Một số biện pháp giúp học sinh học tốt dạng văn tả cảnh lớp 5

Nếu như các môn học và phânmôn khác của môn Tiếng Việt cung cấp cho các em một hệ thống các kiến thức kỹ năng thì phân môn Tập làm văn tạo điều kiện cho các em thể hiện các kiếnthức, rèn

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO YÊN ĐỊNH

TRƯỜNG TIỂU HỌC YÊN TRUNG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 4

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5

2.2.1 Thực trạng của dạy học Một số biện pháp để học sinh học

tốt bài văn tả cảnh lớp 5

5

2.3.2 Tìm hiểu nguyên nhân và hướng khắc phục của những lỗi

sai và hạn chế của học sinh khi viết văn tả cảnh

8

2.3.2.1 Giúp học sinh hiểu rõ đặc điểm cơ bản của văn tả cảnh 8

2.3.2.2 Hướng dẫn học sinh cách quan sát đối tượng miêu tả,

cách chọn lựa hình ảnh, nội dung miêu tả

9

2.3.2.3 Giúp học sinh tích lũy vốn từ dùng cho tả cảnh, làm

giàu trí tưởng tượng của các em khi tả

11

2.3.2.4 Hướng dẫn xây dựng đoạn văn mở bài, thân bài, kết bài

và xây dựng bố cục bài văn

14

2.3.2.5 Thực hiện nghiêm túc tiết trả bài Tập làm văn 16

1 MỞ ĐẦU.

1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.

Tập làm văn là một phân môn trong chương trình Tiếng Việt của bậc tiểuhọc, đây là một phân môn mang tính chất thực hành tổng hợp Việc dạy Tập làmvăn ở bậc tiểu học có một vị trí rất quan trọng, nó góp phần rèn luyện cho họcsinh năng lực sử dụng tiếng mẹ đẻ, tạo điều kiện cho các em giao tiếp trong cuộcsống hàng ngày và học tập tốt các môn học khác Nếu như các môn học và phânmôn khác của môn Tiếng Việt cung cấp cho các em một hệ thống các kiến thức

kỹ năng thì phân môn Tập làm văn tạo điều kiện cho các em thể hiện các kiếnthức, rèn luyện các kỹ năng đó một cách linh hoạt thực tế và có hệ thống hơn.Chính những văn bản nói, viết các em có được từ phân môn Tập làm văn theocác nghi thức lời nói, thuyết trình đã thể hiện những hiểu biết thực tế, những

kỹ năng sử dụng Tiếng Việt mà các em đã được học ở phân môn Tập làm văncác kiểu bài miêu tả được học nhiều nhất, nó giúp cho học sinh tái hiện lại cuộcsống con người, phong cảnh thiên nhiên hiện lên như một bức tranh nhiều màusắc Nó giúp các em có tâm hồn văn học có tình yêu quê hương đất nước vàcuộc sống con người

Tuy nhiên phải thừa nhận một điều rằng, thực tế hiện nay, việc dạy mônTiếng Việt nói chung và phân môn Tập làm văn nói riêng còn có rất nhiều hạnchế và chưa đạt kết quả như mong muốn Lý do này là do nhiều nguyên nhântrong đó đa số giáo viên chưa định hình được phương pháp giảng dạy cũng nhưtrình tự tiến hành dạy một bài Tập làm văn như thế nào cho phù hợp với mụcđích và nội dung của bài học đặt ra Mặt khác học sinh tiểu học là đối tượng mànăng lực tư duy còn hạn chế Kỹ năng sử dụng ngôn ngữ của các em chưa cao.Đặc biệt trình độ học sinh ở các địa phương, các em còn chưa đồng đều hơn nữahọc sinh rất ngại học văn Trong một tiết học thời gian có 35 phút mà kiến thứcphải cung cấp quá nhiều nên giáo viên chỉ hay quan tâm đến đối tượng học sinhđạt điểm tốt hoặc đạt để tiết dạy thành công Ngoài ra do việc thay đổi nội dung

chương trình sách giáo khoa khiến cho giáo viên còn lúng túng trong việc nắmbắt nội dung và phương pháp giảng dạy, từ đó dẫn đến kết quả học tập môn Tậplàm văn chưa cao.

