Xây dựng và sử dụng sơ đồ tư duy nhằm nâng cao chất lượng trong dạy học một số bài sinh học 8 học kì i ở trường THCS văn nho

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BÁ THƯỚC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM “Xây dựng và sử dụng sơ đồ tư duy nhằm nâng cao chất lượng trong dạy học một số bài Sinh học 8

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BÁ THƯỚC

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

“Xây dựng và sử dụng sơ đồ tư duy nhằm nâng cao chất lượng trong dạy học một số bài Sinh học 8 học kì I ở trường THCS Văn Nho”

Người thực hiện: Trịnh Thị Sáu Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THCS Văn Nho SKKN thuộc môn: Sinh học

THANH HÓA NĂM 2019

MỤC LỤC

2.3.1 Một số phương pháp hướng dẫn học sinh vẽ và đọc sơ đồ

tư duy

5

a Sử dụng SĐTD trong việc kiểm tra bài cũ 6

b Sử dụng SĐTD trong việc dạy kiến thức mới 8

c Sử dụng SĐTD trong việc củng cố kiến thức 12

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo

dục, với bản thân đồng nghiệp và nhà trường

15

1 Mở đầu

1 1 Lý do chọn đề tài

Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) là một trong những nhiệm vụ quan

trọng của cải cách giáo dục cũng như cải cách cấp trung học phổ thông Hiện nay vấn đề đổi mới PPDH nói chung cũng như đổi mới PPDH Sinh học nói riêng

đã được pháp chế hóa trong điều 28, Luật Giáo dục: “Phương pháp giáo dục phổ

thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh (HS)” Việc dạy học không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức mà quan

trọng hơn là dạy cho học sinh phương pháp tự học, tự chiếm lĩnh kiến thức

Sinh học là một môn khoa học vừa lí thuyết vừa thực nghiệm với nhiều kiến thức trừu tượng và được ứng dụng rộng rãi trong đời sống Trong các PPDH tích cực, phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy (SĐTD) sẽ giúp học sinh hệ thống hóa kiến thức, xác định được kiến thức cơ bản từ đó đạt hiệu quả cao trong học tập Mặt khác sử dụng phương pháp sơ đồ tư duy còn giúp học sinh rèn luyện, phát triển tư duy logic, khả năng tự học, phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh không chỉ trong học tập môn sinh học mà còn trong các môn học khác và các vấn đề khác trong cuộc sống

Xuất phát từ những lí do trên, tôi chọn đề tài: “Xây dựng và sử dụng sơ đồ tư duy nhằm nâng cao chất lượng trong dạy học một số bài Sinh học 8 học kì I ở trường THCS Văn Nho” làm đề tài nghiên cứu của mình Đây là kinh nghiệm của

Bản thân được rút ra trong quá trình giảng dạy bộ môn Sinh hoc 8 xin được chia sẻ cùng các bạn đồng nghiệp Rất mong được sự đóng góp ý kiến của quí thầy cô để tôi tiếp tục rút kinh nghiệm cho mình trong những năm sau

1.2 Mục đích nghiên cứu.

- Tìm hiểu các cở sở lí luận và thực tiễn của việc vận dụng sơ đồ tư duy vào giảng dạy các tiết Sinh hoc 8 kì I

- Tìm hiểu các hiệu quả của việc ứng dựng Sơ đồ tư duy vào trong dạy học các tiết Sinh học 8 kì I

- Trên cơ sở đó đề xuất một số ý kiến góp phần cùng đồng nghiệp giảng dạy có hiệu quả các tiết Sinh học 8 kì I nói riêng và các tiết Sinh học ở bậc THCS nói chung

1 3 Đối tượng nghiên cứu:

Đề tài này được tôi nghiên cứu trong nhiều năm và bắt đầu đi vào nghiên cứu thực nghiệm trên hai đối tượng

- Đối tượng thứ nhất: Là học sinh khối lớp 8 trường THCS Văn Nho trong năm học 2017-2018 và học sinh khối 8 trường THCS Văn Nho năm học 2018-2019

- Đối tượng thứ hai: Là Sơ đồ tư duy và phương pháp sử dụng Sơ đồ tư duy vào giảng dạy một số tiết Sinh học 8 học kì I ở trường THCS

