HƯỚNG dẫn học SINH kỹ NĂNG sử DỤNG ATLAT địa lí VIỆT NAM, BIỂU đồ, BẢNG số LIỆU để đạt HIỆU QUẢ CAO TRONG kỳ THI TRUNG học PHỔ THÔNG QUỐC GIA

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT YÊN ĐỊNH 2 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM “HƯỚNG DẪN HỌC SINH KỸ NĂNG SỬ DỤNG ATLAT ĐỊA LÍ VIỆT NAM, BIỂU ĐỒ, BẢNG SỐ LIỆU ĐỂ ĐẠT HIỆU QUẢ CAO TRONG KỲ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT YÊN ĐỊNH 2

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

“HƯỚNG DẪN HỌC SINH KỸ NĂNG SỬ DỤNG ATLAT ĐỊA LÍ VIỆT NAM, BIỂU ĐỒ, BẢNG SỐ LIỆU

ĐỂ ĐẠT HIỆU QUẢ CAO TRONG KỲ THI

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUỐC GIA”

Người thực hiện: Lê Thị Hoàng Lan Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc môn: Địa lí

THANH HÓA NĂM 2018

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài

Kỳ thi THPT QG năm 2017, môn Địa lí lần đầu tiên được đưa vào thi dướihình thức trắc nghiệm Với thời gian 50 phút, thí sinh phải hoàn thành 40 câuhỏi trắc nghiệm Trong đó, câu hỏi kỹ năng như sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam,biểu đồ, bảng số liệu chiếm tỉ lệ 37,5% Ngoài ra còn rất nhiều câu hỏi lí thuyết

mà có thể sử dụng Atlat để trả lời Xuất phát từ thực tế dạy học tôi thấy không íthọc sinh thường hay lơ là lớt phớt, không thiết tha với học tập, thái độ học tậpkhông nghiêm túc, có những suy nghĩ lệch lạc, thiếu chín chắn do không xácđịnh rõ mục tiêu của việc học Trước thực trạng này ít nhiều đã ảnh hưởng đếnkết quả học tập của học sinh Đặc biệt khi thi THPT QG có tổ hợp khoa học xãhội (sử, địa, công dân), học sinh cho đây là những môn phải học thuộc lòngnhiều, môn Địa thì quá nhiều số liệu để nhớ Đó cũng là một lí do không nhỏgây áp lực cho các em Trong khi đó cũng chưa có tài liệu chuẩn nào nghiên cứusâu về vào các kỹ năng này Nếu có chỉ có tính chất tham khảo Chẳng hạn,PGS-TS Nguyễn Viết Thịnh có cuốn “ một số kinh nghiệm trong hướng dẫn họcsinh khai thác lược đồ, atlat” Tuy nhiên tác giả chỉ đề cập ở mức độ khái quát,

có tính chất lí luận, chứ chưa đi sâu tìm hiểu phương pháp sử dụng Atlat Địa líViệt Nam trong dạy học một cách cụ thể

Trong thực tế hiện nay ở Trường THPT, việc sử dụng Atlat trong dạy học Địa

lí còn nhiều hạn chế Phần lớn giáo viên chưa nhận thức một cách đầy đủ, chưachú trọng đến kỹ năng sử dụng Atlat, biểu đồ, nhận xét bảng số liệu trong việcgiảng dạy Địa lí Ít hướng dẫn học sinh sử dụng Atlat nên chưa nắm được vai tròcủa Atlat trong việc giảng dạy môn Địa lí, nên hiệu quả thấp Về phía học sinhchưa quan tâm đến Atlat, rất ít khi sử dụng Atlat nên trang bị Atlat chưa đầy đủ.Mặt khác học sinh vẫn còn yếu về kĩ năng nhận biết biểu đồ, nhận xét bảng sốliệu, do vậy tồn tại một cách học thuộc lòng, thụ động, ghi nhớ máy móc, chưa

có năng lực độc lập tư duy sáng tạo Từ đó việc học tập môn Địa lí chưa cao.Điều này được thể hiện rõ qua thi cử, kiểm tra đánh giá và năng lực tư duy sángtạo