Lúc này đây các em muốn đòi hỏi ở người thầy cái tâm, cái tài để truyềncho các em niềm say mê, để động viên bồi dưỡng các em để trở thành học sinh

có năng khiếu, những nhân tài có tâm hồn văn học Chính vì những lý do trên tôi

quyết định nghiên cứu đề tài: "Một số biện pháp giúp học sinh học tốt dạng văn tả cảnh lớp 5" ở lớp 5B trường Tiểu học Yên Trung

1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU.

Nghiên cứu đề tài, tôi chỉ nhằm mục đích góp một phần công sức củamình vào công tác giáo dục của nhà trường Với việc nghiên cứu đề tài, tôimong muốn sẽ có được bài học kinh nghiệm để có thể áp dụng vào thực tiễngiảng dạy môn Tập làm văn trong trường Tiểu học Yên Trung nói riêng, ngànhgiáo dục nói chung Điều này càng có ý nghĩa nếu đề tài thành công sẽ đồngthời là chất lượng học tập của các em được nâng lên

Chỉ tiêu: Cuối năm học, 100% học sinh có thể làm được bài văn miêu tảtheo yêu cầu Trên cơ sở các kiến thức, kĩ năng về văn miêu tả đã được học, họcsinh có thể vận dụng học tiếp lên lớp trên

1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU.

Học sinh lớp 5B trường Tiểu học Yên Trung: Trong quá trình áp dụngsáng kiến kinh nghiệm, tôi có chú ý phân loại đối tượng học sinh theo trình độ

và đối tượng

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Phương pháp thực nghiệm

- Phương pháp điều tra khảo sát, thống kê

- Phương pháp tổng kết rút kinh nghiệm

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIÊM.

2.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.

Nội dung kiến thức và kĩ năng trong chương trình Tập làm văn đượctrang bị cho học sinh lớp 5 cả năm học gồm 62 tiết được thực hiện trong 31 tuần(không kể 4 tuần ôn tập giữa kì và cuối kì) Trong đó thể loại văn miêu tả chiếm

46 tiết, các loại văn bản khác 16 tiết Các kiến thức làm văn trang bị cho họcsinh lớp 5 cũng thông qua các bài luyện tập thực hành nhằm giúp học sinh hoànthiện những hiểu biết ban đầu về văn miêu tả, có một số hiểu biết về mục đíchgiao tiếp và hoàn cảnh giao tiếp để thực hành vận dụng các kĩ năng làm văn như:

kĩ năng định hướng hoạt động giao tiếp; kĩ năng lập chương trình hoạt động giaotiếp; kĩ năng hiện thực hóa hoạt động giao tiếp và kĩ năng kiểm tra, đánh giáhoạt động giao tiếp được thông qua các biện pháp dạy học như: hướng dẫn họcsinh nhận diện đặc điểm lại văn và hướng dẫn học sinh làm bài tập thực hành.Với việc hình thành kiến thức mới cho học sinh, giáo viên vận dụng linh hoạtcác phương pháp dạy Tập làm văn và các hình thức tổ chức giờ dạy tích cựchướng vào học sinh Riêng việc hướng dẫn học sinh thực hành giáo viên thườnggặp những khó khăn như: học sinh chưa biết vận dụng kiến thức đã học để làmbài, hạn chế về vốn sống thực tế nên chưa có cơ sở tạo lập một số văn bản cụthể

Trong bài “chữ nghĩa trong văn miêu tả” nhà văn Phạm Hổ đã viết “Miêu

tả một em bé hoặc một chú mèo, một cái cây, một dòng sông mà ai cũng miêu tảgiống nhau thì không ai thích đọc Vì vậy, ngay trong quan sát để miêu tả ngườiviết phải tìm ra cái mới, cái riêng,… Không có cái mới, cái riêng thì không cóvăn học Cái mới, cái riêng bắt đầu từ sự quan sát” (SGK TV5 Tập 1/T160).Quan sát để tìm ra được những chi tiết nổi bật của mỗi cảnh vật, con người thìmới có cái “xương sống” của một bài văn miêu tả Từ cái sườn ấy, khi miêu tảthường ta phải so sánh, nhân hóa bằng các biện pháp tu từ để có một bài vănmiêu tả hoàn chỉnh

2.2 THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ TRƯỚC KHI ÁP DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.

2.2.1 Thực trạng của dạy học: Một số biện pháp giúp học sinh học tốt dạng văn tả cảnh lớp 5.

2.2.1.1 Đối với giáo viên.

