm 2010 đến nay Sở giáo dục Thanh Hóa đã

tổ chức rất nhiều đợt tập huấn về đổi mới các kĩ thuật dạy học tích cực lấyhọc sinh làm trung tâm Đổi mới phương pháp và kĩ thuật dạy học mới tạo

ra sự đổi mới thực sự trong giáo dục, mới có thể đào tạo ra những lớpngười năng động, sáng tạo, có tiềm năng cạnh tranh trí tuệ trong bối cảnhnhiều nước trên thế giới đang hướng tới nền kinh tế tri thức Một trongnhững yêu cầu của đổi mới phương pháp và kĩ thuật dạy học là dạy học chútrọng đến việc kết hợp các kĩ thuật dạy học hiện đại với sử dụng có hiệuquả phương tiện, thiết bị dạy học được trang bị hoặc do GV tự làm, đặc biệtlưu ý đến những ứng dụng của công nghệ thông tin

Để đảm bảo những yêu cầu trên thì việc áp dụng các kĩ thuật dạy họchiện đại sẽ đảm bảo sự tin cậy cao về mặt khoa học trong việc học tập đặcbiệt là trong ôn thi học sinh giỏi

Từ năm học 2017 - 2018 nghành giáo dục Thanh hóa tổ chức thi họcsinh giỏi lớp 11 Do vậy đòi hỏi người dạy phải vận dụng tổng hợp các biệnpháp dạy học tích cực một cách khéo léo, linh hoạt, phù hợp với đối tượnghọc sinh, từng thời điểm

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

2.2.1 Thực trạng chung

Trong hai năm học vừa qua Sở giáo dục và đào tạo Thanh Hóa tổchức thi học sinh giỏi lớp 11, do vậy đã gây khá nhiều lúng túng cho giáoviên trong ôn luyện, từ trước đến nay chủ yếu thi chương trình 12 Đây làthời điểm mà ngành nói chung và giáo viên ôn luyện học sinh giỏi vừa thựchiện vừa rút kinh nghiệm Thực trạng trên thiết nghĩ bản thân là người trựctiếp ôn luyện nên đòi hỏi phải không ngừng học hỏi, không ngừng đổi mới.Mặt khác nhiều giáo viên không quan tâm đến việc đổi mới phương pháp

và kĩ thuật dạy học nên ngại ôn đội tuyển và đùn đẩy nhau, trốn tránh tráchnhiệm

2.2.2 Thực trạng ở trường THPT như Thanh 2

2.2.2.1 Về học sinh

Sáng kiến kinh nghiệm

Trường THPT Như Thanh 2 là ngôi trường trước đây đóng ở địa bànThị trấn Như Thanh, nhưng từ năm 2008 đến nay trường đã chuyển về địabàn thôn Hợp Nhất - xã Thanh Tân - huyện Như Thanh - tỉnh Thanh Hóa.Đây là một xã thuộc diện đặc biệt khó khăn (135) của tỉnh Học sinh ở đây

có tới hơn 60% hộ nghèo, hơn 70% là con em dân tộc, địa hình đi lại cáchtrở, nhiều sông suối, nhận thức của đại bộ phận học sinh, phụ huynh cònchưa tốt Tất cả đã gây cản trở rất lớn cho giáo dục nhà trường, đặc biệt làgiáo dục mũi nhọn Đầu vào gần đây là năm học vừa qua điểm cao nhất củahọc sinh bao gồm cả điểm cộng là 20 điểm, còn lại đa phần điểm rất thấp

Mặt khác, môn Lịch sử cấp THCS không được chú trọng và coi làmôn phụ nên gần như học sinh không có phương pháp và rời rạc khônghiểu rõ vấn đề vì nhiều trường còn thiếu giáo viên Lịch sử Đây là cản trởlớn trong tuyển chọn học sinh giỏi Tuy nhiên do đặc thù vùng 135 nên họcsinh chủ yếu theo khối C và một bộ phận học sinh nhất là học sinh thuộcvùng tuyển sinh Nông Cống, Tĩnh Gia có chút tố chất và đây là thuận lợi cơ

bản để giáo viên áp dụng "Một số biện pháp nhằm phát huy năng lực tự

học của HS trong ôn luyện HS mũi nhọn môn lịch sử ở trường THPT Như Thanh 2" vào ôn luyện

