MỘT số BIỆN PHÁP GIÚP học SINH lớp 4, lớp 5 rèn kĩ NĂNG làm văn MIÊU tả

Ở khía cạnh khác văn miêu tả còn giúp học sinh rèn luyện kỹ năng quan sát, tư duy,khả năng sử dụng các giác quan một cách tinh tế, nhạy cảm để tiếp nhận những trithức vốn rất đa dạng và

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO YÊN ĐỊNH TRƯỜNG TIỂU HỌC YÊN TRƯỜNG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

“MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP 4, LỚP 5

RÈN KĨ NĂNG LÀM VĂN MIÊU TẢ”

Người thực hiện: Nguyễn Thị Minh Lan

Chức vụ: Hiệu trưởng

Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Yên Trường – Yên Định SKKN thuộc lĩnh mực : Môn Tiếng Việt

MỤC LỤC

2.3.2 Giải pháp thứ 2: Hướng dẫn học sinh biết cách sử

dụng các biện pháp tu từ, so sánh, nhân hóa, trong bài văn miêu

tả

7

2.3.3 Giải pháp thứ 3: Hướng dẫn học sinh tích lũy vốn từ

ngữ thông qua các môn học khác

9

2.3.4 Giải pháp thứ 4: Rèn luyện thao tác kĩ năng viết một

bài văn hoàn chỉnh cho học sinh

11

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo

dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường

15

Ở khía cạnh khác văn miêu tả còn giúp học sinh rèn luyện kỹ năng quan sát, tư duy,khả năng sử dụng các giác quan một cách tinh tế, nhạy cảm để tiếp nhận những trithức vốn rất đa dạng và phong phú từ cuộc sống để biến nó thành cái độc đáo củariêng mình Một bài văn miêu tả hay là phải tả thật Trong quá trình làm bài vănmiêu tả, người viết sử dụng các thao tác tư duy, các mối quan hệ chặt chẽ của ngữpháp văn bản Ngoài ra bài viết còn là sự nhận thức đúng đắn về đối tượng miêu tả

và thể hiện được cảm xúc chủ quan của người viết Muốn làm được điều đó ngườiviết phải trải qua quá trình quan sát công phu, tỉ mỉ, phải cảm nhận đối tượng miêu

tả bằng tất cả các giác quan Từ quan sát trực tiếp các em có cơ sở để tạo ra cái mớicái đẹp, từ đó mới hình thành được bài viết trong ý thức Được tiếp xúc với thiênnhiên, với loài vật, và nhìn nhận chúng với cái nhìn trung thực đầy thiện chí sẽlàm cho các em thấy mọi điều đáng yêu hơn Các em biết xây dựng cho mình nănglực cảm thụ riêng, cho một tấm lòng biết rung động trước cái hay, cái đẹp Các embiết tự nhận xét về mình, biết loại trừ cái xấu để vươn tới cái đẹp chân – thiện – mĩ.Chính vì vậy, khi giảng dạy người giáo viên phải biết vận dụng quá trình nhận thức

đó vào tiến trình bài giảng để phù hợp với tư tưởng, tâm lý học sinh để dần dần hìnhthành nhân cách cho các em

Là một cán bộ quản lí phụ trách công tác chuyên môn, trong nhiều năm học,qua theo dõi giám sát, kiểm tra đánh giá chất lượng các môn học và hoạt động giáodục tôi thấy học sinh và giáo viên có nhiều cố gắng, đặc biệt là môn Tiếng Việt.Song thực tế cho thấy khi học phân môn Tập làm văn thì vẫn nhiều em còn lúngtúng, kết quả học tập chưa cao Với suy nghĩ làm thế nào để học sinh viết được mộtbài văn hay và tự tin trong học tập? Tôi đã trăn trở, suy nghĩ, tìm tòi và sưu tầm tàiliệu nhằm nâng cao chất lượng phân môn Tập làm văn, tháo gỡ những khó khăn

trên, tôi quyết định chọn đề tài: “Một số giải pháp giúp học sinh lớp 4,5 rèn kĩ năng làm văn miêu tả.”