Vậy dạy như thế nào cho học sinh không còn chán học, lười học, có hứng thú,

có mục tiêu, động cơ học tập, không còn thấy áp lực khi học môn Địa mà tránhđược điểm liệt, điểm lại cao Những suy nghĩ đó luôn làm tôi trăn trở để tìm rabiện pháp giải quyết tốt nhất Cách làm đó bước đầu đã có hiệu quả, là trong đợtthi khảo sát chất lượng lớp 12 THPT năm học 2017 - 2018 của Sở GDĐT, mônĐịa của trường THPT Yên Định 2 không có điểm liệt, điểm yếu kém thấp nhất,điểm khá giỏi cao nhất trong 9 môn thi THPT QG Với kết quả ban đầu như vậy,tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài: “HƯỚNG DẪN HỌC SINH KỸ NĂNG SỬDỤNG ATLAT ĐỊA LÍ VIỆT NAM, BIỂU ĐỒ, BẢNG SỐ LIỆU ĐỂ ĐẠTHIỆU QUẢ CAO TRONG KỲ THI TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUỐC GIA”

để đồng nghiệp cùng tham khảo, góp ý và chia sẻ kinh nghiệm nhằm nâng caochất lượng giáo dục nói chung và môn Địa lí nói riêng

1.2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này nhằm mục đích:

- Hướng dẫn học sinh nắm được và có kỹ năng khai thác tốt các kiến thức từAtlat Địa lí Việt Nam.

+ Học sinh thấy được nguồn tri thức chứa đựng trong Atlat là vô tận, khả năngkhai thác các kiến thức từ Atlat vào việc học tập và làm bài thi Địa lí rất có ích.+ Biết cách khai thác, sử dụng Atlat để giảm được thời gian học tập, đỡ phải ghinhớ máy móc, làm bài đạt kết quả tốt hơn

- Hướng dẫn cho học sinh kỹ năng nhận diện các loại biểu đồ và nhận xét bảng

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Học sinh lớp 12 học môn Địa lí

- Giáo viên giảng dạy Địa lí ở trường THPT

Từ đối tượng nghiên cứu nêu trên đề tài này sẽ nghiên cứu về các kỹ năng sửdụng Atlat trong quá trình học tập và làm bài thi, kỹ năng nhận dạng biểu đồ vàbiết cách nhận xét (phân tích) bảng số liệu

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Sử dụng các phương pháp dạy học tích cực giúp học sinh nắm vững và vậndụng thành thạo các kỹ năng thực hành

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin

- Phương pháp thống kê, xử lý số liệu…

2 NỘI DUNG

2.1 Cơ sở lí luận

2.1.1 Quan niệm về Atlat

- Atlat tiếng Hy Lạp cổ đại: Ἄτλας là thuật ngữ dùng để chỉ một tập bản đồ; điểnhình là bản đồ Trái Đất hoặc một khu vực của Trái Đất, ngoài ra còn có Atlatcủa các hành tinh (hoặc vệ tinh của nó) trong hệ Mặt Trời Tập bản đồ truyềnthống thường được in dưới dạng một cuốn sách, nhưng nhiều tập bản đồ ngàynay có định dạng đa phương tiện Ngoài các đặc điểm địa lí và ranh giới chínhtrị hiện thời, nhiều Atlat còn có những thống kê về kinh tế, tôn giáo, địa lí, xãhội Cũng có cả thông tin về bản đồ và địa danh trong đó (Bách khoa toàn thư)

- Theo định nghĩa của nhà bản đồ học K A Xalissiep Atlat là một sưu tập có hệthống của các bản đồ Địa lí theo một chương trình chung để tạo thành một sảnphẩm nhất quán