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

1 Phương pháp phân tích tổng hợp các loại tài liệu có liên quan

2 Phương pháp đối chiếu – so sánh

3 Phương pháp đánh giá và đúc rút kinh nghiệm thực tế

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lý luận:

2.1.1 Khái niệm liên quan:

Sơ đồ tư duy (Mind map) là phương pháp được đưa ra để tận dụng khả năng ghi

nhận hình ảnh của bộ não Đây là cách ghi nhớ chi tiết để tổng hợp hay để phân tích một vấn đề ra thành một dạng của vấn đề phân nhánh Khác với máy tính ngoài khả năng ghi nhớ kiểu tuyến tính ( ghi nhớ theo một trình tự nhất định ) thì bộ não

có khả năng tạo sự liên kết các dữ liệu với nhau Phương pháp này khai thác cả hai khả năng này của bộ não

Đây là một kĩ thuật để nâng cao cách ghi chép Bằng cách dùng Sơ đồ tư duy, tổng thể của một vấn đề được chỉ ra dưới dạng một hình vẽ, trong đó các đối tượng liên hệ với nhau băng các đường nối, với cách biểu diễn như vậy các dữ liệu được ghi nhớ và hấp thu dễ dàng hơn, nhanh chóng hơn

Thay vì dùng chữ viết để miêu tả một chiều, sơ đồ tư duy biểu thị toàn bộ cấu trúc chi tiết của một đối tượng bằng hình ảnh hai chiều Nó chỉ ra dạng thức của một đối tượng, sự quan hệ hổ tương giữa các khái niệm có liên quan và cách liên hệ giữa chúng với nhau bên trong một vấn đề

Sơ đồ tư duy là một công cụ tổ chức tư duy Đây là phương pháp dễ nhất để chuyển tải thông tin vào bộ não của bạn rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não Nó là phương pháp ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng ý nghĩa của nó: Sắp xếp ý nghĩ của bạn

2.1.2 Vai trò của Sơ đồ tư duy:

Các nhà nghiên cứu cho rằng với cách thể hiện gần như cơ chế hoạt động của bộ

não Sơ đồ tư duy giúp chúng ta:

- Dễ nắm được trọng tâm của vấn đề

- Đỡ tốn thời gian ghi chép hơn so với kiểu ghi chép cũ

- Cải thiện sức sáng tạo và trí nhớ, nắm bắt cơ hội khám phá tìm hiểu

- Hoàn thiện bộ não, tiếp thu linh hoạt và hiệu quả

- Giúp người học tự tin hơn vào khả năng của mình

- HS học chủ động, học được phương pháp học

- Tự tin, diễn đạt lưu loát

- Phát huy năng khiếu hội họa

2.2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

2.2.1 Thực trạng chung:

Nhằm đáp ứng nhu cầu giáo dục và đào tạo nói chung cũng như đào tạo nhân lực,

bồi dưỡng nhân tài, đào tạo người lao động nói riêng có khả năng thích ứng được với nhu cầu của thời đại mới là một vấn đề nóng bỏng đối với Ngành giáo dục và Đào tạo nước nhà

Hiện nay, giáo dục và đào tạo đang có nhiều thay đổi lớn lao đòi hỏi người dạy cũng như người học luôn phải đổi mới một cách sáng tạo, tìm ra cách dạy và học mới phù hợp với xu thế của thời đại Tuy nhiên, không phải người dạy và người học nào cũng làm được điều đó

Đối với môn Sinh học là môn khoa học thực nghiệm với nhiều kiến thức trừu tượng và được ứng dụng rộng rãi trong đời sống nếu không có sự chỉ đạo định hướng của giáo viên học sinh khó có thể lĩnh hội và hệ thống được kiến thức Đặc

biệt là bộ môn Sinh học 8 (Giải phẫu sinh lí người) nó liên quan đến sự phát triển

cơ thể HS mà HS lớp 8 là giai đoạn cơ thể đang có nhiều biến đổi cả về giải phẫu

và sinh lí, các em cầncó sự định hướng để có sự hiểu biết đúng đắn về sự phát triển

và bảo vệ cơ thể

2.2.2 Đối với giáo viên:

Trong chương trình dạy học hiện nay việc vận dụng và áp dụng các phương pháp

và kĩ thuật dạy học tích cực vào giảng dạy bộ môn Sinh học thường xuyên được đề cặp đối với giáo viên nói chung và giáo viên bộ môn Sinh học nói riêng

Việc thực hiện chương trình và thay sách giáo khoa mới cũng như việc cải tiến,

đổi mới phương pháp dạy học ở các môn học nói chung và ở môn Sinh học nói riêng đang được triển khai có hiệu quả thông qua nhiều chương trình tập huấn chuyên đề các câp

Về cơ sở vật chất nhà trường đã có một số đổi mới tạo điều kiện cho hoạt động

học tập như: phòng công nghệ thông tin, máy chiếu, bảng phụ…

Trong những năm qua chuyên môn nhà trường luôn tạo điều kiện phân công cho tôi giảng dạy bộ môn Sinh học khối lớp 8, đó là một thuận lợi cho tôi tiến hành nghiên cứu thực nghiệm đề tài này

2.2.3 Đối với học sinh:

Trong hai năm qua từ khi mới bắt đầu nhận lớp tôi đều tiến hành khảo sát chất

lượng đầu năm môn Sinh học ở khối 8 trường THCS Văn Nho kết quả cho thấy còn thấp cụ thể:

Khảo sát đầu năm môn Sinh học khối 8 trường THCS Văn Nho

Năm học 2017-2018

TSHS

lớp

KẾT QUẢ Điểm 9 - 10 Điểm 7 – 8 Điểm 5 - 6 Điểm dưới 5

Khảo sát đầu năm môn Sinh học khối 8 trường THCS Văn Nho

Năm học 2018-2019

TSHS

lớp

KẾT QUẢ Điểm 9 - 10 Điểm 7 – 8 Điểm 5 - 6 Điểm dưới 5

Với địa bàn tương đối khó khăn, nhận thức của người dân còn thấp, hiểu biết chưa cao, học sinh còn chưa ham muốn học tập bộ môn này Chính vì vậy chất lượng học tập, sự sáng tạo, tư duy của học sinh còn yếu cho nên việc sử dụng sơ đồ tư duy trong học tập của các em vẫn gặp khó khăn

Bằng kinh nghiệm và sự điều tra thực tế của Bản thân, qua trò chuyện, trao đổi với các đồng nghiệp trong cùng cơ quan, cũng như một số đồng nghiệp ở các trường trong huyện, tôi nhận biết và rút ra được một số nguyên nhân dẫn đến kết quả giảng dạy một số tiết Sinh học 8 nói riêng và các môn học khác nói chung còn yếu cụ thể là:

- Nguyên nhân thứ nhất: Với học sinh vùng 135 khó khăn như xã Văn Nho-Bá

Thước thì việc học của các em chỉ dựa vào SGK (mà SGK của các em được nhà trường cho mượn theo dự án của nhà nước và không đủ dùng cho tất cả các em) và

sự định hướng tổ chức của giáo viên trên lớp, các em không có điều kiện tham khảo các loại sách, tài liệu tham khảo và các phương tiện tham khảo khác

- Nguyên nhân thứ hai: Đó là do học sinh không tập trung theo dõi bài dạy của

giáo viên trên lớp, đặc biệt phần lớn những học sinh này là các học sinh yếu, kém,

- Nguyên nhân tứ ba là: Do học sinh thiếu thời gian học tập Đối với xã Văn Nho

100% các em là con em của đồng bào dân tộc thiểu số (dân tộc Thái), sống trong

vùng kinh tế đặc biệt khó khăn (vùng 135), gia đình nông dân nghèo (hộ nghèo và

cận nghèo chiếm gần 85% dân số), sau thời gian học tập ở trường về nhà các em còn phải phụ giúp gia đình làm công việc nhà hàng ngày như: lên rừng đối củi,

chăn bò, trông em,…vào những thời gian rãnh rỗi Hầu hết các em chưa được gia đình giành thời gian thích đáng cho việc học tập ở nhà, thậm chí đôi khi các em còn nghỉ học, bỏ học vì những lí do không chính đáng nêu trên

2.3 Những biện pháp – giải pháp đã thực hiện

2.3.1 Một số phương pháp hướng dẫn học sinh vẽ và đọc Sơ đồ tư duy.

Tôi xin giới thiệu một số phương pháp hướng dẫn học sinh vẽ và đọc sơ đồ tư duy:

* Phương pháp vẽ Sơ đồ tư duy.

