Lí do chọn đề tài: Cùng với các bộ môn khoa học khác, môn Lịch sử trong trường THCS là môn học có ý nghĩa và vị trí quan trọng, giúp học sinh nắm được những kiếnthức cơ bản cần thiết về
Trang 1I MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài:
Cùng với các bộ môn khoa học khác, môn Lịch sử trong trường THCS
là môn học có ý nghĩa và vị trí quan trọng, giúp học sinh nắm được những kiếnthức cơ bản cần thiết về lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc làm cơ sở bước đầu cho sựhình thành thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, tin vào
lí tưởng độc lập dân tộc và CNXH Hơn nữa, học sinh biết tự hào về truyền thốngdựng nước, giữ nước và nền văn hoá đậm đà bản sắc dân tộc, biết quan tâm đếnnhững vấn đề bức xúc có ảnh hưởng tới quốc gia, khu vực và toàn cầu Trên nềntảng kiến thức đã học, môn lịch sử còn giúp học sinh phát triển năng lực tư duy,hành động, có thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội, chủ yếu đáp ứng yêucầu của sự phát triển con người Việt Nam XHCN trong công cuộc công nghiệphoá-hiện đại hoá đất nước
Như vậy bộ môn lịch sử có vai trò vô cùng quan trọng không kém các mônkhoa học khác Trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn Lịch sử và pháthuy tính tích cực học tập của học sinh, việc cải tiến phương pháp dạy học vô cùngquan trọng bởi việc giáo dục phải tiến hành trên cơ sở tự nhận thức, tự hành động.Giáo dục phải thông qua hành động mà hành động của bản thân là quan trọng nhất
Vì thế việc khơi dậy, phát triển ý thức, ý chí năng lực, bồi dưỡng rèn luyện phươngpháp tự học là con đường phát triển tối ưu của giáo dục Cũng như các môn họckhác, học lịch sử không chỉ để biết mà còn để hiểu cội nguồn dân tộc đúng như Bác
Trang 2tác giảng dạy lịch sử ở trường THCS hiện nay với đề tài : "Một số biện pháp sư phạm trong giảng dạy lịch sử nhằm phát triển tư duy cho học sinh lớp 8 - 9".
- Đề xuất một số giải pháp thiết thực, có hiệu quả trong công tác dạy học lịch
sử tại trường THCS Định Liên
3 Đối tượng nghiên cứu
- Nghiên cứu về thực trạng, nhu cầu học tập lịch sử của học sinh lớp 8-9 tạitrường THCS Định Liên
- Nghiên cứu về phương pháp nhằm phát triển tư duy cho học sinh thong quaviệc học tập bộ môn lịch sử
- Tổng kết, đánh giá các phương pháp tối ưu trong giảng dạy lịch sử để thựchiện có hiệu quả công tác giảng dạy lịch sử trong các trường học nói chung vàtrường THCS Định Liên nói riêng
4 Phương pháp nghiên cứu.
- Thực nghiệm
- So sánh
- Phiếu điều tra, phỏng vấn
- Trao đổi với đồng nghiệp
- Nghiên cứu thực tế việc học tập lịch sử của học sinh
II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1 Cơ sở lí luận: Như chúng ta đã biết công cuộc cải cách giáo dục đã và
đang được triển khai ở các trường phổ thông, đòi hỏi đồng thời tiến hành cải cách
hệ thống giáo dục, cải cách nội dung, phương pháp dạy học
Trang 3Các bộ môn khoa học xã hội trong đó có bộ môn lịch sử ngàycàng đợc nhận thức đúng vai trò và ý nghĩa của nó trong việc
đào tạo thế hệ trẻ Những biến chuyển to lớn sâu sắc trong thời
đại chúng ta càng chứng tỏ sự đổi mới phơng pháp dạy học, cũngcần phải đổi mới phơng pháp chuẩn bị bài giảng trong giảng dạylịch sử nói riêng cũng nh đối với các môn khoa học khác nóichung Đó là yếu tố quyết định đến sự thành công của một giờhọc, tạo niềm hứng thú, say mê, tìm tòi cho học sinh
2. Thực trạng của vấn đề: Trường THCS Định Liờn nằm trờn địa bàn xó
Định Liờn cỏch trung tõm huyện Yờn Định khoảng 2,5 km dọc theo quốc lộ 45 vềhướng Tõy Bắc Đời sống nhõn dõn tương đối ổn định, chớnh quyền địa phương rấtquan tõm đến giỏo dục, coi giỏo dục là “quốc sỏch hàng đầu” trong sự nghiệp phỏttriển, xõy dựng quờ hương đất nước Song, trong những năm gần đõy cú một bộphận phụ huynh học sinh cú biểu hiện sai lệch trong việc định hướng học tập chocon cỏi mỡnh Họ cho rằng cần phải đầu tư cho con em họ học cỏc mụn tự nhiờnnhư Toỏn- Lý- Hoỏ- Sinh mà coi nhẹ cỏc mụn khoa học xó hội như: Văn- Sử - Địa-GDCD Điều đú đó cú ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng giỏo dục, đến việc thựchiện nhiệm vụ chớnh trị của nhà trường Và như vậy đó làm mất cõn bằng đến việcgiỏo dục toàn diện học sinh Làm thế nào để phối kết hợp nõng cao hiệu quả giỏodục đú là trỏch nhiệm của cỏc nhà giỏo chỳng ta?