- Atlat là một hệ thống các bản đồ có sự liên quan với nhau một cách hữu cơ và

bổ sung cho nhau được thành lập theo những chủ đề và mục đích sử dụng nhấtđịnh Các bản đồ trong Atlat được xây dựng theo một chương trình địa lí và lịch

2.1.2 Khái quát chung về biểu đồ và bảng số liệu

- Biểu đồ là một hình ảnh cho phép mô tả một cách dễ dàng động thái phát triểncủa đại lượng (so sánh động thái phát triển của 2 - 3 đại lượng); so sánh tươngquan về độ lớn của một đại lượng (hoặc 2 -3 đại lượng); thể hiện quy mô và cơcấu thành phần của một tổng thể

Mỗi loại biểu đồ có thể dùng để biểu hiện nhiều mục đích khác nhau Các loạibiểu đồ rất phong phú và đa dạng: cột, đường, kết hợp cột đường, tròn, miền…

- Bảng số liệu: là tập hợp những con số được sắp xếp thành hệ thống theo hàng,cột để phản ánh những nội dung, tính chất của đối tượng Địa lí

Trong học tập và thi THPT QG thường có câu hỏi yêu cầu nhận xét số liệu,

bởi biết dựa vào bảng số liệu để tìm thông tin Địa lí là một trong những kỹ năngquan trọng trong học tập và nghiên cứu Địa lí Loại câu hỏi yêu cầu nhận xétbảng số liệu thống kê cho phép đánh giá được mức độ am hiểu, vận dụng kiếnthức của người học vào các trường hợp cụ thể, đánh giá được kỹ năng chọn lọc,xác định kiến thức Địa lí

2.2 Thực trạng vấn đề

Có thể nói so với các thế hệ trước, ý thức học tập của học sinh ngày nay rấtkém Sự yếu kém này không phải là lượng tri thức tiếp thu ít là mà mức độ quantâm đến vấn đề học tập Thái độ của học sinh đối với việc học thiếu nghiêm túc.Nhiều học sinh xem thường việc học tập tri thức và rèn luyện bản thân Hiệntượng lười biếng học bài, làm bài đã trở thành quen thuộc Rất đông học sinh

không còn hứng thú với việc học tập Các em thấy việc học nhàm chán, đến lớp

là một việc làm miễn cưỡng Nhiều học sinh mơ hồ trong việc xác định mục tiêucủa việc học, không biết học để làm gì Đã vậy học sinh không thích học hoặchọc kém các môn khoa học xã hội vì phải học thuộc lòng nhiều Xuất phát từ ýthức học tập thiếu nghiêm túc dẫn đến học sinh lười học, học tủ, học vẹt, học đốiphó ngày càng phổ biến nên kết quả học tập thấp kém Chất lượng giáo dục ngàycàng giảm sút Điều này thể hiện khá rõ khi các phương tiện truyền thông đưatin khi hỏi về Bác Hồ sinh năm nào, hay hỏi về Quang Trung - Nguyễn Huệ thìnhận được những câu trả lời làm cho chúng ta đáng phải suy ngẫm Đặc biệt hơnnữa, trước đây khi chấm thi tốt nghiệp môn Địa còn có thí sinh viết Tây Nguyêngiáp biển…

Trong khi đó, đối với bộ môn Địa để đạt điểm 5 - 6 thì rất dễ Học sinh muốnđạt kết quả cao trong các bài kiểm tra và bài thi Địa lí, cần nắm vững phần kỹnăng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam, biết cách nhận dạng biểu đồ và nhận xétbảng số liệu (kỹ năng tính toán, phân tích, so sánh ) Để học sinh có thể làm tốtphần kỹ năng thực hành đòi hỏi giáo viên phải biết cách dạy cho học sinh có các

kỹ năng đó Đồng thời đòi hỏi người giáo viên là một nhà tâm lý học, hãy dànhcho các em bằng sự tận tụy, yêu nghề, tạo cho học sinh sự hứng thú khi học.Biến tiết học khô khan nhàm chán thành tiết học có hứng thú