Qua thực tế dạy học ở Trường Tiểu họcYên Trung tôi nhận thấy rằng:Kiến thức Tập làm văn ở Tiểu học tập trung nhiều trong chương trình Tập làmvăn lớp 4 – 5 với các kiểu bài như: Trao đổi ý kiến; kể chuyện; miêu tả; …Trong đó khó nhất đối với học sinh là miêu tả Qua nhiều năm giảng dạy, tôinhận thấy học sinh có thể làm tốt các kiểu bài ở thể loại văn miêu tả như: tả đồvật, tả con vật, tả người; nhưng trong chương trình Tập làm văn lớp 5 - khi làmvăn tả cảnh, thì học sinh còn nhiều lúng túng; câu văn thường ngắn ngủn, quèquặt, thiếu bộ phận, thiếu hình ảnh; diễn đạt rối rắm, thiếu cảm xúc Các bài viếtthường rơi vào tình trạng liệt kê, kể mà không tả, khô cứng Do vậy, khi dạykiểu bài này đòi hỏi giáo viên phải có nhiều sáng tạo cũng như sự nhạy bén, linhhoạt trong quá trình lên lớp, chuẩn bị thật công phu các tình huống có thể gặp ởhọc sinh

Chính vì sự bất cập đó, tôi đã quyết tâm tìm tòi, nghiên cứu và tổ chứccho học sinh đề tài trên nhằm nâng cao chất lượng chỉ tiêu của lớp mà trường đã

đề ra

2.2.1.2 Đối với học sinh.

- Học sinh chưa hiểu rõ đặc điểm cơ bản của văn tả cảnh: Học sinh

không có hứng thú viết văn miêu tả

Học sinh chưa biết cách quan sát đối tượng miêu tả, cách chọn lựa hình ảnh, nội dung miêu tả:Khi viết văn học sinh miêu tả hời hợt, chung chung,

không nổi bật được cảnh đang tả

-Học sinh chưa tích lũy được vốn từ dùng cho tả cảnh, chưa có trí tưởng tượng khi tả.: Bài văn học sinh hay mượn ý của người khác, các em thường hay

sao chép những bài văn mẫu thành bài văn của mình hoặc chỉ viết theo dàn ý màgiáo viên đã hướng dẫn lập Vốn sống, vốn kiến thức của các em còn hạn chế.

-Học sinh chưa có phương pháp xây dựng bố cục bài văn: Học sinh

chưa có phương pháp làm văn cụ thể, việc tiếp thu kiến thức đến vận dụng kiếnthức chưa chủ động và linh hoạt

- Trong tiết trả bài, giáo viên thường hay bỏ qua hoặc dạy sơ sài, không sửa lỗi cho học sinh.

2.2.2 Kết quả của thực trạng.

Lớp 5B có 32 học sinh Đa số các em đều sinh năm 2006 (đúng độ tuổi đihọc) Đây là kết quả khảo sát đầu năm trên thực tế khi nhận lớp (về phân mônTập làm văn)

Với những suy nghĩ đó, tôi đã nghiên cứu và tổ chức: "Một số biện pháp giúp học sinh học tốt dạng văn tả cảnh lớp 5" ở lớp 5B trường Tiểu học Yên

Trung và nhận thấy việc làm đó là vô cùng cần thiết

2.3 CÁC GIẢI PHÁP ĐÃ SỬ DỤNG ĐỂ HỌC SINH HỌC TỐT BÀI VĂN TẢ CẢNH LỚP 5.

2.3.1 Tìm hiểu và phát hiện lỗi một số bài văn miêu tả của học sinh.

Chấm, chữa và nhận xét một số bài văn miêu tả của học sinh chúng ta thấycác em thường mắc khá nhiều lỗi như: lỗi về chính tả, lỗi về dấu câu, lỗi diễnđạt, lỗi đi lạc đề,…

Ví dụ:

- Câu không đủ thành phần: Trên cánh đồng làng, chạy dọc theo con đường.

- Câu thừa thành phần, lặp lại thành phần một cách không cần thiết: Cánh

đồng đối với quê em là một cảnh đẹp của quê em

- Lỗi sử dụng sai dấu câu: Dòng sông quê em Vào mùa hè nước trong xanh,

rất mát

- Lỗi các câu trong bài văn mâu thuẫn nhau về nghĩa: Từ nhà em đến trường

không xa Nhưng đó là cả một con đường xa đầy thơ mộng.

- Lỗi lặp một từ quá nhiều lần trong câu: Những chiếc lá dập dờn trên mặt nước dập dờn trông như những con thuyền đang dập dờn trên sóng.

