Để nõng cao hiệu quả trong cỏc giờ học Văn, giỏo viờn cần chỳ ý duy trỡcảm xỳc thẩm mĩ trong suốt cả giờ học: từ khõu vào bài, quỏ trỡnh hướng dẫnhọc sinh thõm nhập tỏc phẩm cho đến phần
Trang 11 Mở đầu 1.1 Lí do chọn đề tài
Như một nhà văn Mờ -hi -cụ đó núi: “Bi kịch của thời đại chỳng ta là thừatrớ tuệ, thiếu tõm hồn” Cú thể núi, nếu thiếu văn học, con người sẽ rơi vào bikịch, mụn Ngữ văn trong nhà truờng vừa là một bộ mụn khoa học vừa là một bộmụn cú tớnh nghệ thuật, là những kết tinh tinh hoa văn húa nhõn loại, lưu truyềnnhững giỏ trị tốt đẹp của con người qua cỏc thời đại Học Văn giỳp con ngườinhận thức được cỏi hay, cỏi đẹp, cỏi chuẩn mực trong cuộc sống, giỳp con người
cú bản lĩnh, cú suy nghĩ, ứng xử, lối sống đỳng đắn, lành mạnh Dạy văn phảicoi trọng chất nhõn văn thẩm mĩ của tỏc phẩm, xỏc định hiệu quả giờ văn chớnh
là hiệu quả thẩm mĩ, là đỏnh thức những rung động, xỳc cảm, tỡnh cảm thẩm mĩ
và khỏt khao vươn tới cỏi Chõn - Thiện - Mĩ của học sinh Vỡ vậy, đũi hỏi ngườigiỏo viờn dạy Văn phải cú những biện phỏp nõmh cao hiệu quả trong suốt giờhọc Bầu khụng khớ văn chương là một yếu tố khụng thể thiếu được làm nờn chấtvăn cho giờ học Một giờ Văn thực sự là một giờ Văn được tiến hành trong bầukhụng khớ thấm đẫm chất văn chương nghệ thuật Là ở trong bầu khụng khớ đúthầy trũ từ ngụn ngữ, cử chỉ, hành động, nhõn cỏch, phong cỏch đều phải Đẹp
Là ở đú khụng khớ trao đổi thảo luận những vấn đề toỏt ra từ chớnh vẻ đẹp củatỏc phẩm cũng phải mang tớnh nghệ thuật (cú sự hoà quyện giữa nghệ thuật sựphạm và nghệ thuật cảm thụ, phụ diễn cỏi Đẹp) Trong khụng khớ đú cả giỏoviờn và học sinh được tự do bộc lộ những cảm nhận của mỡnh về cỏi hay cỏi đẹpcủa tỏc phẩm văn chương
Để nõng cao hiệu quả trong cỏc giờ học Văn, giỏo viờn cần chỳ ý duy trỡcảm xỳc thẩm mĩ trong suốt cả giờ học: từ khõu vào bài, quỏ trỡnh hướng dẫnhọc sinh thõm nhập tỏc phẩm cho đến phần kết thỳc giờ giảng; từ phong cỏch ănmặc, cử chỉ, điệu bộ, ngụn ngữ giảng bỡnh cho đến cỏch đặt cõu hỏi và chămchỳ lắng nghe học sinh trả lời của giỏo viờn; từ hoạt động sụi nổi trả lời cõu hỏi,
tự thể hiện cảm xỳc cỏ nhõn về tỏc phẩm cho đến việc duy trỡ khoảng lặng cầnthiết khi giỏo viờn tiến hành giảng bỡnh Giỏo viờn phải thực sự là người nghệ sĩ,
cú vai trũ dẫn dắt, giữ được cảm xỳc thẩm mĩ trong suốt giờ học Nếu để họcsinh thoỏt li khỏi mụi trường ấy sẽ khụng cũn hoạt động cảm thụ văn học và dễrơi vào hoạt động nhận thức lớ trớ đơn thuần và cũng dễ rơi vào khuynh hướng xóhội học dung tục xa rời bản chất quỏ trỡnh dạy học Văn
Nõng cao hiệu quả giờ học Văn chỉ đạt được khi mà ở đú cả thầy và trũ nhưđang sống cựng hỡnh tượng nhõn vật, như đang cảm nhập vào thế giới nghệ thuậtcủa nhà văn, lắng nghe được hơi thở, và trỏi tim phập phồng của tỏc giả trongtỏc phẩm, giống như Đan tờ - một người ham đọc sỏch cú thể đọc bất cứ đõu kể
cả ở khu chợ đụng đỳc do “ụng chỉ thấy người trong sỏch đang đi lại núi chuyệnvới nhau” Đú chớnh là những phỳt giõy ụng bị cuốn vào bầu khụng khớ của tỏcphẩm, sự chỳ ý được tập trung cao độ và khụng gỡ cú thể chi phối ụng, làm cho
ụng thoỏt khỏi từ trường hấp dẫn ấy Đối với giờ Văn cũng vậy, giỏo viờn duy trỡ
được cảm xỳc thẩm mĩ suốt giờ học sẽ tạo được sự tập trung cao độ ở học sinh
Trang 2
gõy sự hứng thỳ học tập ở cỏc em để từ đú tạo nờn sự cộng hưởng cảm xỳc giữaGiỏo viờn - Nhà văn - Học sinh
Bản thõn là một giỏo viờn dạy Văn, hàng ngày cựng cỏc em khỏm phỏ thếgiới bao la, xây dựng ớc mơ, khỏt khao kiếm tỡm những giỏ trị Chõn - Thiện
- Mĩ qua những tỏc phẩm văn học Đú là cụng việc khụng hề dễ dàng Mười nămvừa cầm bỳt vừa cầm phấn, bản thõn cú nhiều trăn trở, chỉ mong muốn một điềuhọc sinh yờu Văn, thớch học Văn và cú cảm hứng sỏng tỏc văn chương Để làmđược điều đú, người giỏo viờn cần làm đầu tiờn là phải đỏnh thức cảm xỳc thẩm