1.2 Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc điều tra nghiên cứu thực trạng dạy và học ở trường Tiểu học,tôi không có nhiều tham vọng mà chỉ nhằm mục đích đóng góp một phần công sứccủa mình vào công tác giáo dục của nhà trường Với việc nghiên cứu đề tài, tôimong muốn sẽ có được bài học kinh nghiệm để có thể áp dụng vào thực tiễn giảngdạy phân môn Tập làm văn trong trường Tiểu học nói riêng, trong ngành giáo dục

huyện nhà nói chung Điều này càng có ý nghĩa nếu đề tài thành công, đồng thời làchất lượng học tập của các em học sinh cũng sẽ được nâng lên một cách đáng kể.

Giúp học sinh có thể làm được bài văn miêu tả theo yêu cầu Trên cơ sở kiếnthức, kĩ năng về văn miêu tả đã được học, các em vận dụng tốt ở các lớp trên

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Một số giải pháp giúp học sinh lớp 4,5 trường Tiểu học Yên Trường – YênĐịnh – Thanh Hóa về rèn kĩ năng làm văn miêu tả

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện kinh nghiệm này, tôi đã sử dụng những phươngpháp sau:

+ Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết: Sưu tầm, đọc nghiên cứutài liệu, bài báo có liên quan đến việc nghiên cứu

+ Phương pháp phân tích tổng hợp

+ Phương pháp khảo sát thực tế, thu thập thông tin

+ Phương pháp luyện tập thực hành: Thông qua bài học, bài viết kiểm tra củahọc sinh

+ Phương pháp trao đổi tranh luận

+ Phương pháp thông kê, xử lí số liệu

Trong các phương pháp trên, khi nghiên cứu tôi vận dụng hài hòa các phươngpháp để tìm ra các giải pháp đạt kết quả tốt nhất

2 NỘI DUNG

2.1 Cơ sở lí luận

Trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học, văn miêu tả chiếm một vị trí quantrọng Ở chương trình Tiếng Việt lớp 4, văn miêu tả được dạy 30 tiết với 3 kiểu bài

cụ thể: Tả đồ vật, Tả cây cối, Tả con vật Chương trình Tiếng Việt lớp 5 tiếp tục dạy

về văn miêu tả với hai kiểu bài: Tả cảnh – 14 tiết; tả người – 12 tiết Các bài vănthường gắn với chủ điểm của đơn vị học Qua quá trình thực hiện kĩ năng phân tích

đề, tìm ý, quan sát, viết đoạn văn là giúp học sinh mở rộng hiểu biết về cuộc sốngtheo các chủ điểm đã học Việc phân tích dàn bài, lập dàn ý, chia đoạn bài văn kểchuyện, miêu tả, giúp học sinh nâng cao khả năng phân tích tổng hợp Tư duyhình tượng của các em cũng được rèn luyện nhờ vận dụng các biện pháp tu từ như:

so sánh, nhân hóa, điệp từ điệp ngữ, khi miêu tả cảnh, tả người Học các tiết Tậplàm văn học sinh có điều kiện tiếp cận với vẻ đẹp của con người, thiên nhiên quacác bài văn đoạn văn điển hình Khi phân tích đề tập làm văn, học sinh lại có dịphướng tới cái hay, cái đẹp của chân, thiên, mĩ được định hướng trong các đề bài.Nhưng cơ hội đó làm cho tình cảm yêu mến, gắn bó với thiên nhiên, với con người

và việc xung quanh được nảy nở, tâm hồn của học sinh thêm phong phú Đó cũng lànhững nhân tố quan trọng góp phần hình thành nhân cách tốt đẹp của học sinh

Trong văn miêu tả, người ta không đưa ra những nhận xét chung chung, hờihợt hoặc những lời đánh giá trừu tượng về đối tượng mà văn miêu tả giúp người đọcnhìn thấy được sự vật, hiện tượng, cảnh vật, thiên nhiên, một cách sinh động, cụthể qua việc sử dụng ngôn ngữ Hình ảnh miêu tả không phải là nhìn ảnh chụp lại,

sao chép lại nhưng nó giúp người đọc thấy rõ đối tượng như đang xem tận mắt.Miêu tả còn là sự kết tinh của những nhận xét tinh tế, những rung động sâu sắc màngười viết đã ghi lại được khi quan sát tìm hiểu đối tượng Mỗi bài văn miêu tả đềuthể hiện rõ tình cảm của người viết Tình cảm đó có thể là sự yêu thương hay cămghét; cũng có thể là sự gắn bó thân thiết hay hời hợt nông cạn Trong văn miêu tả,đối tượng rất đa dạng, phong phú Đó có thể là con người (ông bà, cha mẹ, thầy