- Lỗi do dùng thừa từ phụ như quan hệ từ: Ánh nắng của mặt trời của buổi

sớm nhảy nhót trên những lá bàng non

Như vậy, chúng ta thấy khi làm bài tập làm văn, học sinh Tiểu học thườngmắc rất nhiều lỗi Đọc bài văn của các em, chúng ta còn thấy sự khô khan,nghèo cảm xúc, bài văn như một bảng liệt kê các chi tiết của đối tượng miêu tả,lủng củng, lộn xộn, không lột tả được đối tường cần miêu tả, đôi khi còn bịa đặtkhông có căn cứ

Vì là học sinh lớp 5 nên cách làm bài văn của các em đã ít nhiều mangphong cách nghệ thuật Có nghĩa là các em đã phải biết sử dụng ngôn ngữ cóhình ảnh, các biện pháp nghệ thuật tu từ: Như so sánh, nhân hóa, điệp từ, điệpngữ, … song nhiều chi tiết thiếu tính chân thực, ngôn từ chưa được gọt giũa,hình ảnh so sánh khập khiểng, dùng từ vụng về…

Qua các lỗi học sinh hay mắc trong bài văn miêu tả đã nêu ở trên Tôi đã

bổ sung thêm các kiến thức thông qua các tiết Tập đọc, Chính tả, Luyện từ vàcâu…để các em có ngôn từ phong phú Từ đó các em viết được bài văn có hìnhảnh gợi tả hơn

2.3.2 Tìm hiểu nguyên nhân và hướng khắc phục của những lỗi sai và hạn chế của học sinh khi viết văn tả cảnh.

Để khắc phục những lỗi sai và hạn chế của học sinh Tôi thu thập các bàivăn tả cảnh để tìm hiểu và nhận thấy rằng các em thường mắc những lỗi sau:

- Các em chưa hiểu rõ đặc điểm của văn tả cảnh, chưa phân biệt được sự khác biệt giữa văn tả cảnh và các kiểu bài văn khác

- Khả năng quan sát của các em và sự lựa chọn chi tiết để quan sát và miêu tảthiếu tinh tế

- Vốn từ miêu tả còn nghèo nàn, hạn hẹp nên không lựa chọn được từ có hìnhảnh thích hợp để sử dụng

- Kĩ năng lựa chọn từ ngữ, dùng từ đặt câu, viết đoạn; kĩ năng diễn đạt cònrất hạn chế Chưa biết cách sắp xếp ý khi viết bài, xây dựng bố cục thiếu rõ ràng,không khoa học

- Không có thói quen sử dụng các biện pháp tu từ trong viết văn; khả nănggiao cảm với đối tượng miêu tả còn hạn chế, cảm xúc không tự nhiên, tình cảmgượng ép và khô cứng

- Trong tiết trả bài, học sinh chưa được chữa lỗi và tự sửa lỗi kĩ càng, đầy đủ.Nhằm khắc phục tình trạng trên và để giúp học sinh làm được bài văn tả cảnhđạt những yêu cầu như vừa mang tính chân thực, vừa mang tính nghệ thuật vàmỗi bài văn là một sản phẩm sáng tạo của mỗi học sinh thì tôi đã hướng dẫn họcsinh như sau:

2.3.2.1 Giúp học sinh hiểu rõ đặc điểm cơ bản của văn tả cảnh.

Đối tượng của bài văn tả cảnh là những cảnh vật quen thuộc xung quanhcác em: một cơn mưa, một ngày nắng đẹp, một đêm trăng đẹp, một dòng sông,một cánh đồng, một góc làng hay một cảnh trên quê hương để lại cho em nhiều

ấn tượng nhất … Bài văn tả cảnh là thể loại văn bản mang tính nghệ thuật cao,mang tính sáng tạo, tính cá thể của người viết Ngôn ngữ trong văn tả cảnh làthứ ngôn ngữ giàu sức gợi cảm và là ngôn ngữ đã được gọt giũa một cách công

phu Tả là mô phỏng, là vẽ lại, là so sánh ví von, nhân hóa đối tượng có hình ảnh

… chứ không thể là liệt kê các chi tiết

Văn tả cảnh mang tính chất thông báo thẩm mĩ, dù tả bất kì đối tượng nào,

dù có bám sát thực tế đến đâu thì văn tả cảnh không bao giờ là sự sao chép, chụpảnh máy móc những sự vật hiện tượng mà là kết quả của sự quan sát, nhận xét,tưởng tượng, đánh giá hết sức tinh tế và phong phú Vì vậy, ngay trong quan sát