mĩ ở cỏc em ngay trong cỏc giờ đọc - hiểu văn bản Nếu tõm hồn cỏc em là mặt
hồ phẳng lặng thỡ người giỏo viờn hóy tỡm những viờn đỏ nộm xuống mặt hồ đểtạo ra những vũng súng Những viờn đỏ ấy chớnh là phương phỏp, biện phỏp
Từ những lớ do trờn, tụi đó cố gắng đỳc rỳt những kinh nghiờm quý bỏu cho
đề tài “Một số biện phỏp nhằm nõng cao hiệu quả trong cỏc giờ đọc - hiểu văn bản cho học sinh lớp 7” Do điều kiện khụng cho phộp mà đề tài nghiờn
cứu của tụi chỉ trong phạm vi phần đọc- hiểu văn bản lớp 7 Mong nhận được sựgúp ý, động viờn của cỏc anh chị đồng nghiệp để tụi tiếp tục hoàn thành cụngtrỡnh của mỡnh ở cỏc khối lớp cũn lại
1.2 Mục đích nghiên cứu
Với đề tài này, bằng việc đúc kết những kinh nghiệm của
bản thân cũng nh học hỏi từ đồng nghiệp, tôi đã đa ra hệthống các giải pháp giúp học sinh lớp 7 đạt hiệu quả cao nhấttrong các giờ đọc - hiểu văn bản, nhằm nâng cao chất lợngdạy học
1.3 Đối tợng nghiên cứu
Với khả năng và tài liệu cho phép, tôi xác định cho đề tàinhững nhiệm vụ sau:
- Cung cấp kiến thức mang tính cơ sở lí luận về các giảipháp
- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu khi tiếpcận các tác phẩm văn chơng trong chơng trình Ngữ văn 7
- Tiến hành thực nghiệm dạy học để kiểm tra tính khả thicủa những nội dung mà sáng kiến đề xuất
- Phân tích và tổng kết những kết quả đạt đợc từ đề tài
1.4 Phơng pháp nghiên cứu
ở đề tài này, tôi đã sử dụng các phơng pháp nghiên cứusau:
+ Phơng pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết
+ Phơng pháp điều tra, khảo sát thực tế, thu thập thông tin+ Phơng pháp thống kê, xử lí số liệu
+ Phơng pháp phân tích và tổng kết kinh nghiệm
Trang 3
2 Néi dung s¸ng kiÕn kinh nghiÖm 2.1 Cơ sở lí luận của vấn đề
Bộ môn Ngữ văn trong nhà trường ngày càng có vai trò quan trọng, bởi
nó là yếu tố quyết định đối với việc hình thành phẩm chất và nhân cách đạo đứccho học sinh M.Goóc - ki từng nói “Văn học là nhân học”, càng đi sâu vào phântích và tìm hiểu chức năng của văn học thì ta càng thấy được tính cần thiết của
bộ môn này trong đời sống của con người nói chung và học sinh nói riêng Đó làchức năng nhận thức, chức năng thẩm mĩ, chức năng giáo dục Văn học ngàycàng đóng vai trò quan trọng khi đời sống con người càng được nâng cao, nógiúp cho cuộc sống thêm phần ý nghĩa, nhất là tạo cho tâm hồn con người càngtrở nên tươi mới, mềm mại và nhân văn
Văn học dễ làm say mê người học nếu người dạy tạo được sự hứng thú
tự thân nơi người học Người học văn cảm thụ được cái hay, cái đẹp trong nghệthuật dùng từ, khả năng diễn đạt, số phận nhân vật khi có được sự hứng thútìm hiểu ắt sẽ đưa đến cảm xúc nhất định Thái độ tích cực của người học biểubiện ở sự tập trung chú ý cao độ, sự say mê hấp dẫn bởi nội dung bài học Nếu
có hứng thú các em sẽ có cảm giác dễ chịu với hoạt động, nảy sinh khát vọnghành động và hành động có sáng tạo Ngược lại nếu hứng thú không được thỏamãn sẽ dẫn đến cảm xúc tiêu cực
Việc cố gắng tìm ra những giải pháp hữu hiệu nhằm tạo hứng thú chohọc sinh bộ môn Ngữ văn nói chung và đặc biệt giải pháp tạo bầu không khí vănchương trong các giờ đọc-hiểu văn bản từ lâu đã được các nhà nghiên cứu giáodục đề cập tới, song nhiều đề tài còn mang tính lí thuyết, chung chung, giáođiều giáo viên khó khăn trong việc áp dụng vào thực tiễn giảng dạy Trên cơ sở
đó, tôi mạnh dạn đưa ra sáng kiến này nhằm đi tìm một số biện pháp tạo bầukhông khí văn chương cho học sinh lớp 7 trong các giờ đọc - hiểu văn bản Hyvọng có thêm tư liệu để bản thân trau dồi nâng cao chuyên môn và đồng nghiệptham khảo!