2.3 Giải pháp

Ngay từ đầu năm học 2017 - 2018, tôi đã lập kế hoạch giảng dạy và đề ra mụctiêu thực hiện Nhưng điều đầu tiên là làm sao cho học sinh thấy được học Địa làmôn học dễ lấy điểm nhất trong các môn khoa học xã hội Chính từ suy nghĩ đótôi đã dạy phần kỹ năng thực hành trước tiên

Những giải pháp, việc làm cụ thể mà tôi đã áp dụng để giúp học sinh có hứngthú học môn Địa, điểm lại cao mà ít phải học thuộc lòng đó là:

2.3.1 Kỹ năng sử dụng Atlat

Trước khi dạy phần kỹ năng sử dụng Atlat, tôi dạy cho các em thấy được vaitrò, tác dụng và hiệu quả của Atlat

2.3.1.1 Tầm quan trọng của Atlat Địa lí Việt Nam

Atlat là phương tiện giảng dạy và học tập rất cần thiết và hữu ích đối với mônĐịa lí ở nhà trường phổ thông Cùng với sách giáo khoa, Atlat Địa lí là nguồncung cấp kiến thức, thông tin tổng hợp và hệ thống giúp giáo viên đổi mớiphương pháp dạy học, hỗ trợ học sinh tự học, tự nghiên cứu

Atlat còn hình thành cho các em tính kiên trì, chịu khó, tích cực, óc thẩm mĩ.Khai thác sử dụng Atlat đòi hỏi học sinh phải có tinh thần làm việc nghiêm túc,thói quen tự học, tự nghiên cứu Atlat địa lí Việt Nam còn giúp học sinh tự học ởnhà và làm các bài tập trong sách giáo khoa và tập bản đồ Những kỹ năng, kĩxảo làm việc độc lập được rèn luyện và phát huy cao độ sẽ có tác dụng phát triểnmạnh mẽ khả năng nhận thức của học sinh

Atlat giúp cho học sinh ôn tập thường xuyên, liên hệ kiến thức mới với kiếnthức đã học Việc ôn tập cho phép học sinh tự kiểm tra mức độ lĩnh hội tri thứcmới của mình, giúp các em phát hiện những lỗ hổng kiến thức của mình để lấpđầy chúng lại bằng cách ôn tập, củng cố

Như vậy, nếu khai thác triệt để, đúng đắn các kỹ năng sử dụng Atlat Địa líViệt Nam thì đây là phương tiện hữu ích nhằm nâng cao hiệu quả trong kỳ thiTHPT QG.

2.3.1.2 Rèn luyện cho học sinh kỹ năng tìm hiểu các nội dung của Atlat

Muốn tìm hiểu được nội dung của mỗi bản đồ, biểu đồ thì việc hiểu các ngôn

ngữ của nó là việc hết sức quan trọng Trong Atlat ngôn ngữ được dùng lànhững quy định thống nhất, chính xác về màu sắc, ký hiệu, tỷ lệ của bản đồ Ngay từ trang đầu tiên của Atlat, giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu

và nắm vững các quy ước ở mục chú giải để có thể đọc nhanh, đúng bản đồ và

từ đó phân tích chính xác hơn Giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh khi tìmhiểu nội dung Atlat phải:

- Hiểu hệ thống ký, ước hiệu bản đồ (trang 3 của Atlat)

- Đọc phần chú giải để hiểu rõ các kí hiệu được dùng cho bản đồ đó

- Sau đó sẽ tìm hiểu các kiến thức liên quan đến bài học được thể hiện trên bản

đồ, biểu đồ trong Atlat Từ đó rút ra những nhận xét về các yếu tố của tự nhiên

và kinh tế - xã hội theo từng nội dung của bài học

Ví dụ, câu: Căn cứ vào Atlat Địa lí Việt Nam trang 6 - 7, cho biết vùng thềm

lục địa khu vực Nam Trung Bộ có đặc điểm?