để miêu tả, người viết phải tìm ra cái mới, cái riêng Nhìn một bầu trời đầy sao,Huy -gô thấy nó như một cánh đồng lúa chín, ở đó người gặt đã bỏ quên lại mộtchiếc liềm con là vành trăng non Mai-a-cốp-xki thì lại thấy những ngôi sao kianhư những giọt nước mắt của người da đen Còn đối với Ga -ga - rin thì những

vì sao là những hạt giống mới mà loài người vừa gieo vào vũ trụ Hay khi tảtrăng nhà thơ Trần Đăng Khoa cảm nhận một cách tinh tế bằng tình yêu của tâmhồn trẻ thơ, rất hồn nhiên trong sáng: Trăng hồng như quả chín/ Lơ lửng màkhông rơi… hay Trăng tròn như quả bóng/ Bạn nào đá lên trời

Còn đối với nhà văn Nam Cao thì vành trăng và ánh sao lại được nhìnnhận, được cảm nhận theo một cách hoàn toàn khác: “Trăng là cái liềm vànggiữa cánh đồng đầy sao, là cái đĩa bạc trên cái thảm nhung da trời Trăng tỏarộng xuống trần gian Trăng tuôn suối mát để những tâm hồn khao khát ngụplặn”

Như vậy, để tả hay, tả đúng thì phải tả chân thật, giáo viên cần uốn nắn đểhọc sinh tránh thái độ giả tạo, giả dối; bệnh công thức sáo rỗng

Mỗi cảnh đều nằm trong một khung không gian và thời gian, đã là cái nềncho cảnh vật được miêu tả Các em cần nêu được khung cảnh chung này, nhưngđặc biệt cần tập trung tả nét tiêu biểu của cảnh, làm cho nó khác với cảnh khác.Khi tả cảnh các em có thể lồng tả người, tả vật trong cảnh để cho bài văn thêmsinh động

2.3.2.2 Hướng dẫn học sinh cách quan sát đối tượng miêu tả, cách chọn lựa hình ảnh, nội dung miêu tả.

a Trước hết phải tập cho học sinh quan sát, vì học sinh thường không cóthói quen quan sát Phải có công quan sát để tìm ra những nét nổi bật, độc đáo(cái mới, cái riêng) của đối tượng quan sát.

+ Quan sát tổng thể đối tượng, ở cả trạng thái động và tĩnh, quan sát bằngtất cả các giác quan: thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, xúc giác…

+ Lựa chọn điểm đặc trưng, đặc biệt, tiêu biểu của đối tượng để quan sátthật kĩ

+ Quan sát và so sánh điểm giống nhau và khác nhau với các đối tượngkhác có ở xung quanh bằng sự liên tưởng hay quan sát trước đó

+ Quan sát hình ảnh, hoạt động và những tác động của đối tượng đến các

sự vật xung quanh

+ Có thể ghi nhớ trong đầu, hoặc ghi chép cẩn thận, đầy đủ vào sổ sách.+ Có thể quan sát trực tiếp hoặc hồi tưởng bằng trí nhớ

b Lựa chọn hình ảnh tiêu biểu và nội dung để tả

+ Căn cứ vào hình ảnh lựa chọn khi quan sát

+ Căn cứ vào nội dung ghi chép được

+ Chọn lựa những hình ảnh, chi tiết, hoạt động đặc sắc, đặc trưng riêng,đẹp và khác biệt của đối tượng để miêu tả

Lựa chọn hình ảnh, hoạt động của đối tượng để tả khái quát, bổ trợ tạonên hình ảnh tổng thể về đối tượng có thể lồng ghép các hình ảnh, sự việc gắn

bó mật thiết với đối tượng

c Sắp xếp ý, đoạn

- Căn cứ vào nội dung đã lựa chọn để sắp xếp từng ý (theo thứ tự nào đó:Theo không gian, thời gian, …)

- Sắp xếp các ý theo đoạn với thứ tự đã chọn cho phù hợp

Cách làm này giúp các em không tả dài dòng mà các em nắm bắt được cáithần, cái hồn, cái dáng vẻ đặc biệt của cảnh; bằng ngôn ngữ làm thể hiện lêntrước mắt người đọc một khung cảnh rất thực, sống động Nói ít gợi nhiềukhông có nghĩa làm các em chỉ viết vài câu rồi chấm hết một bài văn mà khi tả