2.2 Thực trạng dạy học văn hiện nay
2.2.1 Thực trạng của giáo viên
Nhiệm vụ của môn Văn trong nhà trường là giúp các em hiểu sâu hơn vềcuộc sống, về tình người Cuộc sống chính là món quà kì diệu! Hãy biết mở rộngtâm hồn, mở rộng vòng tay và sẽ nhận được những món quà bất ngờ và đẹp đẽ từcuộc sống Mỗi tác phẩm văn học đều mang trong mình những bài học sâu sắc.Luôn biết cảm thông và thấu hiểu với con người, biết dung hoà sự yêu ghét, giúpchúng ta có cái nhìn bao dung, bác ái Biết sống Đẹp và mang cái Đẹp cho cuộcđời
Trang 4
Thực trạng dạy học và học tỏc phẩm văn chương trong nhà trường hiện naycũn tồn tại nhiều bất cập như coi tỏc phẩm văn học là cụng cụ để ỏp đặt những bàihọc đạo đức, thiờn về giỏo dục kĩ năng sống, liờn hệ thực tế, tớch hợp mụi trường
và nhiều thứ khỏc nữa khiến văn chương khụng cũn giữ được bản chất đớch thựccủa nú - một bộ mụn nghệ thuật
Giỏo viờn truyền giảng tỏc phẩm đến học sinh một cỏch khụ khan, một chiều,nhiều khi ỏp đặt Lờn lớp như một sự đối phú hết giờ, hết bài xong nhiệm vụ mà ớtquan tõm đến việc hiệu quả giờ dạy Tỡnh trạng học sinh chỏn văn là điều khụngthể phủ nhận Nguyờn nhõn dẫn đến thực trạng trờn do cả chủ quan và khỏchquan Song nguyờn nhõn chủ yếu phải kể đến là giỏo viờn trong quỏ trỡnh lờn lớpchưa cú những biện phỏp đỳng đắn, hữu hiệu nhằm tạo hứng thỳ, bồi dưỡng cảmxỳc thẩm mĩ cho học sinh Giỏo viờn đó biến những giờ học về mụn học cú tớnhnghệ thuật thành một bài giảng khụ khan đầy tớnh thuyết giỏo về chớnh trị, lịch sửđạo đức… khụng thể thắp được ngọn lửa trỏi tim ở học sinh Nhiều em học sinhngủ gật hoặc lấy mụn học khỏc ra học, hoặc nghe miờn cưỡng trong giờ vănkhụng phải là hiếm Do vậy việc tỡm ra những biện phỏp khả thi để khắc phụctỡnh trạng trờn là vụ cựng cần thiết
2.2.2 Thực trạng đối với học sinh
Một thực tế khiến cho bao người làm giỏo dục và giỏo viờn dạy Văn khụngkhỏi trăn trở là học sinh hiện nay rất ngại học văn, thậm chớ chỏn Văn, giờ họcmang tớnh đối phú Từ hiện tượng chỏn Văn, xa rời Văn dẫn đến một thực trạng
“đau lũng” dở khúc dở cười với nhiều bài làm của học sinh: cú học sinh đó hiểusai, hiểu lệch, thậm chớ xuyờn tạc, búp mộo tỏc phẩm văn học để hiểu theo mộtcỏch dung tục học; biến tỏc phẩm văn chương thành một tiểu phẩm hài để bàntỏn, bỡnh phẩm và gắn cho nú một ý nghĩa khỏc; bài làm văn sao chộp một cỏchmỏy múc; bài văn thiếu cảm xỳc chỉ cú lớ trớ đơn thuần; nhiều tỏc phẩm văn họcbất đắc dĩ trở thành một bài lịch sử cho học sinh tỡm hiểu Đặc biệt cỏc em họcsinh thiếu khả năng diễn đạt, bày tỏ cảm xỳc và khụng hứng thỳ với việc viếtvăn, bỡnh văn
Là một giỏo viờn trực tiếp giảng dạy bộ mụn Ngữ văn ở Trường THCSMinh Khai, bản thõn cũn nhiều trăn trở trước thực trạng trờn Tụi thiết nghĩ, đểtỡm lại vị trớ “xứng đỏng” cho mụn Văn, bồi dưỡng niềm hứng thỳ trong giờ họcvăn cho học sinh, trước hết người giỏo viờn phải chỳ ý tỡm những biện phỏphữu hiệu để để giúp giờ dạy có hiệu quả tốt hơn Với mong muốnhọc sinh hứng thỳ, lĩnh hội và tiếp thu kiến thức bài học có chấtlợng cao hơn, tôi đã mạnh đưa ra một số kinh nghiệm qua đề tài:
“Một số biện phỏp nhằm nõng cao hiệu quả trong cỏc giờ đọc - hiểu văn bản cho học sinh lớp 7” Hy vọng cú thể gúp phần nhỏ bộ cải tiến phương
phỏp giỏo dục ở một bộ mụn rất khú này đồng thời cũng khẳng định hiệu quảthực sự của một số biện phỏp đó được cỏc nhà phương phỏp đỳc rỳt và cỏc bạnđồng nghiệp truyền thụ
Trang 5
2.3 Cỏc biệp phỏp nhằm nõng cao hiệu quả thẩm mĩ trong cỏc giờ đọc - hiểu
va văn bản cho học sinh lớp 7
2.3.1 Tạo cảm xỳc ban đầu
Giỏo viờn cú thể bắt đầu tiến hành giờ học tỏc phẩm văn chương bằng nhiềucỏch Cú thể vớ giờ Văn giống như quỏ trỡnh viết một bài văn Tạo cảm xỳc ban
đầu bằng hoạt động vào bài ấn tượng, mang đậm chất nghệ thuật cũng như một
mở bài hay cú khả năng lụi cuốn người đọc Hoạt động vào bài sẽ tạo tõm thếcho cả giỏo viờn và học sinh bước vào khỏm phỏ tỡm hiểu một bộ mụn nghệthuật đầy chất nhõn văn thẩm mĩ Muốn tạo được khụng khớ tốt ngay từ khõuvào bài thỡ giỏo viờn phải biết sỏng tạo trong cỏc bước lờn lớp Giỏo viờn khụngnhất thiết phải kiểm tra bài cũ và việc chuẩn bị bài ở nhà của học sinh khi vừavào lớp - hoạt động này thường gõy tõm lớ căng thẳng nặng nề khi học sinh bướcvào bài mới Giỏo viờn cú thể khộo lộo kiểm tra học sinh trong quỏ trỡnh dạy bàimới hoặc vào cuối giờ hoặc ở những tiết khỏc như văn học sử …