A vùng biển nông, rộng B vùng thềm lục địa hẹp, sâu

C vùng thềm lục địa mở rộng, đáy nông D vùng thềm lục địa nông, hẹp.Đáp án: B

Câu này, học sinh có thể vận dụng Atlat trang 6 - 7 để tìm câu trả lời đúng nhất một cách dễ dàng Đó là dựa vào phân tầng địa hình, ở độ cao từ 0 - 50m chiếm tỉ lệ nhiều hay ít (nhiều - rộng, ít - hẹp) và độ sâu (càng xuống sâu thì màu xanh tượng trưng cho nước biển càng đậm)

Kỹ năng này tôi tập trung cho đối tượng học sinh khá giỏi là chủ yếu bởi các

em có sự tư duy tốt, mặt khác các em cũng không cần phải nhớ một cách máy móc kiến thức từ kênh chữ ở sách giáo khoa

2.3.1.3 Nắm được cấu trúc của Atlat Địa lí Việt Nam

Người ta ví rằng, nếu như sách giáo khoa địa lí là kênh chữ thì cuốn Atlat Địa

lí là kênh hình Bởi nó được xây dựng trên nền tảng chương trình của cuốn sáchĐịa lí Việt Nam Chính vì vậy mà chương trình ở trong sách Địa lí có 4 phầnđơn vị kiến thức cơ bản thì ở trong cuốn Atlat Địa lí cũng tương tự như vậy, baogồm:

- Từ trang 4 đến trang 14: Địa lí tự nhiên

- Từ trang 15 đến trang 16: Địa lí dân cư

- Từ trang 17 đến trang 25: Địa lí các ngành kinh tế

- Từ trang 26 đến trang 30: Địa lí các vùng kinh tế

Nắm được cấu trúc Atlat, học sinh sẽ không phải mất thời gian tìm kiếm Khi

đề bài cho biết câu hỏi nằm ở trang nào của Atlat thì học sinh có thể nhanhchóng tìm ra ngay câu trả lời Việc làm này giúp các em tổng hợp kiến thức mộtcách khoa học hơn cho cả những câu hỏi của phần lí thuyết và tiết kiệm đượcthời gian làm bài

Ví dụ, câu: Căn cứ vào Atlat Địa lí Việt Nam trang 15, cho biết tỉnh/ thành nào

sau đây có qui mô dân số trên 1000000 người?

A Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng

B Hà Nội, Đà Nẵng, thành phố Hồ Chí Minh

C Hà Nội, Hải Phòng, thành phố Hồ Chí Minh

D Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ

Đáp án: C

Câu này trong Atlat trang 15 ở phần chú thích đã ghi rất rõ quy mô dân số các

đô thị nên học sinh chỉ cần nhìn vào trang 15 là chọn được đáp án đúng

Trong đề thi minh họa THPT QG năm học 2017 - 2018 chủ yếu là dạng kỹnăng nhận biết Cho nên với phần kỹ năng này tôi lại tập trung chủ yếu cho đốitượng học sinh lười học để tránh điểm liệt Khi dạy cho các em thì các em mới

vỡ lẽ ra rằng môn Địa dễ học, chỉ cần chú ý cô giảng phần này là mình đã được

2 điểm Từ đó các em đã có niềm vui trong học tập Đồng thời, tôi vừa dạy vừaphân tích cho các em thấy để so sánh, đó là học cả chương trình lớp 11 khi đi thiđược có 2 điểm Còn phần Atlat chỉ học một buổi đã được 2 điểm

2.3.1.4 Đọc kĩ câu hỏi và áp dụng vào Atlat

Những câu hỏi về sự phân bố, nằm ở đâu, vùng nào… đều có thể sử dụngAtlat Địa lí nếu học sinh chưa chắc hoặc chưa nhớ lại đáp án Ngoài ra, các emcũng nên dựa vào các biểu đồ trong bản đồ để khai thác tài liệu Biết kết hợpnhiều bản đồ trong Atlat để trả lời cho một câu hỏi Đối với những câu hỏi cótính định hướng, trả lời nhiều vấn đề, học sinh cần phải biết kết hợp và vận dụngnhiều bản đồ khác nhau để đưa ra một câu trả lời chính xác nhất