Dùng bút màu bắt đầu từ giữa trang giấy nếu thuận tiện đặt ngang tờ giấy để có nhiều khoảng trống ở hai bên hơn, sau đó thực hiện các bước sau:

1/ Viết theo kiểu chữ in chủ đề hoặc ý tưởng chính ở giữa trang giấy, sau đó đóng khung băng hình tròn, hình vuông hoặc hình chữ nhật Nếu có thể chúng ta sẽ bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh chủ đề vì một hình ảnh có thể diễn đạt cả nghìn từ và giúp bạn sử dụng trí tưởng tượng của mình Một hình ảnh ở trung tâm sẽ giúp ta tập trung vào chủ đề và làm cho chúng ta hưng phấn hơn

2/ Luôn sử dụng màu sắc vì màu sắc củng có tác dụng kích thích não như hình ảnh

3/ Từ trung tâm kéo các nhánh chính (cấp1) ra, mỗi nhánh dùng diễn tả một điểm

quan trọng nhất hoặc ý tưởng chính Viết một từ hoặc một cụm từ chính lên mỗi nhánh Cụm từ chính là cụm từ chuyển tải được phần hồn của một ý tưởng và kích thích bộ nhớ của chúng ta Sau đó từ các nhánh cấp 1 kéo các nhánh cấp 2 ra Số nhánh phụ thuộc các ý tưởng Tiếp đến là các nhánh cấp 3, 4 các đường kẻ càng

gần hình ảnh (hoặc chủ đề) trung tâm thì càng được tô đậm hơn.

4/ Nên dùng đường kẻ cong thay vì các đường thẳng vì các đường cong được tổ chức rõ ràng sẽ thu hút được sự chú ý của mắt nhiều hơn

5/ Bố trí thông tin đều quanh hình ảnh trung tâm (hoặc chủ đề trung tâm)

* Các bước rèn luyện học sinh vẽ Sơ đồ tư duy:

Bước 1: Trong những tiết học đầu sử dụng (SĐTD) vào giảng dạy Sinh học 8 tôi

trình bày một vài sơ đồ tư duy đơn giản nhất trong bài giảng và cho học sinh nhớ lại về sơ đồ tư duy (SĐTD)

Bước 2: Sau đó bài tập về nhà cho học sinh vẽ sơ đồ tư duy về một vấn đề nào đó

để học sinh củng cố kiến thức

Bước 3: Tiếp theo những tiết học sau, giáo viên yêu cầu học sinh chuẩn bị bài

mới ở một vấn đề nào đó theo hướng sử dụng sơ đồ tư duy để học sinh có bức tranh tổng thể về một vấn đề Đặc biệt đối với những vấn đề mang tính xã hội, môi trường và cơ thể Học sinh có thể có những phát hiện sâu sắc từ thực tế và qua đó ý thức về những vấn đề xã hội và bảo vệ môi trường, bảo vệ cơ thể được nâng cao Hướng dẫn HS đọc từ trung tâm đọc ra, đọc hết các nhánh ở cấp 1 trước vì đây là những ý hoặc những nội dung cơ bản của một vấn đề, sau đó quay lại đọc nội dung từng nhánh cấp 1 ra các nhánh cấp 2, 3, 4,5…

2.3.2 Một số ví dụ cụ thể.

Do thời gian hạn chế và phạm vi của đề tài cho nên tôi chỉ đưa ra một vài ví dụ về

sử dụng sơ đồ tư duy vào giảng dạy một số tiết Sinh học 8 ở học kì I Tuy nhiên, nó

có thể vận dụng vào cả các tiết ở học kì II Sinh học 8 nói riêng cũng như các tiết Sinh học ở bậc THCS nói chung