- Tạo cảm xỳc ban đầu bằng những lời giới thiệu hay gõy ấn tượng:
Về tõm lớ con người thường bị thu hỳt, lụi cuốn bởi những lời hay, ý đẹp, nhữngcỏch núi độc đỏo, ấn tượng Chớnh vỡ vậy việc dẫn dắt học sinh vào bài phải trởthành nghệ thuật sư phạm của người giỏo viờn
* Vớ dụ khi dạy bài: “Bạn đến chơi nhà” của tỏc giả Nguyễn Khuyến (Ngữ văn
7 Tập I) tụi đó dựng những lời giới thiệu ấn tượng: Trong nhiều mối quan
hệ của cuộc sống con ngời thì tình bạn xa nay vẫn đợc coi là
một nhu cầu tinh thần không thể thiếu đợc Tục ngữ dân gian
đã khẳng định ''Giàu vì bạn, sang vì vợ''.Truyện dân gian kể
về đôi bạn Lu Bình - Dơng Lễ (sau nhà nho ghi thành truyệnthơ cùng tên) rất cảm động Danh nho lục tỉnh Nguyễn ĐìnhChiểu để lại những hình tợng đẹp đẽ cao cả về tình bạn củaVân Tiên - Hớn Minh, Vân Tiên - Tử Trực đồng thời lu danh Trịnh
Hâm là một tên phản bạn (Truyện Lục Vân Tiên) Cảm xỳc về
“tình bạn” ‘chảy’ trong nhiều bài thơ của Nguyễn Khuyến Nhiều bài thực sự rất ấn tượng Có thể thấy Nguyễn Khuyến đã sốngvì tình bạn và tình bạn đã nuôi dỡng tâm hồn nhà thơ Một lầnnữa, ta bắt gặp cảm xúc chân thành, một tỡnh bạn cao đẹp qua bàithơ “Bạn đến chơi nhà” của Nguyễn Khuyến
* Hoặc lời giới thiệu vào bài Ca Huế rờn sụng Hương của tỏc giả Hà Ánh
Minh (Ngữ văn 7 Tập II) : Huế là một trong những di sản văn húa của Việt Nam
đó được UNESCO cụng nhận và kờu gọi bảo vệ Đõy là mảnh đất đế đụ cú nhiềuđiểm đặc biệt về địa lý, tự nhiờn và văn húa, lịch sử Hiện nay Huế là một địachỉ du lịch hấp dẫn Lịch sử anh hựng của Huế đó được thể hiện trong nhiều tỏc
phẩm điện ảnh, gần đõy nhất là Dũng sụng phẳng lặng, chỳng ta đó quen thuộc với bài hỏt Dũng sụng ai đó đặt tờn và rất nhiều ca khỳc hay về Huế Và đó cú
cả một kho tàng thơ ca về Huế, về sụng Hương nỳi Ngự Về sụng Hương trongHuế, nhà thơ Thu Bồn đó cú hai cõu thơ thật hay:
Trang 6
Con sụng dựng dằng con sụng khụng chảy Sụng chảy vào lũng nờn Huế rất sõu.
Vầng trăng nỳi Ngự nước sụng Hương là biểu tượng thơ mộng của Huế, đại thi
hào dõn tộc Nguyễn Du từng viết: Hương Giang nhất phiếm nguyệt/Kim cổ hứa
đa sầu Hay thi sĩ Nguyễn Trọng Tạo cũng say điờn đảo vỡ Hương Giang diệu kỡ:
Sụng Hương hoỏ rượu ta đến uống
Ta tỉnh đền đài ngả nghiờng say
Vẻ đẹp và sức hấp dẫn của Huế một lần nữa lại được khẳng định và ngợi catrong tỏc phẩm “Ca Huế trên sông Hơng” với một vẻ đẹp rấtriêng, rất Huế của một cây bỳt tài hoa Hà ánh Minh
* Đối với bài: “Đức tớnh giản dị của Bỏc Hồ” - tỏc giả Phạm Văn Đồng (Ngữ
văn 7 tập II), giỏo viờn có thể tạo bầu khụng khớ văn chương bằng lời giới
thiệu ấn tượng :
Cú ai đú đó từng núi: Chỳng ta khụng thể trở thành Hồ Chớ Minh, nhưng
chỳng ta cú thể học được ở Người những đức tớnh cao đẹp mà giản dị Đối vớimỗi người Việt Nam, trong tư tưởng và tấm gương đạo đức Hồ Chớ Minh, đứctớnh giản dị là điều chỳng ta dễ nhận thấy và dễ học ở Người Đức tớnh giản dịcủa Hồ Chớ Minh là kết tinh văn hoỏ ngàn đời của người Việt Nam, thừa hưởngđạo đức, lối sống thanh bạch giản dị của gia đỡnh, quờ hương; được thể hiệnsống động qua từng cử chỉ, hành động trong cuộc đời và sự nghiệp cỏch mạngcủa Người từ khi cũn nhỏ đến lỳc giữ cương vị cao nhất của dõn tộc Việt Nam.Biết bao vần thơ, ỏng văn bất hủ ca ngợi về phong cỏch giản dị của Hồ ChớMinh:
“Bỏc sống như trời đất của ta,
Yờu từng ngọn lỳa, mỗi nhành hoa”
(Tố Hữu)
Đức tớnh ấy, vẻ đẹp ấy một lần nữa được thể hiện chõn thành, xỳc động
qua ỏng văn ‘Đức tớnh giản dị của Bỏc Hồ” của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng.
- Tuy nhiờn, khụng nhất thiết lỳc nào giỏo viờn cũng tự giới thiệu vào bài mới
mà nhiều khi tụi cũng tạo điều kiện và giỳp đỡ học sinh tự giới thiệu bài học,điều này cú khả năng tạo sự chỳ ý và khớch lệ học sinh rất cao
- Ngoài ra, tụi cũn chỳ ý tạo cảm xỳc ban đầu bằng ứng dụng cỏc phương tiện kĩ thuật hiện đại để thu hỳt sự chỳ ý và tạo khụng khớ hứng thỳ cho HS.