Bờn cạnh đú, trong quỏ trỡnh dạy học ở trường THCS Định Liờn, để đỏp ứngmục tiờu chung của giỏo dục thỡ dạy học Lịch sử đang gặp rất nhiều khú khăn.Chẳng hạn như điều kiện cơ sở vật chất cũn thiếu thốn,trang thiết bị hiện đại chưađầy đủ Trong khi việc dạy học hiện nay lại hướng tới xu hướng “hội nhập thếgiới” và tư tưởng chiến lược về giỏo dục của Đảng ta là “nhỡn ra thế giới”, “Hướngtới tương lai”, “học để ngày mai lập nghiệp”
Trờn thực tế giảng dạy lịch sử hiện nay ở cỏc trường THCS trong những nămqua cũn bộc lộ nhiều hạn chế Một kiểu dạy phổ biến là: giỏo viờn trỡnh bày những
Trang 4kiến thức trong sỏch giỏo khoa cũn học sinh chỉ nghe và ghi chộp Cú khỏc chăngchỉ là ở mức độ truyền thụ của giỏo viờn hấp dẫn hay tẻ nhạt, sinh động hay khụkhan Học sinh được tổ chức làm việc chung chưa được hoạt động theo nhúm hoặc
cú hoạt động thỡ mới chỉ là hỡnh thức Vỡ vậy, dạy học lịch sử hiện nay chưa thểnõng cao trớ lực của học sinh mà chỉ dừng lại ở tiếp thu sự kiện Mặc dự Bộ giỏodục đó tiến hành cải cỏch rầm rộ, đổi mới phương phỏp giỏo dục song chất lượngdạy và học chưa được nõng lờn
Túm lại, một số giờ dạy lịch sử ở bậc THCS hiện nay chưa đỏp ứng nhu cầuđổi mới phương phỏp nhằm phỏt triển tư duy cho học sinh; chưa hiểu được bản chấtcủa sự kiện, của vấn đề do vậy chưa cú sự đối chiếu, so sỏnh, liờn hệ để nhỡn nhận
rừ bản chất của sự kiện
2 Kết quả của thực trạng trờn.
Qua điều tra khảo sỏt thực trạng việc chuẩn bị bài mới mụn Lịch sử, đặc biệt vào thỏng 10 năm 2017 được sự thống nhất của Ban giỏm hiệu nhà trường tụi đó
tiến hành khảo sỏt điều tra chất lượng mụn Lịch sử 8- 9 kết quả như sau:
Nhận xột: Đa số cỏc em khụng cú hứng thỳ học tập bộ mụn lịch sử, phần lớn
học sinh chưa cú phương phỏp học tập và chuẩn bị bài tốt cho mụn học Vỡ vậy kếtquả khảo sỏt cũn quỏ thấp
Từ thực tế đú tụi thấy để hiệu quả giảng dạy đạt hiệu quả tốt hơn tụi xintrỡnh bày những biện phỏp sư phạm mà bản thõn tụi hay ỏp dụng để phỏt triển tưduy cho học sinh trong quỏ trỡnh giảng dạy mụn lịch sử ở trường THCS Định Liờnvới mong muốn đợc Hội đồng khoa hoc các cấp tham khảo và
đóng góp ý kiến cho tôi để bản thân tôi cố gắng hơn nữatrong lĩnh vực chuyên môn
3 Cỏc giải phỏp thực hiện:
Trang 53.1- Những yêu cầu chung của việc sử dụng phương pháp dạy học
Như chúng ta đã biết, phương pháp dạy học là một khoa học, đồng thời cũng
là một nghệ thuật Không có một phương pháp nào tối ưu và duy nhất trong phươngpháp dạy học vì vậy cần có sự phối hợp đồng thời các phương pháp Ví dụ: tườngthuật, thuyết minh chỉ có hiệu quả khi nó được kết hợp với các phương pháp dạyhọc khác, trong đó phương pháp chủ đạo sẽ đem lại hiệu quả cho giờ học
a Đặc điểm bộ môn:
Môn lịch sử ở các trường nói chung, ở trường THCS nói riêng được giảngdạy như một môn khoa học mà đặc trưng của môn học này không giống các mônkhoa học thực nghiệm khác vì học sinh không được trực tiếp quan sát Sự kiện lịch