cô, ); hay đó là cảnh thiên nhiên, con vật, đồ vật, nên chúng có những đặc điểmkhác nhau Chính vì thế, việc giúp các em thấy rõ những nét riêng đó của mỗi đốitượng là rất quan trọng, tạo điều kiện cho các em viết được những bài văn miêu tảvừa đúng thể loại, vừa mang những nét riêng của đối tượng và thể hiện cá tính củangười viết

Muốn có bài tập làm văn đạt kết quả cao, đòi hỏi mỗi em phải chịu khó tậpviết, tập nói, tập dùng từ, đặt câu, viết đoạn văn nhiều lần Mà không ngại tập đi tậplại, không ngại sửa đi sửa lại đoạn văn, câu văn đã viết Và chính bản thân giáo viêncũng kiên trì hướng dẫn học sinh luyện tập và giúp các em sửa chữa sai sót Một câuchâm ngôn đã nói: “Tài năng một phần mười là bẩm sinh, chín phần mười là do laođộng kiên trì làm nên”

2.2 Thực trạng

a Thuận lợi

- Được sự quan tâm của cấp uỷ, chính quyền địa phương, sự chỉ đạo vềchuyên môn của ngành giáo dục huyện, UBND huyện, sự quan tâm hỗ trợ về cơ sởvật chất, tạo điều kiện thuận lợi cho việc dạy và học của cha mẹ học sinh trườngTiểu học Yên Trường

- Trường đủ về số lượng, đồng bộ về cơ cấu đội ngũ CBGV-NV Đa số là giáoviên trẻ, nhiệt tình, trình độ trên chuẩn đạt 100% Tiếp cận chương trình đổi mớiGiáo dục phổ thông nhanh, có hiệu quả Có kiến thức để vận dụng trong dạy và học.Biết sử dụng công nghệ thông tin trong dạy và học

- Học sinh ngoan ngoãn, lễ phép, có ý thức tự giác trong học tập và rèn luyện,

biết nghe lời thầy cô giáo Đa số phụ huynh quan tâm mua sắm đầy đủ sách vở đồdùng học tập cho các em

b Khó khăn

- Một bộ phận gia đình học sinh kinh tế còn khó khăn, bố mẹ đi làm ăn xa

Vì vậy việc quan tâm mua đủ sách, vở, đồ dùng học tập cho các em chưa đáp ứngđầy đủ phục vụ việc dạy học 2 buổi/ ngày

- Địa phương Yên trường là một nơi dân cư chủ yếu sinh sống bằng nghềbuôn bán và nông nghiệp, điều kiện kinh tế phát triển không đồng đều dẫn đến việcquan tâm chăn lo học hành cho con cái của họ còn rất hạn chế, còn giao phó chogiáo viên

- Phân môn Tập làm văn tương đối khó với học sinh do đó nhiều em khôngthích học Mặt khác học sinh không được mở mang tầm nhìn chỉ bó hẹp trong vùngthôn quê, ít phong cảnh đẹp, vốn từ ngữ tự nhiên hạn chế

c Thực trạng

Qua thực tế việc dạy học ở trường Tiểu học, đặc biệt là lớp 4 và lớp 5 tôinhận thấy một số vấn đề như sau:

- Đa số các bài viết của các em chưa có sự sáng tạo, còn mang tính liệt kê nhiềuhơn miêu tả

- Bài viết chưa chọn được nhiều ý hay, miêu tả còn hời hợt sáo rỗng, kém tựnhiên

- Các em sử dụng từ ngữ còn nhiều chỗ chưa hợp lý, giọng văn gượng gạo

- Các bài viết của các em chưa bày tỏ được tình cảm chân thực với đối tượngmiêu tả, còn bắt chước bài mẫu một cách dập khuôn, máy móc; chưa tìm ra đượccái mới, cái riêng, cái độc đáo

- Bài viết ít khi sử dụng được các biện pháp nghệ thuật (tu từ, so sánh, nhân hóa)

để miêu tả

Kiểm tra chất lượng viết bài văn miêu tả của học sinh lớp 4A; Lớp 4B; lớp 5A;lớp 5B cuối học kì I năm học 2017 – 2018 với đề bài sau:

Đề bài (lớp 4): Tả một đồ dùng học tập mà em yêu thích.