2.2.2.2 Về giáo viên.

- Giáo viên 100% đạt chuẩn, trẻ và có lòng yêu nghề, không ngừng học hỏi

để nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, thâm niên công tác lớn hơn 9năm nên cơ bản có đủ kinh nghiệm ôn luyện

- Tuy nhiên còn bộ phận không nhỏ giáo viên chậm và ngại đổi mới, khôngmuốn thay đổi, thỏa mãn với những gì mình có, chất lượng học sinh thấpnên không có tâm huyết đổi mới

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1.Tìm hiểu về “năng lực tự học".

2.3.1.1 Khái niệm

- Năng lực: Theo từ điển tiếng Việt “Năng lực là khả năng, điều kiện chủ

quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hành động nào đó Năng lực làphẩm chất tâm lý và sinh lý tạo cho con người khả năng hoàn thành một

loại hoạt động nào đó với chất lượng cao”

Sáng kiến kinh nghiệm

- Năng lực tự học: Theo Nguyễn Cảnh Toản: “ Năng lực tự học được hiểu

là một thuộc tính kỹ năng rất phức hợp Nó bao gồm kỹ năng và kĩ xảo cần gắn bó với động cơ và thói quen tương ứng, làm cho người học có thể đáp ứng được những yêu cầu mà công việc đặt ra”.

- Năng lực tự học là sự bao hàm cả cách học, kỹ năng học và nội dung

học: “Năng lực tự học là sự tích hợp tổng thể cách học và kỹ năng tác động đến nội dung trong hàng loạt tình huống – vấn đề khác nhau”.

- Tự học là một bộ phận không thể tách rời của quá trình học tập, là quátrình mà: “Người học tự mình hoạt động lĩnh hội tri thức khoa học và rènluyện kỹ năng thực hành không có sự hướng dẫn trực tiếp của giáo viên và

sự quản lý trực tiếp của cơ sở giáo dục, đào tạo Đây là phương thức họctập cơ bản của giáo dục học không chính quy, giáo dục thường xuyên, đồngthời là một bộ phận không thể tách rời của quá trình học tập có hệ thốngtrong các trường học nhằm đào sâu, mở rộng để nhằm nắm vững kiến thứccủa học sinh”

- Như vậy, tự học tự học phải là sự nỗ lực của mỗi cá nhân nhằm đạt đếnmột mục đích nào đó trên con đường chiếm lĩnh kho tàng tri thức của nhânloại Người thầy chỉ đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn, giúp đỡ nhằm tăngcường hiệu quả của việc học Trong việc ôn thi học sinh giỏi, vai trò củangười thầy càng giảm dần, cho đến lúc HS hoàn toàn đảm nhận được việchọc của mình

2.3.1.2 Các hình thức của hoạt động tự học.

Hoạt động tự học được coi là hoạt động tự tổ chức để chiếm lĩnh những trithức, kỹ năng, kỹ xảo và diễn ra dưới nhiều hình thức, mức độ khác nhau:

- Hình thức 1: Tự học có sự điều khiển trực tiếp của người dạy và những

phương tiện kỹ thuật trên lớp

- Hình thức 2: Tự học không có sự điều khiển trực tiếp của người dạy.

- Hình thức 3: Người học tự tìm kiếm tri thức để thỏa mãn những nhu cầu

hiểu biết của mình bằng cách tự tìm tài liệu, tự rút kinh nghiệm về tư duy,

tự phân tích, đánh giá… đây là hoạt động tự học có mức độ khó khăn caonhất

2.3.2 Biện pháp thực hiện và ví dụ minh họa.

Sáng kiến kinh nghiệm

* Biện pháp 1: Xác định mục đích, động cơ của người học.