Và để thử nghiệm trong hai năm học qua (Kì I năm học 2017-2018 và kì I năm học 2018-2019) tôi đều áp dụng việc sử dụng sơ đồ tư duy (SĐTD)vào giảng dạy một số tiết Sinh học ở lớp 8B trường THC Văn Nho còn lớp 8A dạy bình thường để đối chứng

a Sử dụng sơ đồ tư duy vào kiểm tra bài cũ

Việc kiểm tra bài cũ thông thường đôi khi chỉ là sự học vẹt của HS Khi sử dụng

sơ đồ tư duy vừa giúp giáo viên kiểm tra được phần nhớ lẫn phần hiểu của học sinh đối với bài học cũ Do thời gian kiểm tra bài cũ ngắn (chỉ khoảng 5phút)

Các sơ đồ tư duy thường được giáo viên sử dụng ở dạng thiếu thông tin, yêu cầu học sinh điền các thông tin còn thiếu và rút ra nhận xét về mối quan hệ của các nhánh thông tin với từ khóa trung tâm

Ví dụ 1: Trước khi vào Bài 4 – Tiết 4: Mô – Sinh học 8 Kiểm tra bài cũ giáo

viên yêu cầu học sinh lên bảng điền các thông tin còn thiếu để hoàn thiện sơ đồ tư duy về tế bào

Sau khi HS hoàn thành sơ đồ GV yêu cầu HS chỉ trên sơ đồ nêu cấu tạo và hoạt động sống của tế bào

Sơ đồ hoàn chỉnh

Ví dụ 2: Trước khi vào Bài 14 - Tiết14: Bạch cầu - miễn dịch - sinh hoc 8 Kiểm

tra bài cũ giáo viên yêu cầu học sinh lên bảng điền các thông tin còn thiếu để hoàn thiện sơ đồ tư duy về máu

Sau khi hoàn thành sơ đồ GV yêu cầu HS nêu cấu tạo và vai trò các thành phần

của máu.

Sơ đồ hoàn chỉnh

b Sử dụng sơ đồ tư duy trong việc giảng bài mới

Sử dụng sơ đồ tư duy là một gợi ý cho cách trình bày Giáo viên thay vì gạch chân đầu dòng các ý cần trình bày lên bảng thì sử dụng sơ đồ tư duy để thể hiện một phần hoặc toàn bộ nội dung bài học một cách rất trực quan

Giáo viên có thể tổ chức:

- Hoạt động nhóm (GV sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp HS hoàn chỉnh SĐTD

từ đó dẫn dắt đến kiến thức trọng tâm của bài học)

- Cho HS lên trình bày, thuyết minh thông qua một SĐTD do GV đã chuẩn bị sẵn (vẽ ở bảng phụ hoặc ở bìa giấy), hoặc SĐTD mà các em vừa thiết kế và cả lớp đã chỉnh sửa, hoàn thiện

* Sử dụng SĐTD dạy một nội dung kiến thức của bài

Ví dụ 1: Khi dạy Bài 21 - Tiết 22: Hoạt động hô hấp – Sinh học 8 Mục I: Sự thông khí ở phổi Dựa vào hình 21.2 có thể cho học sinh hoạt động nhóm lập

SĐTD hoặc GV đặt câu hỏi gợi mở từ từ hình thành sơ đồ tư duy (sơ đồ minh họa)

GV cho học sinh đọc SĐTD

Ví dụ 2: Khi dạy Bài 14 - Tiết 14: Bạch cầu - miễn dịch Sinh học 8.

Mục I: Các hoạt động chủ yếu của bạch cầu.

- Giáo viên cho học sinh đọc thông tin SGK hoạt động nhóm lập SĐTD vào phiếu

học tập bằng cách điền các thông tin còn thiếu để hoàn thành SĐTD

Học sinh đọc thông tin SGK mục I (trang 45+46) Thảo luận nhóm hoàn thành SĐTD Đại diện nhóm lên trình bày trên bảng phụ, các nhóm nhận xét GV nhận xét và cho HS quan sát SĐTD chuẩn sau khi hoàn thành

GV cho 1 học sinh lên bảng đọc SĐTD từ đó học sinh lĩnh hội được kiến thức