Đề bài (lớp 5): Tả một người thân đang làm việc.

Kết quả thu được như sau:

và vật Khi quan sát cần sử dụng đồng thời nhiều giác quan và điều quan trọng làphải quan sát bằng tâm hồn Để quan sát tốt cần xác định được vị trí quan sát (trước,sau), trình tự (từ ngoài vào trong; từ trên xuống dưới; từ xa đến gần) và nội dungquan sát Khi đã quan sát cần phải bám theo một trình tự quan sát nhất định

Bài văn tả con vật, giáo viên hướng dẫn quan sát: Trước tiên xác định vị trí quansát, trình tự quan sát(từ bao quát đến cụ thể) như: hình dáng con vật (con vật cao, to

thế nào?), màu lông, sau đó quan sát các bộ phận tiêu biểu của con vật (ví dụ: mặt,mắt mũi tai, miệng, chân, đuôi, ), hoặc hoạt động của con vật (chạy, nhảy, ăn,kiếm mồi, làm việc theo sự sai khiến của người, ), hoặc hoạt động của con ngườivới con vật (chăm sóc: cho ăn, tắm, dạy làm việc ).

Thường khi quan sát học sinh thấy cái gì tả cái đó nên sau khi quan sát chi tiết

và tỉ mỉ, cần hướng dẫn học sinh lựa chọn để giữ lại những chi tiết quan sát tiêubiểu cho con vật đó về hình dáng, màu sắc, một vài bộ phận tiêu biểu, hoạt động, lợiích Đặc biệt tìm ra cái không bình thường và thể hiện được cái nghịch lí đó

Ví dụ: Đề bài: Quan sát một con vật nuôi trong nhà mà em thích và ghi lại

những quan sát của em

Tôi sẽ gợi ý cho học sinh bằng những câu hỏi như sau:

- Tên con vật, ai nuôi, đã được bao lâu, vẻ đẹp của con vật khiến em yêu thích

là gì?

- Hình dáng của con vật, màu sắc của lông, một đặc điểm nổi bật nhất của convật (đặc điểm về giống loài, về tính tình và thói quen, về hoạt động, về hìnhdáng, )

- Một số bộ phận của con vật:

+ Đầu: hình dáng, màu lông, hoạt động, đặc điểm riêng

+ Mặt: mắt, tai, mũi, miệng, có đặc điểm gì? (mỗi bộ phận cần quan sát hìnhdáng, màu sắc, hoạt động, đặc điểm riêng khác, )

+ Chân: mấy chân (hoặc mấy vây), hình dáng, màu sắc, hoạt động, đặc điểmriêng khác?

- Một số hoạt động của con vật: ăn, chạy, nhảy hoặc chơi, bơi lội, đùa giỡn, Sau khi cho học sinh quan sát kĩ con vật nuôi trong nhà và với các câu hỏi gợi ýtrên, thì tất cả 27/27 học sinh có bài làm và kết quả thu được tương đối tốt Cụ thểcó:

9 bài đạt điểm 9 – 10

10 bài bài đạt điểm 7 – 8

8 bài đạt điểm 5 – 6 không còn bài dưới điểm 5 Tiêu biểu nhất là bài của em LêThị Linh Chi:

2.3.2 Giải pháp thứ 2: Hướng dẫn học sinh biết cách sử dụng các biện pháp tu từ, so sánh, nhân hóa, trong bài văn miêu tả

Một bài văn miêu tả hay là bài văn giàu chất gợi cảm trên cơ sở biết sử dụngcác tính từ, từ tượng thanh, từ tượng hình, từ láy và các hình thức tu từ như điệp từ,điệp ngữ, so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ, tạo nên sự hòa đồng, vừa dễ nhậnthấy, vừa giàu sức gợi cảm, vừa gần gũi, vừa gợi tả