Ví dụ, câu: Cho bảng số liệu:

Bảng nhiệt độ trung bình tháng 7 của 1 số địa điểm:

Địa điểm Lạng Sơn Hà Nội Vinh Huế Quy Nhơn Tp Hồ Chí Minh

Căn cứ vào bảng số liệu, cho biết vì sao nhiệt độ trung bình tháng 7 của các địađiểm ở Trung Bộ cao hơn các địa điểm ở phía Bắc và phía Nam?

A Chịu tác động của các khối khí nóng

B Chịu tác động của tín phong Bắc bán cầu

C Chịu tác động của địa hình đón gió

D Chịu tác động của gió Tây Nam vượt dãy Trường Sơn gây fơn khô nóng

Đáp án: D

Trong câu này, học sinh có thể vận dụng Atlat trang 6 - 7 (thấy được bức chắn địa hình: dãy Trường Sơn Bắc và Trường Sơn Nam) trang 9 (thấy được phạm vi hoạt động của gió Tây khô nóng) Qua đó học sinh sẽ thấy nguyên nhân chính làm cho nhiệt độ trung bình tháng 7 của các địa điểm ở Trung Bộ cao hơn các địa điểm ở phía Bắc và phía Nam là đáp án D

Ví dụ, câu: Địa hình thấp và bằng phẳng, có mạng lưới sông ngòi, kênh rạch

chằng chịt là đặc điểm của

A đồng bằng sông Hồng B các đồng bằng ở Bắc Trung Bộ

C các đồng bằng ở Duyên hải Nam Trung Bộ

D đồng bằng sông Cửu Long

Đáp án: D

Câu này, học sinh có thể vận dụng Atlat trang 6 - 7, trang 10; hoặc trang 26;

28 và trang 29 để tìm câu trả lời đúng nhất

Ví dụ, câu: Vùng nào sau đây hiện có giá trị sản xuất công nghiệp lớn nhất cả

nước?

A Tây Nguyên B Bắc Trung Bộ

C Đông Nam Bộ D Duyên hải Nam Trung Bộ

Đáp án: C

Đối với câu này, học sinh có thể vận dụng Atlat trang 21 để tìm câu trả lời đúng nhất

Ví dụ, câu: Phát biểu nào sau đây không đúng với sự chuyển dịch cơ cấu ngành

kinh tế của nước ta giai đoạn 1990 - 2005?

A Khu vực I chiếm tỉ trọng lớn nhất trong cơ cấu GDP theo ngành

B Chuyển dịch cơ cấu theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá

C Tốc độ chuyển dịch còn chậm, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển

D Tỉ trọng khu vực II tăng, khu vực I giảm, khu vực III chưa ổn định.

Đáp án: A

Còn với câu này, học sinh có thể vận dụng Atlat trang 17, biểu đồ cơ cấu GDPphân theo khu vực kinh tế (giai đoạn 1990 - 2005) kết hợp với phần kỹ năng nhận xét bảng số liệu đã được học thì các em tìm ra được ngay đáp án A

Trong quá trình dạy của mình, kỹ năng này tôi cũng tập trung cho đối tượng học sinh khá giỏi (các em thi Đại học) là chủ yếu

Có thể nói rằng, muốn sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam thành thạo, học sinh nênchăm chỉ ôn tập trên Atlat, luyện đề, giải đề theo từng trang, có bộ câu hỏi về kỹnăng sử dụng Atlat thì điểm thi sẽ cao, đồng thời tạo hứng thú trong học tập

2.3.2 Kỹ năng sử dụng biểu đồ

2.3.2.1 Các dạng biểu đồ

- Biểu đồ cột - Biểu đồ đường

- Biểu đồ cột - đường - Biểu đồ miền

- Biểu đồ tròn

Giáo viên yêu cầu các em lên vẽ các dạng biểu đồ nêu trên

2.3.2.2 Chú ý các dạng biểu đồ

- Chú ý các dạng biểu đồ cột, đường, kết hợp cột đường và miền.