Là một ngôi trường miền núi, đời sống kinh tế còn nhiều khó khăn,học sinh không có chí hướng, không có mục tiêu và động cơ trong học tập

Vì vậy, vận động học sinh đi ôn thi đội tuyển quả là một bài “ toán khó”với chúng tôi Tuy nhiên, đánh vào “tâm lí” tôi đã tìm cách khích lệ họcsinh, tạo ra miền đam mê và động cơ để các em không chỉ yêu thích mônhọc mà còn tự giác trong việc học

Trước hết: tôi lắng nghe học sinh chia sẽ tâm tư nguyện vọng như:

học môn sử rất khó, nhiều sự kiện, khó có giải hơn môn Địa hay gia đình

em khó khăn phải tranh thủ thời gian giúp bố mẹ hay nhà có em nhỏ phải ởnhà trông em Từ đó, tôi phải phân tích, giảng giải để các em hiểu được ýnghĩa và vai trò của việc học Đặc biệt là không quên nhấn mạnh đến phầnthưởng mà các em có thể nhận được nếu đạt được giải( khuyến khích được

500 ngàn, từ giải 3 trở lên được 1 triệu tiền thưởng của trường và khuyếnhọc của huyện và hiệu trưởng sẽ thưởng nóng từ giải 3 với mức thưởng 500ngàn và tăng theo chất lượng giải) từ đó có thể giúp đỡ được gia đình Xuấtphát từ đó mà trong năm học vừa qua học sinh đội tuyển rất tự giác trongviệc tự học để nâng cao hiệu quả và chất lượng trong ôn luyện

Hình ảnh GV gặp gỡ đội tuyển HS giỏi

Sáng kiến kinh nghiệm

Thứ hai: Đến thăm gia đình – kết hợp với phụ huynh học sinh: Khi

tiếp xúc với học sinh trong đội tuyển, tôi được biết là trong đội tuyển có 2

HS thuộc diện hộ nghèo, 3 HS có em nhỏ vì thế để có thời gian tự học ởnhà là quả khó khăn Vì vậy, tôi có biện pháp và mang lại hiệu quả cao đó

là đến thăm, gặp gỡ giai đình HS với mong muốn gia đình tạo điều kiệnthuận lợi cho HS trong việc tự học ở nhà Tâm sự với chúng tôi phụ huynh

nói: Chúng tôi cũng muốn cho con cái đi học cho bằng bạn bằng bè, sau này cho nó đỡ khổ, nhưng gia đình quá khó khăn, mong thầy cô thông cảm.

Hình ảnh GV gặp gỡ phụ huynh HS

Nói đến đây tôi ngắt lời phụ huynh và hứa với gia đình sẽ đề xuất với

GV, nhà trường sẽ miễn các khoản đóng góp cho HS và sẽ tạo mọi điềukiện cho em đi học và rằng muốn cho các em thoát nghèo không còn conđường nào khác là con đường học hành và tôi cũng không quên lấy mộtdẫn chứng tiêu biểu về một HS vượt khó của trường nằm trong đội tuyển sử

và nay đã thành công đó là em Lương Thị Chiều em là HS dân tộc Thái có

Sáng kiến kinh nghiệm

hoàn cảnh gia đình khó khăn mẹ bị bệnh tim ốm đau liên miên bố thì sứckhỏe cũng không ổn định không đi làm được nhưng được GV động viêncùng sự giúp đỡ của nhà trường ngay từ năm lớp 11 em đã đạt giải 3 HSgiỏi môn lịch sử, năm 12 em là HS giỏi toàn diện và đặc biệt em là 1 trong

56 HS được sở GD và ĐT khen thưởng vinh danh trong năm học 2017 –

2018 với số điểm thi 26 tổng điểm 3 môn và em đậu vào khoa Sử chấtlượng cao của Đại học Hồng Đức Với việc kết hợp nguyên tắc: cứng rắn

và mền dẻo, tình thương và trách nhiệm tôi đã động viên được đội tuyển

HS của mình tích cực tự giác trong việc học

* Biện pháp 2: Phát huy năng lực tự học thông qua bài học cụ thể.