Vì vậy một trong những yếu tổ quan trọng làm nên cái hay, cái đẹp của bài vănmiêu tả chính là biết sử dụng từ ngữ gợi tả, gợi cảm và dùng các biện phát tu từ, so

sánh, nhân hóa, Chính vì thế khi hướng dẫn học sinh miêu tả, tôi luôn hướngdẫn học sinh:

- Về màu sắc các em nên dùng các từ láy hoặc từ ghép để tả vì những từ này thểhiện được nhiều mức độ của màu sắc

Ví dụ: Tả lông của con vật, giáo viên hướng dẫn các em đưa ra các từ chỉ màusắc: như đen, trắng, xám, nâu,

Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm được những từ ghép hoặc từ láy để thay thếcho từ “đen” tả bộ lông của con vật này (đen tuyền, đen mượt, đen bóng, đen như

gỗ mun; trắng muốt, trắng tinh, trăng trắng; xám xịt, xam xám, nâu nâu, ) hoặccác cụm từ như trắng và đen, vàng và có những đốn xám, đen và có những khoangtrắng, nâu và có những chỗ pha đen,

- Hay về hình dáng hoặc ngoại hình, bộ phận của đồ vật, cây cối, con vật, … haykhi tả hình dáng từng sự vật trong cảnh (cây cối, con vật, các sự vật có trong tựnhiên như bầu trời, đám mây, núi sông, suối, tôi hướng dẫn cho các em nên sosánh tưởng tượng, liên tưởng để tạo ra các hình ảnh so sánh hay nhân hóa làm cho

sự vật miêu tả như có tâm trạng, tính nết, cách ứng xử của con người, giúp ngườiđọc, người nghe hình dung rõ ràng, cụ thể hơn về con vật hay bộ phận cơ thể của

nó, đồng thời gợi cảm giác thú vị ở người nghe, người đọc

Ví dụ: Tả hình dáng con cá vàng có thể so sánh với nàng công chúa con vuaThủy Tề, hay khi tả hai cái tai của con mèo có thể so sánh với hai chiếc nấmmèo, tả cái miệng của em bé: đôi môi bé căng mọng, đỏ chót như cánh hoa hồngnhung, Hay khi tả hình dáng quả bưởi có thể so sánh với quả bóng tròn và to, tảnhững đó hoa có thể nhân hóa nó thành những nàng công chúa kiêu hãnh,

- Tả hay về âm thanh của sự vật các em cần dùng các từ mô tả âm thanh cótrong tự nhiên

Ví dụ: Tả tiếng chim hót có thể dùng các từ mô phỏng âm thanh thánh thót nhưtiếng sáo diều khi gần, khi xa Tả tiếng cười của người đàn ông lớn tuổi có thể dùng

từ khà khà, tiếng cười của trẻ con có thể dùng từ khúc khích, khanh khách, tiếngmưa rơi nên dùng từ rào rào, ào ào (nếu mưa to và mạnh), mưa lộp độp (nếu mưachậm nhưng nặng hạt),

Sau khi hướng dẫn học sinh cách lựa chọn từ ngữ đã cho học thực hành thôngqua đề kiểm tra sau:

Đề bài: Em hãy viết một đoạn văn 5 – 7 câu tả về một vài bộ phận của cây

trong đó có sử dụng phép so sánh, nhân hóa

Nhìn chung tất cả 30 học sinh lớp 5A đều đã được sử dụng phép so sánh, nhânhóa để viết đoạn văn theo đúng yêu cầu của đề bài một cách có hiệu quả và bài làmđược đánh giá tốt nhất là bài của em Nguyễn Minh Thư:

2.3.3 Giải pháp thứ 3: Hướng dẫn học sinh tích lũy vốn từ ngữ thông qua các môn học khác

Phân môn Tập đọc

* Giúp các em tích lũy vốn từ ngữ miêu tả qua các bài tập đọc: Những bài tậpđọc là các bài văn miêu tả Hướng dẫn học sinh phát hiện cái hay, sự sáng tạo củacác nhà văn khi dùng chúng

Ví dụ: Dạy bài “Quang cảnh làng mạc ngày mùa” (Tiếng Việt 5, tập 1), tôi đãphân tích cách dùng từ ngữ để diễn tả màu sắc của tác giả Tác giả đã sử dụng rấtnhiều từ chỉ màu vàng nhưng mỗi từ được dùng để miêu tả những đối tượng khác