Bằng những hỡnh ảnh, õm thanh, màu sắc … trực quan sinh động, cỏcphương tiện kĩ thuật hiện đại cú thể tỏc động cựng một lỳc tới nhiều giỏc quancủa học sinh, khiến cỏc em tạm gỏc những mối quan tõm cỏ nhõn để tập trung sựchỳ ý vào bài học
* Ví dụ một đoạn phim về khụng gian văn hoỏ Kinh Bắc cựng với những khỳcdõn ca quan họ sẽ giỳp cho bầu khụng khớ văn chương được hõm núng khi học
bài Ca dao dõn ca ở lớp 7
* Một bài hỏt Dũng sụng ai đó đặt tờn đậm chất Huế sẽ cú tỏc dụng thẩm mĩ vụ cựng to lớn khơi gợi trớ tũ mũ ham muốn khỏm phỏ những trang bỳt kớ Ca Huế trờn sụng Hương của nhà văn Hà Minh Ánh
Trang 7
* Cảnh một biển lúa bát ngát xanh, sóng lúa vỗ rì rào, thân lúa nặng trĩu bởinhững bông lúa nếp còn xanh kết hợp với bài hát “Hát về cây lúa hôm nay” củanhạc sĩ Hoàng Vân, học sinh sẽ háo hức đi vào tìm hiểu về nguồn gốc và giá trịcủa một thứ quà dân dã của quê hương trong bài “Một thứ quà của lúa non:Cốm” (Thạch Lam - Ngữ văn 7 Tập II).
* Bằng hình ảnh trực quan giáo viên giới thiệu cho học sinh phong cảnh hùng
vĩ, non nước hữu tình của đèo Hải Vân - đệ nhất hùng quan- nơi nổi tiếng vớiđường đèo đẹp nhất cũng là hiểm trở nhất Việt Nam trên hành trình Bắc- Nam.Hình ảnh đèo Ngang trong lịch sử với cảnh heo hút, hoang sơ, vắng lặng sẽgiúp học sinh dễ hiểu và cảm thông sâu sắc với tâm trạng của Bà Huyện Thanh
Quan trong bài thơ Qua đèo Ngang.
2.3.2.Tạo cảm xúc thẩm mĩ bằng hoạt động đọc diễn cảm
Đọc diễn cảm với tư cách là một biện pháp tạo cảm xúc khi tiếp cận tác phẩmvăn chương, tạo chất văn cho giờ học chứ không phải là hoạt động đọc văn nóichung và quan niệm coi đọc diễn cảm như là một phương pháp Vì vậy ở đâycần chú ý đến khía cạnh tạo hứng thú thẩm mĩ để học sinh có thể tri giác thẩm
mĩ tiến tới những phán đoán thẩm mĩ chính xác…
Đọc diễn cảm làm nổi bật vẻ đẹp hình thức bên ngoài của tác phẩm Đó là vẻđẹp ngôn từ nghệ thuật được tổ chức một cách đặc biệt - nhất là trong thể loại thi
ca Ở thể loại này, các yếu tố ngôn từ như vần nhịp, thanh điệu, cách lựa chọn, tổchức từ ngữ đều được chú trọng tới mức tối đa nhằm tạo nên “tính khả cảm của
kí hiệu”(Jacôpxơn) Trong văn học chúng ta hay nói tới nhạc tính trong thơ, haytrong văn xuôi là lời văn, khí văn … chính là nói đến sự tổ chức đặc biệt củangôn ngữ nghệ thuật tạo nên sự độc đáo hấp dẫn cho tác phẩm Hình thức bênngoài không tác động thông qua lí giải, tưởng tượng, liên tưởng mà tác độngtrực tiếp đến độc giả, nó thức tỉnh những nguồn cảm xúc thuần khiết nhất vàcũng mạnh mẽ không kém cảm xúc sản sinh ra từ nội dung Chính vì thế đọcdiễn cảm, trước hết cần phải nhấn mạnh, chú tâm tới âm điệu, vần điệu, thanhđiệu, âm thanh, nhịp điệu Và cũng chỉ khi đọc lên - tức là biến những kí hiệukia thành chuỗi âm thanh một cách đầy chuẩn xác và biểu cảm - thì vẻ đẹp củahình thức ngôn từ mới làm sống dậy những cảm xúc, tình cảm thẫm mĩ nơi độcgiả Ngâm thơ là nghệ thuật làm nổi bật vẻ đẹp quyến rũ này của hình thức Đọc diễn cảm không chỉ vì vẻ đẹp hình thức bên ngoài của tác phẩm văn họclàm cho vẻ đẹp ấy có tác động tối đa mà còn phải làm sao sống dậy tình cảm,thái độ của nhà văn thể hiện qua câu chữ và thông qua đó truyền đạt cảm xúcđến người nghe Người ta hay nói đến cảm hứng nghệ thuật - đó là tư tưởng nộidung được tác giả nói bằng một sự say mê sống động Cảm hứng chính là nềntảng của giọng điệu tác phẩm Nếu cảm hứng ngợi ca thì giọng điệu sẽ là catụng, ngợi ca, say sưa, tin tưởng, lạc quan, phơi phới…Nếu cảm hứng là phêphán thì có giọng điệu lên án, mỉa mai, châm biếm, tố cáo, cùng với nó là cácphương thức, phương tiện biểu hiện tương ứng Cảm hứng thường không đượcnhà văn bộc lộ trực tiếp mà nó hoá thân qua hình tượng, biểu hiện qua lời văn
Trang 8
nghệ thuật quy định cách dùng từ, đặt câu, xưng hô,… tạo nên giọng điệu nghệthuật Vì thế đọc diễn cảm là phải đọc đúng giọng điệu của tác phẩm từ đó cóthể thâm nhập vào nội dung cảm hứng của tác phẩm, mới làm sống dậy nhữngcảm xúc thẩm mĩ tiến tới tri giác thẩm mĩ tốt hơn Cũng cần lưu ý một điều đọcdiễn cảm để hiểu bài văn thật tốt và khi hiểu sâu sắc bài văn rồi sẽ đọc diễn cảmtốt hơn.