- Đây là một biện pháp tốt để có thể phát huy được năng lực tự học của học

sinh Trước khi cung câp kiến thức cho học sinh tôi thường đặt ra nhữngcâu hỏi học sinh cần phải trả lời được trong bài học và HS hoàn thành qua

sơ đồ tư duy mà GV đã cho sẵn

- Ví dụ: Khi dạy bài 19: Nhân dân Việt Nam kháng chiến chống Pháp xâm

lược từ 1858 đến 1873 Trước khi cung cấp kiến thức cho HS giáo viên đặtmột số câu hỏi và HS phải trả lời thông qua hoàn thành sơ đồ tư duy: 1.Tình hình nước ta trước khi pháp xâm lược? 2 Tại sao Pháp đánh chiếm

Đà Nẵng đầu tiên; cuộc kháng chiến của nhân dân Đà Nẵng diễn ra như thếnào? Kết quả - ý nghĩa 3 Kháng chiến ở Gia Định và các tỉnh Nam kì nhưthế nào? Thái độ của triều đình 4 Rút ra đặc điểm của cuộc kháng chiến ở

Nam kì Và yêu cầu HS làm theo sơ đồ tư duy

- Sau khi học sinh làm bài xong tôi yêu cầu từng học sinh lên bảng trình

bày theo "sơ đồ tư duy ".

Sáng kiến kinh nghiệm

Bài 19: Nhân dân Việt Nam kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược từ

Chính trịKinh tế

Xã hội

TDP đánh chiếm

Đà Nẵng

Thời gianMục đích

Cuộc KC của quân dân ta

Kháng chiến ở Gia Định 1859

Hoàn cảnhQuá trình

Cuộc KCcủa quân dân ta

Nhân dânTriều đìnhNhân dân

3 tỉnh m.Đ KC sau hiệp ước NhâmTuất 1862

Nguyên nhânHình thứcTiểu biểu

Nhân dân

3 tỉnh m

Tây KC chống TDPháp

Nguyên nhânHình thứcTiêu biểuĐặc điểm

Sáng kiến kinh nghiệm

HS lên trình bày theo sơ đồ

- Trong quá trình học sinh lên bảng trình bày tôi đã áp dụng kĩ thuật lắng nghe và phản hồi tích cực: Trước tiên yêu cầu cả nhóm phải thực sự chú ý

và giữ im lặng Sau đó yêu cầu học sinh khác nhận xét phần trình bày củabạn một cách chân thành Nếu thiếu cần bổ sung, giáo viên quán triệt họcsinh không được chê bai bạn mà chỉ góp ý, xây dựng

Học sinh nhận xét bài làm của bạn.

Sáng kiến kinh nghiệm

- Cuối cùng giáo viên nhận xét và chốt lại kiến thức cho học sinh Trongquá trình nhận xét tôi chủ yếu đưa ra những lời khen trước, tuyệt đối khôngchê bai học sinh và yêu cầu học sinh hoàn thiện hơn Sau đó tôi đưa ra một

số câu hỏi khó Đối với những câu hỏi khó tôi buộc phải có "thần thái'' tốt

để học sinh bớt căng thẳng và sợ kiến thức bằng cách chỉ địa chỉ kiến thức

ở đâu và nhẹ nhàng chỉ bảo cho học sinh

* Biện pháp 3: Sử dụng hoạt động nhóm để phát huy năng lực tự học

của học sinh.

GV hướng dẫn HS hoạt động nhóm HS hoạt động nhóm

- Hình thức này được sử dụng khi dạy học những bài có nhiều đơn vị kiếnthức, nó được thực hiện trong quá trình nghiên cứu kiến thức mới hay trongcủng cố, sơ kết, ôn tập, so sánh

- Trong quá trình làm việc nhóm tôi yêu cầu học sinh phải hợp tác vớinhau Mỗi buổi học thường xuyên thay đổi nhóm trưởng và thư ký, sau khihoạt động nhóm xong tôi yêu cầu học sinh tự trình bày sản phẩm và traođổi với nhau Theo sơ đồ: Bạn trình bày - mình nhận xét - bổ sung - bạncuối phải chốt được kiến thức cho giáo viên