+ Trục giá trị Y (trực đứng) phải có mốc giá trị cao nhất, cao hơn chuỗi số liệu.+ Phải có mũi tên chỉ chiều tăng giá trị Phải ghi rõ danh số (ví dụ: nghìn tấn, %,ha…) ở đầu cột hay dọc theo cột

+ Ghi rõ gốc tọa độ, số liệu ở biểu đồ

+ Ghi tên biểu đồ ở trên hoặc dưới biểu đồ

+ Cần có kí hiệu (chú giải)

Ví dụ Cho biểu đồ:

Biểu đồ cơ cấu vật nuôi của nước ta giai đoạn 2010 - 2015

(Nguồn: Niên giám thống kê Việt Nam 2016, NXB thống kê 2017)

Căn cứ vào biểu đồ, cho biết biểu đồ sai ở nội dung nào sau đây?

A Bản chú giải B Tên biểu đồ

C Khoảng cách năm D Độ cao của cột

Đáp án: B

Nhìn vào biểu đồ học sinh thấy ngay đây là dạng biểu đồ đường (thể hiện đượctốc độ tăng trưởng của vật nuôi nước ta nhưng ở tên biểu đồ lại trình bày cơ cấu(Tổng = 100%) vật nuôi)

* Chú ý biểu đồ hình tròn

+ Trật tự các hình tròn theo đúng trật tự trong bảng chú giải

+ Nếu 2 biểu đồ trở lên cần thống nhất qui tắc

Cụ thể: Hình thứ nhất lấy từ tia 12 giờ thuận theo chiều kim đồng hồ thì hình

thứ 2 cũng cần như vậy

+ Nếu bảng số liệu cho phép thể hiện cả qui mô (đề bài cho số liệu tuyệt đối) vàyêu cầu thể hiện cơ cấu (số liệu tương đối) thì biểu diễn các biểu đồ có kíchthước khác nhau

+ Cách tính bán kính (đề bài cho số liệu tuyệt đối)

= Đ.v b.k của năm lớn

Năm bé quy ước = 1 đ.v.b.k

+ Cách tính cơ cấu (tính tỉ lệ, tính tỉ trọng)

Có 2 trường hợp xảy ra:

- Nếu bảng số liệu cho sẵn tổng số, cách tính như sau:

- Nếu bảng số liệu không cho cột tổng số, ta phải cộng các thành phần lại thànhtổng số rồi tính theo cách tính như trên

Ví dụ, câu: Cho bảng số liệu sau:

Sản lượng lúa phân theo mùa vụ của nước ta (đơn vị: nghìn tấn)

(Nguồn: Niên giám thống kê Việt Nam 2011, NXB thống kê 2012)

Căn cứ vào bảng số liệu, cho biết bán kính đúng thể hiện quy mô sản lượng lúaphân theo mùa vụ của nước ta năm 1990 và 2010 là:

A 1 – 1,3 B 1 – 1,4

C 1 – 1,5 D 1 – 1,6

Đáp án: B

Để tìm ra đáp án đúng nhất, học sinh chỉ cần áp dụng công thức tính bán kínhnhư đã nêu trên

Ví dụ, câu: Cho bảng số liệu:

GDP nước ta phân theo khu vực kinh tế năm 2000 và 2014 (Đơn vị: tỉ

đồng)

Năm Tổng số Nông - lâm -thủy sản Công nghiệp -xây dựng Dịch vụ

(Nguồn: Niên giám thống kê Việt Nam 2015, NXB thống kê, 2016)