Chính vì thế lâu nay việc đọc diễn cảm thường được tiến hành ở đầu giờ họcnhằm thâm nhập bài học Theo tôi cần thực hiện biện pháp này dưới những hìnhthức và mức độ khác nhau Có thể đọc ở đầu bài giảng nhằm tạo ấn tượng tươimới, bước đầu xác lập mối quan hệ thẩm mĩ giữa độc giả và tác phẩm Hoặccũng có thể đọc khi bài giảng đã kết thúc hoặc trước và sau khi phân tích từngđoạn, từng khổ thơ…
Về cách thức tiến hành, tuỳ theo dung lượng tác phẩm, giáo viên có thể gọimột hoặc hai học sinh đọc diễn cảm trước gọi một vài em nhận xét cách đọc, đồng thời có thể đưa ra một phương án hoàn toàn khác và có thể tự do thể hiệncách đọc của mình Sau đó giáo viên hỏi học sinh về ấn tượng chung về tácphẩm và đọc lại một lần khi đã thống nhất với học sinh về giọng điệu, cảm hứngchung của tác phẩm
Biện pháp đọc diễn cảm cũng cần được giáo viên kết hợp với diễn giảng hoặcgiảng bình sẽ tạo nên chất văn cho giờ học giáo viên nên mạnh dạn đổi mớisáng tạo ở khâu này bằng những hoạt động ứng dụng công nghệ thông tin và cácphương tiện hiện đại Có thể sử dụng các băng hình để cho học sinh nghe cácnghệ sĩ kể chuyện, ngâm thơ, diễn xướng…
* Học trích đoạn Nỗi oan hại chồng trong vở chèo Quan Âm Thị Kính (Ngữ
văn 7- Tập II) mà học sinh được xem đoạn kịch do các nghệ sĩ nổi tiếng đóng thìtác động thẩm mĩ tới các em càng lớn (hoặc cho các em nhập vai vào các nhânvật này sẽ thu được kết quả thú vị)
*Một nghệ sĩ ngâm thơ bài Cảnh khuya, Rằm tháng giêng(Nguyên tiêu) của
Hồ Chí Minh (Ngữ văn 7-Tập I), hay bài Sông núi nước Nam của Lí Thường Kiệt, hoặc bài Phò giá về kinh của Trần Quang Khải sẽ tạo nên không khí nghệ
thuật đáng giá cho giờ học
*Hay khi d¹y ®o¹n trÝch “Sau phút chia li” (Tác giả Đặng Trần Côn
-Đoàn Thị Điểm), tôi đã mạnh dạn ngâm một đoạn thơ Và kết quả thật bất ngờ,đoạn trích dài như thế vậy mà sau khi kết thúc giờ học nhiều em đã thuộc và khiđược hỏi về nội dung và nghệ thuật các em cũng trả lời rất trôi chảy
2.3.3.Tạo dựng bầu không khí xã hội - lịch sử của tác phẩm
Mỗi tác phẩm văn chương đều được sinh thành trong bầu không khí xã hội lịch sử nhất định Những yếu tố của môi trường văn hoá đương thời, của đờisống riêng tư được chắt lọc thẩm thấu qua lăng kính của nhà văn và phản chiếuhình ảnh của nó trong tác phẩm biến tác phẩm thành một thực thể đầy sức sống
-Có thể ví tác phẩm văn học như những chiếc vỏ ốc nhỏ bé mà áp tai vào đó ta cóthể lắng nghe hơi thở của đại dương mênh mông, từ những hình ảnh chủ quan
Trang 9
của thế giới khỏch quan mà giỳp ta cảm nhận được bộ mặt của cả một thời đại.Tỏc phẩm văn học nào cũng là vang búng của một trào lưu văn học đó qua, đangphỏt triển hoặc bắt đầu những dấu hiệu manh nha Đặt tỏc phẩm vào trào lưunghệ thuật sẽ thấy lối rẽ, sự bứt phỏ trong tư tưởng nghệ thuật của tỏc giả và sự
cụ thể hoỏ những nguyờn tắc chung hoặc những tuyờn ngụn nghệ thuật của tràolưu bằng bỳt phỏp của họ Vỡ thế việc tạo dựng bầu khụng khớ xó hội - lịch sử cụthể của tỏc phẩm là điều kiện hết sức quan trọng để người đọc kết nối đượcnhững mối liờn hệ vụ hỡnh giữa nhà văn và tỏc phẩm từ đú dễ dàng thõm nhậpvào thế giới hỡnh tượng nghệ thuật và nắm được giỏ trị thẩm mĩ đớch thực củatỏc phẩm, cảm nhận được một cỏch tinh vi những tỡnh điệu thẩm mĩ của nú làmcho trỏi tim dấy lờn những xỳc động, say mờ trước cỏi Đẹp “Dựng lại khụng khớlịch sử cú tỏc dụng khởi động tỡnh cảm, nhất là những tỡnh cảm cựng loại vớitỡnh cảm trong bài văn” Đặt tỏc phẩm vào thời điểm nảy sinh ra nú, người tiếpnhận mới cú thể hiểu được ý nghĩa và giỏ trị thời đại của tỏc phẩm với tư cỏch làmột sinh thể sống động, cú hồn Đồng thời, việc tỏi hiện hoàn cảnh ra đời củatỏc phẩm cú tỏc dụng khơi dậy trớ tưởng tượng và những xỳc cảm của học sinh