sử là cơ sở nhận thức của học sinh Muốn học sinh nắm vững kiến thức thì ngườithầy phải cung cấp cho các em một hệ thống các sự kiện cơ bản, đầy đủ và kháiquát nhất Sự kiện lịch sử phải được thể hiện một cách sinh động, cụ thể, có hìnhảnh Không khí của giờ học lịch sử phải được tạo ra bởi chính sự sống động của sựkiện lịch sử Vì vậy các biện pháp sư phạm trong giờ học phải nhằm mục đích khôiphục lại bức tranh quá khứ Người thầy phải biết định hướng giúp các em từngbước thông qua sự kiện lịch sử để khám phá bản chất của sự kiện đó để hình thànhthế giới quan, nhân sinh quan cách mạng
b Yêu cầu cấu trúc giờ học.
Tiết học lịch sử ở các trường THCS theo quy định là 45 phút, có nội dung cụthể được quy định ở sách giáo khao theo phân phối chương trình Tuy nhiên ngườithầy cần linh hoạt, mềm dẻo, gây bất ngờ tạo hứng thú cho học sinh bằng cách:không nhất thiết cứ đầu tiết học là kiểm tra bài cũ Có thể thay bằng việc kiểm tra
sự chuẩn bị bài ở nhà của học sinh như: sưu tầm tài liệu, vẽ bản đồ, lược đồ, làmbài tập ở nhà, chuẩn bị bài mới…Cũng có thể kiểm tra bài cũ ngay khi tiến hànhcung cấp kiến thức mới Yêu cầu phải phối hợp được các biện pháp nhằm phát triển
tư duy cho học sinh, gây hứng thú cho học sinh tránh gây căng thẳng Có như vậygiờ học mới sôi nổi, đạt hiệu quả cao cho giờ học
Trang 6c Chú ý đối tượng học sinh
Nhà sư phạm muốn đạt kết quả cao trong giáo dục nói chung phải luôn chú ýđối tượng là người học Người thầy phải xem xét khả năng nhận thức của học sinh
mà chọn cho mình một phương pháp dạy học thích hợp Học sinh lớp 6,7 sự tiếpnhận lịch sử khác với học sinh lớp 8,9 về tư duy Vì thế thầy phải chú ý đến các cấp
độ tư duy từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp: từ tư duy kiểu tái tạo lịch sử,tưởng tượng lịch sử đến tư duy kiểu phân tích, so sánh, tổng hợp lịch sử Từ đóngười thầy sẽ phân loại các sự kiện, hiên tượng lịch sử, xem xét kiến thức để pháttriển tư duy cho học
3.2 Sử dụng sách giáo khoa nhằm phát triển tư duy cho học sinh.
a Sử dụng sách giáo khoa để chuẩn bị bài.
Trước khi dạy người giáo viên phải đọc sách giáo khoa để xác định kiến thứccủa bài, hiểu rõ kiến thức, tư tưởng, kĩ năng của bài học Từ đó có cái nhìn toàncục, khái quát, cần đi sâu từng mục nhằm tìm ra kiến thức cơ bản, mối liên hệ hữu
cơ giữa các phần kiến thức trong toàn bài để xác định thời lượng phù hợp cho từngphần, chỗ nào cần đi sâu chỗ nào cần lướt qua Xác định rõ tư tưởng giáo dục cầnđạt của tiết bài từ đó xác định kĩ năng cần rèn cho học sinh
Ví dụ khi chuẩn bị bài 2 lịch sử lớp 8: Cách mạng tư sản Pháp (1789- 1791) trong phần I- Nước Pháp trước cách mạng, vấn đề đặt ra là cần làm rõ các khái niệm, thuật ngữ “Đẳng cấp”, “Giai cấp”.