Dựa vào kết quả xử lí số liệu từ bảng trên, trong giai đoạn 2000 - 2014, tỉtrọng GDP của khu vực công nghiệp - xây dựng tăng là:

- Dùng một cột để thể hiện khác biệt về quy mô, số lượng của một đại lượng

- Đề bài có chữ tình hình phát triển (nếu đề bài có từ tốc độ tăng trưởng, biếnđộng… thì vẽ biểu đồ đường)

Ví dụ : Cho bảng số liệu

Tỉ lệ dân thành thị của Việt Nam qua các năm (đơn vị %)

Tỉ lệ dân thành thị 26,5 27,7 29,0 29,7 33,1

(Nguồn: Niên giám thống kê Việt Nam 2015, NXB thống kê 2016)

Để thể hiện tỉ lệ dân thành thị của Việt Nam giai đoạn 2004 - 2014, biểu đồ nàosau đây thích hợp nhất?

A biểu đồ miền B biểu đồ tròn

C biểu đồ cột D biểu đồ đường

Đáp án: C

* Cột đơn nối tiếp (cột gộp nhóm, cột ghép)

- Đề bài cùng một đại lượng nhưng có 2, 3 nội dung khác nhau

- Đề bài có chữ so sánh và so với

- Biểu diễn một chuỗi thời gian khác nhau

Ví dụ, câu: Cho bảng số liệu sau:

Diện tích cây công nghiệp nước ta (đơn vị: nghìn ha)

Cây CN lâu năm 1634 1822 2011 2223

(Nguồn: Niên giám thống kê Việt Nam 2013, NXB thống kê 2014)

Để so sánh tăng trưởng diện tích cây công nghiệp lâu năm và hàng năm nước tagiai đoạn 2005 - 2012, biểu đồ nào sau đây thích hợp nhất?

A Biểu đồ cột chồng B Biểu đồ cột đơn

C Biểu đồ cột - đường D Biểu đồ cột ghép

Đáp án: D

* Cột chồng nối tiếp

- Đề bài có chữ tình hình phát triển, thể hiện sự phát triển của 2,3 nội dung củamột đại lượng

- Biểu diễn một chuỗi thời gian khác nhau

- Thông thường để số liệu tuyệt đối

Ví dụ, câu: Cho bảng số liệu sau:

Sản lượng thủy sản nước ta giai đoạn 2005 - 2015 (Đơn vị: nghìn tấn)

(Nguồn: Niên giám thống kê Việt Nam 2016, NXB thống kê 2017)

Để thể hiện sự phát triển sản lượng thủy sản nước ta giai đoạn 2005 - 2015, biểu

đồ nào sau đây là thích hợp nhất?

A Biểu đồ đường B Biểu đồ miền

C Biểu đồ cột chồng D Biểu đò tròn

2.3.2.3.2 Biểu đồ đường

- Đề bài có từ tốc độ tăng trưởng của 2, 3 nội dung trở lên của 1 hoặc 2, 3 đạilượng khác nhau

- Biểu diễn một chuỗi thời gian khác nhau

- Thông thường dạng này hay phải tính tốc độ tăng trưởng

+ Cách tính tốc độ tăng trưởng

Tốc độ tăng trưởng =

Quy ước năm đầu bằng 100%

Ví dụ, câu: Cho bảng số liệu

Sản lượng điện, than và dầu thô của nước ta giai đoạn 1995 - 2012

Dầu thô (triệu tấn) 7,6 16,3 18,5 14,9 16,7

(Nguồn niên giám thống kê Việt Nam 2013, NXB thống kê 2014)

Để thể hiện tốc độ tăng trưởng sản lượng điện, than và dầu thô của nước ta giaiđoạn 1995 - 2012, biểu đồ nào sau đây thích hợp nhất?

A Biểu đồ tròn B Biểu đồ đường

C Biểu đồ miền D Biểu đồ cột

Đáp án: B

Năm cần tính x 100%

Năm đầu tiên