về tỏc phẩm, tạo ra bầu khụng khớ văn chương cần thiết để cuộc trũ chuyện tõmtỡnh giữa Nhà văn - Giỏo viờn - Học sinh diễn ra tốt đẹp Nếu mụi trường sinhthành của tỏc phẩm càng được tạo dựng sống động thỡ hiệu quả cảm thụ văn họccủa học sinh càng cao Bởi sự ra đời của tỏc phẩm cũn là do tiếng gọi của thờiđại giỏo viờn cú thể tạo dựng bầu khụng khớ xó hội lịch sử của tỏc phẩm bằngnhững tư liệu lịch sử, bằng hồi ức của người đương thời hoặc bằng chớnh hồi kớ,nhật kớ, bỳt kớ của tỏc giả giỏo viờn cũng cú thể giới thiệu một số đoạn tõm sựcủa nhà văn về sỏng tỏc của mỡnh
* Vớ như khi dạy bài thơ Sụng nỳi nước Nam (Nam quốc sơn hà) của Lớ
Thường Kiệt (Ngữ văn 7-Tập I), trước khi tỡm hiểu nội dung tỏc phẩm, tụi đặtcõu hỏi: Em hóy trỡnh bày hoàn cảnh ra đời của tỏc phẩm? Từ đú, giỳp cỏc emhỡnh dung lại hoàn cảnh ra đời rất đặc biệt của tỏc phẩm:
Sử cũ chộp rằng: Năm 1076, hơn 30 vạn quõn nhà Tống (Trung Quốc) doQuỏch Quỳ chỉ huy xõm lược Đại Việt Lý Thường Kiệt lập phũng tuyến tạisụng Như Nguyệt (sụng Cầu) để chặn địch Quõn của Quỏch Quỳ đỏnh đến sụngNhư Nguyệt thỡ bị chặn Nhiều trận quyết chiến ỏc liệt đó xảy ra tại đõy nhưngquõn Tống khụng sao vượt được phũng tuyến Như Nguyệt, đành đúng trại chờviện binh Đang đờm, dự đoỏn là Lý Thường Kiệt đó cho người vào đềnthờ Trương Hống, Trương Hỏt ở phớa nam bờ sụng Như Nguyệt, giả làm thầnđọc vang bài thơ trờn Nhờ thế tinh thần binh sĩ lờn rất cao cũn bọn giặc vụ cựnghoảng sợ Cũng vỡ thế, đõy cũn được xem là bài thơ ‘thần’
* Khi dạy đoạn trớch Sau phỳt chia li trớch Chinh phụ ngõm khỳc của Đặng
Trần Cụn - Đoàn Thị Điểm (Ngữ văn 7 - tập I) giỏo viờn cũng cần chỳ ý đặt tỏcphẩm trong hoàn cảnh ra đời của nú
Trong lịch sử xã hội phong kiến nớc ta, những cuộc chiến tranh do Nhà nớc phát động có những hình thái sau đây: 1 Chiến tranh chống ngoại xâm để bảo vệ Tổ quốc; 2 Chiến
Trang 10
tranh giữa những tập đoàn phong kiến để tranh giành quyềnlợi; 3 Chiến tranh chống lại các phong trào nông dân khởi
nghĩa
Theo nghiên cứu, “Chinh phụ ngâm” không phải là tác phẩm
`phản ánh cuộc chiến tranh chống ngoại xâm, cũng không phải
là cuộc chiến tranh giữa các tập đoàn phong kiến
Đối chiếu với lịch sử thời gian “Chinh phụ ngâm” ra đời vào
khoảng từ 1741 – 1742 thỡ thời gian này chế độ phong kiến đang lõm vào tỡnhtrạng rối ren, suy thoỏi Cỏc cuộc khởi nghĩa nụng dõn liờn tiếp nổ ra khắp nơi.Triều đỡnh ra sức đàn ỏp, gõy nờn cảnh nổi da xỏo thịt, nhõn dõn đau khổ, đấtnước rối loạn, kinh thành nỏo động Nh vậy, cuộc chiến tranh phản ánh
trong “Chinh phụ ngâm” chính là cuộc chiến tranh phi
nghĩa của giai cấp phong kiến thống trị phản động chống lạiquần chúng nông dân bị áp bức Cho nên, tác phẩm của ĐặngTrần Côn ra đời vào lúc này rất kịp thời và tiếng nói tố cáochiến tranh phi nghĩa và nỗi đau trước cảnh sinh li tử biệt
Việc tạo dựng hoàn cảnh ra đời của tỏc phẩm sẽ tạo tõm thế nhập cuộc chohọc sinh, thiết lập dũng liờn tưởng, cảm xỳc, giỳp cỏc em dễ dàng thõm nhậpvào thế giới hỡnh tượng của tỏc phẩm để hiểu được tỡnh yờu cuộc sống mónh liệtnhưng đầy uẩn khỳc của nhà thơ, lớ giải sự liờn kết vừa đứt đoạn vừa nhất quỏntrong hỡnh thức thơ cũng như mạch cảm xỳc của nhõn vật trữ tỡnh Tuy nhiờn chỉgiới hạn trong hoàn cảnh riờng thỡ chưa đủ, giỏo viờn cần giỳp học sinh hỡnhdung lại hoàn cảnh đau thương, đầy bế tắc của tầng lớp tri thức tiểu tư sản trướccỏch mạng Trong hoàn cảnh đú, tỡnh yờu cuộc sống đi kốm với cảm nhận về sựbấp bờnh, hư ảo của hạnh phỳc của tỡnh yờu là nỗi đau chung của cỏc thi sĩ lóngmạn
Cú thể núi, việc tỏi hiện mụi trường sinh thành của tỏc phẩm, nơi khơi nguồncảm hứng sỏng tạo đó mở một lối đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn “đõy làcỏch nhận diện bờn ngoài tỏc phẩm, nhỡn ngoài mà đoỏn trong, chưa thật biết rừbờn trong nhưng cũng cú những lợi ớch nhất định với mục đớch làm quen để
“đỏnh đường” vào tỏc phẩm” Tuy nhiờn nếu chỉ sa vào phõn tớch hoàn cảnh lịch