Đẳng cấp là những tầng lớp xã hội được hình thành dưới chế độ phong kiến,
do luật pháp hay tục lệ quy định về trí xã hội, quyền lợi và nghĩa vụ “Đẳng cấp thứba” là đẳng cấp thấp nhất trong xã hội Pháp trước năm 1789, gồm: công nhân, nôngdân, dân nghèo thành thị và tư sản Họ không có quyền lợi gì ngược lại bị phongkiến thống trị và phải đóng mọi thứ thuế
“ Giai cấp” là những tập đoàn đông đảo người trong xã hội, khác nhau về địa
vị, vai trò trong hệ thống sản xuất xã hội nhất định, về việc hưởng thụ của cải làm
ra trong xã hội tùy theo địa vị xã hội Do đó, trong xã hội có giai cấp, giai cấp này
Trang 7đẳng cấp thứ 3
cú thể chiếm đoạt sức lao động, ỏp bức búc lột, thống trị giai cấp khỏc Vỡ vậy nảysinh mõu thuẫn đấu tranh giai cấp
(Theo từ điển lịch sử phổ thụng).
Giỏo viờn cú thể giải thớch bức tranh biếm họa về tỡnh cảnh nụng dõn Phỏptrước cỏch mạng bằng sơ đồ sau:
- Phải đúng thuế và làm nghĩa vụ với phong kiến
Qua sơ đồ này cần thấy rừ vai trũ, vị trớ, quyền lợi khỏc nhau của cỏc đẳngcấp và giai cấp
Hoặc ở bài 26 tiết 40, Lịch sử lớp 8: Phong trào khỏng chiến chống Phỏp trong những năm cuối thế kỉ XIX Trong mục I phần 1: Cuộc phản cụng quõn Phỏp của phe chủ chiến ở kinh thành Huế thỏng 7 năm 1885, giỏo viờn cần cho học sinh biết tớnh chất chớnh nghĩa trong hành động chống Phỏp của phe chủ chiến sự liờn
hệ hữu cơ giữa những hành động này với phong trào khỏng chiến của nhõn dõn, sự chuyển biến về tư tưởng của cỏc sĩ phu yờu nước Mục này chỉ dành thời gian ngắn.
Phần phong trào Cần Vương bựng nổ và lan rộng, giỏo viờn cần khảng định:Việc làm của Tụn Thất Thuyết là hành động tự vệ chớnh đỏng Sau đú chuyển sang
Trang 8phát động toàn quốc kháng chiến Cần giải thích khái niệm “Cần Vương”: (giúpvua cứu nước Phong trào Cần Vương thực chất là phong trào đấu tranh chốngngoại xâm của nhân dân dưới ngọn cờ của ông vua yêu nước) Về tinh thần cơ bảncủa chiếu Cần Vương thể hiện việc cố gắng gắn quyền lợi của triều đình với quyềnlợi của dân tộc Do đó, đã cổ vũ nhân dân tham gia kháng chiến Từ đó khẳng địnhtinh thần yêu nước của vua Hàm Nghi và Tôn Thất Thuyết Giáo viên cũng cầnkhẳng định : mặc dù diễn ra dưới danh nghĩa Cần Vương nhưng thực tế đây là mộtphong trào yêu nước chống ngoại xâm của nhân dân ta vì thời kì này thiếu vắnghoàn toàn sự tham gia của triều đình.
Như vậy, khi sử dụng sách giáo khoa giáo viên cần chú ý: sách giáo khoa làcông cụ cơ bản trong việc xác định kiến thức trọng tâm của tiết bài, xác định cáckhái niệm cần hình thành cho học sinh trong giờ học để phát huy tính tích cực củahọc sinh
b Sử dụng sách giáo khoa trong quá trình dạy học trên lớp
Đối với học sinh, sách giáo khoa đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc lĩnhhội kiến thức Các em đã được tiếp xúc với sách giáo khoa ở nhà, khi lên lớp đượcnghe giảng, ghi chép và theo dõi Vì vậy giáo viên cần chú ý: trong giờ học sinhchú ý nghe giảng, tái tạo hình ảnh của sự kiện lịch sử và ghi chép đó là lúc tư duycủa học sinh phát triển Tính tích cực của học sinh sẽ được biểu hiện qua nét mặt,ánh mắt, các thao tác của các giác quan khác và bằng sự nhạy cảm khác Học sinhthường theo dõi bài giảng của giáo viên, đối chiếu so sánh với sách giáo khoa nênbài giảng của giáo viên không nên mô phỏng lại sách giáo khoa mà nên diễn bằngngôn ngữ của mình
Ví dụ, khi dạy bài I, lịch sử lớp 8: Những cuộc cách mạng tư sản đầu tiên, phần III: Chiến tranh giành độc lập của 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ Giáo viên cần
có Bản đồ châu Mỹ hoặc lược đồ 13 thuộc địa Anh để xác định: vị trí địa lí nằm ven bờ Đại Tây Dương, có tiềm năng thiên nhiên như: đất đai màu mỡ phì nhiêu, giàu tài nguyên khoáng sản phong phú Thực dân Anh bắt đầu xâm lược từ thế kỉ
Trang 9XVI-XVIII và lập ra 13 thuộc địa ở đây Khu vực này, kinh tế phát triển nhanhchóng theo con đường TBCN nhưng bị thực dân Anh kìm hãm bằng chính sáchthuế khóa, độc quyền buôn bán Giáo viên có thể cung cấp thêm số liệu về ách ápbức bóc lột của thực dân Anh và cuộc sống cơ cực của nhân dân 13 thuộc địa Họcsinh quan sát lược đồ, nghe và theo dõi sgk từ đó hình thành kiến thức: Mâu thuẫngiữa thuộc địa và chính quốc nảy sinh và tự lí giải vì sao Đây là cơ sở các em tưduy và tư duy học sinh đã phát triển Từ đó học sinh có tư duy tiếp theo là nguyênnhân trực tiếp dẫn tới chiến tranh của 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ Kết quả cuộcchiến tranh giành độc lập của 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ thắng lợi: Một nướcCNTB ra đời và vai trò vô cùng quan trọng của nhân dân là quyết định thắng lợicho cách mạng nhưng thực chất lại là một cuộc cách mạng tư sản vì lực lượng lãnhđạo là quý tộc mới nhằm đánh đỏ chế độ phong kiến lỗi thời lạc hậu mở đường choCNTB phát triển, xác lập sự thống trị của giai cấp tư sản Quần chúng nhân dân cóvai trò to lớn đưa đến thắng lợi của cách mạng nhưng không được hưởng chútquyền lợi gì.
c Hướng dẫn học sinh sử dụng sách giáo khoa ở nhà.
Hiện nay đa số học sinh khi ở nhà chỉ học theo vở ghi vì ở ghi ngắn gọn,nhưng nếu chỉ học ở trong vở ghi thì kiến thức chưa đầy đủ và chi tiết trong khitheo xu hướng hiện nay các môn khoa học xã hội chưa được nhìn nhân khách quan.Đặc biệt hơn nữa đây lại là một môn học vừa dài vừa khó thuộc (Đó là tôi chưa kểhọc sinh vùng sâu vùng xa, điều kiện học tâp còn thiếu thốn) nên học sinh dễ chánnản Vấn đề đặt ra là làm thế nào để học sinh có hứng thú, có nhu cầu học ở nhà
Theo kinh nghiệm của bản thân sau 20 năm đứng lớp ở bộ môn này tôi thấyngười giáo viên không thể dặn dò chung chung rằng: về nhà các em học bài cũ vàchuẩn bị bài mới Nếu dặn như vậy sẽ có rất ít hoặc thậm chí là không có em nàohọc nhà nếu có thì cũng không chất lượng Vì vậy giáo viên cần giao nhiệm vụ cụthể, vừa sức và phải kiểm tra việc hoàn thành của các em Không nhất thiết giờ nào
Trang 10cũng giao bài tập nhưng nếu giao là phải kiểm tra, đánh giá Từ đó, sẽ hình thànhthói quen học tập ở nhà.
Ví dụ khi hướng dẫn học sinh học tự học ở nhà bài : Phong trào kháng chiến chống Pháp trong những năm cuối thế kỉ XIX, phần III: Những cuộc khởi nghĩa lớn trong phong trào Cần Vương, lịch sử 8- giáo viên dành một ít thời gian để hướng dẫn các em lập bảng sau:
STT Tên cuộc
khởi nghĩa
Thờigian
Địa bànhoạt động
Ngườilãnh đạo
Diễn biến Kết quả,
ý nghĩa1
3/ Phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học lịch sử để phát triển tư duy cho học sinh.
Sử dụng câu hỏi trong dạy học nói chung, trong dạy học lịch sử nói riêng làmột trong những biện pháp quan trọng đặc biệt để phát triển tư duy cho học sinh
Từ thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy:
1 Câu hỏi và bài tập phải đảm bảo tính vừa sức, đúng đối tượng Không đặtcâu hỏi quá khó, vượt quá khả năng tư duy của học sinh Với học sinh lớp 6 khôngnên đặt câu hỏi yêu cầu đánh giá, phân tích nhận xét Và cũng không nên đặt câu