sử sẽ rơi vào khuynh hướng xó hội học dung tục, biến tỏc phẩm thành bài minhhoạ cho lịch sử, chớnh trị mà quờn đi giỏ trị văn chương Thực hiện đỳng liềulượng, phự hợp sẽ phỏt huy hiệu quả trong việc khơi nguồn và nuụi dưỡng cảmxỳc thẩm mĩ cho học sinh, tạo tiền đề quan trọng cho việc thẩm văn chớnh xỏc để
từ đú phỏt triển tỡnh cảm nhõn văn thẩm mĩ lành mạnh
2.3.4.Tạo tỡnh huống cú vấn đề bằng cõu hỏi nờu vấn đề
Giỏo viờn cũn cú thể thiết lập bầu khụng khớ văn chương trong giờ học bằngviệc khỏm phỏ ra mõu thuẫn giữa cỏch hiểu của học sinh và giỏ trị đớch thực củatỏc phẩm giỏo viờn phải là người tạo ra những tỡnh huống cú vấn đề để lụi cuốnhọc sinh cảm nhập vào bầu khụng khớ văn chương Bởi nú cú tỏc dụng kớch thớch
tư duy nảy sinh và thỳc đẩy nú phỏt triển Tỡnh huống cú vấn đề buộc con người
Trang 11
phải suy nghĩ, động nóo tạo nờn những vận động tớch cực bờn trong của trớ tuệcon người Để tạo ra cỏc tỡnh huống cú vấn đề đớch thực, bản thõn giỏo viờn phảiphỏt hiện trong tài liệu học tập của học sinh đõu là vấn đề cú “vấn đề”, phải thiết
kế thế nào để chỳng trở thành cỏc tỡnh huống cú vấn đề và phải nờu vấn đề thếnào để khơi gợi hứng thỳ, sự tớch cực tham gia giải quyết của học sinh Bởi cúvấn đề nhưng khụng phải vấn đề nào cũng thành vấn đề của học sinh, khụngphải cứ nờu vấn đề là sẽ lập tức lụi cuốn học sinh hay khơi gợi được những vậnđộng tư duy, trớ tuệ của cỏc em
Hạt nhõn của dạy học nờu vấn đề như nhiều nhà nghiờn cứu đó nhận định là
tỡnh huống cú vấn đề và triển khai cụ thể trong giờ học là những cõu hỏi nờu vấn đề Khụng giống như cõu hỏi tỏi hiện yờu cầu học sinh tỏi tạo lại những tri
thức đó cú trong tài liệu, cõu hỏi nờu vấn đề yờu cầu học sinh sử dụng cỏi đóbiết, cỏi đó cho làm phương tiện tỡm tũi, nghiờn cứu để phỏt hiện ra những trithức mới Cõu hỏi nờu vấn đề đũi hỏi học sinh phải cú khả năng tổng hợp, baoquỏt tri thức, huy động kiến thức, tài liệu từ nhiều nguồn khỏc nhau để trả lời.Cõu hỏi nờu vấn đề đặt học sinh vào một trạng huống, một quỏ trỡnh vận độngtõm lý - ý thức tớch cực Mõu thuẫn giữa điều đó biết và điều chưa biết được cõuhỏi nờu vấn đề diễn đạt ra bằng lời như là những tỏc nhõn kớch thớch, tỏc độngmạnh mẽ tới tõm lý và ý thức sỏng tạo của học sinh Những khú khăn về nhậnthức do cõu hỏi nờu vấn đề gõy ra chuyển hoỏ thành hứng thỳ và cảm xỳc họctập của cỏc em Cõu hỏi nờu vấn đề phải luụn chứa đựng trong nú tớnh phức tạpkhụng dễ giải quyết buộc học sinh bỏm vào nội dung tỏc phẩm để tỡm ra ý nghĩa
tư tưởng trong đú; đồng thời cần hấp dẫn lụi cuốn học sinh đỏp ứng nhu cầu hiểutỏc phẩm và thõu túm được sự hiểu biết của cỏc em; phải tương xứng với giỏ trịđớch thực của tỏc phẩm và logic khoa học về văn học và phải cú khả năng baoquỏt lớn
Như vậy, việc ứng dụng dạy học nờu vấn đề cụ thể là xõy dựng cỏc tỡnh huống
cú vấn đề thụng qua cỏc cõu hỏi nờu vấn đề hết sức cần thiết để phỏt huy tớnhnăng động, sỏng tạo của học sinh trong giờ học Văn, trong đú cú hoạt động phõntớch, cắt nghĩa cỏc giỏ trị nội dung và nghệ thuật của tỏc phẩm
* Để làm rừ vấn đề này, xin được lấy một vớ dụ: để giỳp học sinh hiểu và cảm
nhận một tỡnh bạn cao đẹp của Nguyễn Khuyến được thể hiện trong bài “Bạn đến chơi nhà” (Ngữ văn 7- Tập I), khi tỡm hiểu cõu thơ thứ 7, giỏo viờn nờn đặt
cõu hỏi cú vấn đề:
? Theo quan niệm của người Việt ta “Miếng trầu là đầu cõu chuyện”, khỏchđến nhà dẫu khụng cú thức ngon để đói thỡ cũng phải cú miếng trầu tiếp khỏch
Ấy vậy mà “Đầu trũ tiếp khỏch trầu khụng cú” Phải chăng cái nghèo của
cụ Tam Nguyên Yên Đổ đã đến mức ấy ? Cú ý kiến cho rằng: Nờnhiểu cõu thứ 7 là:Riờng trầu khụng thỡ cú í kiến của em như thế nào?
Lỳc này, đũi hỏi học sinh phải huy động kiến thức toàn bài để giải quyết vấn
đề Hướng trả lời như sau: Nhà thơ đã thậm xng hoá cái nghèo, thi vịhoá cái nghèo Một ông quan to triều Nguyễn về ở ẩn, với một
cơ ngơi ''chín sào t thổ là nơi ở'' thì không thể ''miếng trầu