Một số biện pháp dạy bài toán có lời văn cho học sinh lớp 2

Cơ sở thực tiễn Xuất phát từ thực tế giảng dạy của tôi cũng như các đồng nghiệp, tôi thấy việc dạy giải toán có lời văn cho học sinh lớp 2 còn một số hạn chế, chưa giúp học sinh phát tr

MỤC LỤC

PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ 2

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 2

1 Cơ sở lí luận 2

2 Cơ sở thực tiễn 3

II ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU KHẢO SÁT, THỰC NGHIỆM 3

III PHẠM VI VÀ KẾ HOẠCH NGHIÊN CỨU 3

1 Phạm vi nghiên cứu 3

2 Kế hoạch nghiên cứu 3

IV MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 3

IV NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 4

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 4

PHẦN THỨ HAI: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 5

I TÌM HIỂU MỤC TIÊU VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TOÁN LỚP 2 5

1 Mục tiêu: 5

1.1.Bước đầu có một số kiến thức cơ bản, đơn giản, thiết thực về: 5

1.2 Hình thành và rèn luyện các kĩ năng thực hành về: 5

2 Phương pháp dạy học Toán 2 6

II TÌM HIỂU MỤC TIÊU VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MẠCH KIẾN THỨC GIẢI BÀI TOÁN CÓ LỜI VĂN Ở LỚP 2 6

1 Nội dung của mạch kiến thức giải toán có lời văn lớp 2 6

2 Phương pháp dạy học giải bài toán có lời văn lớp 2 7

III TÌM HIỂU THỰC TRẠNG DẠY VÀ HỌC GIẢI TOÁN CÓ LỜI VĂN Ở LỚP 2 7

1 Tình hình thực tế của việc dạy và học giải toán có lời văn ở lớp 2 7

2 Đặc điểm tình hình 8

IV MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY GIẢI TOÁN CÓ LỜI VĂN CHO HỌC SINH LỚP 2 9

1 Các bước thực hiện khi giải bài toán có lời văn 9

2 Ví dụ minh họa 10

3 Một số bài toán nâng cao cho học sinh hoàn thành tốt: 16

V KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM 18

PHẦN THỨ BA: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 20

ở nhiều dạng khác nhau Trong đó loại toán có lời văn giữ một vị trí rất quan trọng, bởi nó bộc lộ mối quan hệ qua lại với các môn học khác cũng như trong thực tiễn cuộc sống Nó góp phần vào việc hình thành và phát triển nhân cách của học sinh tiểu học, giúp học sinh củng cố kiến thức, kĩ năng giải toán Đồng thời giúp giáo viên dễ dàng phát huy được những ưu điểm, khắc phục những khuyết điểm cho học sinh

Muốn học sinh Tiểu học học tốt môn Toán thì mỗi giáo viên không chỉ là người truyền đạt, giảng giải theo các tài liệu có sẵn một cách dập khuôn máy móc, làm cho học sinh học tập một cách thụ động Mà yêu cầu của giáo dục hiện nay là đổi mới phương pháp giảng dạy, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ đ động, sáng tạo của học sinh Học sinh được tìm hiểu, trao đổi, trải nghiệm để hình thành và ghi nhớ kiến thức Vì vậy, người giáo viên cần gây được hứng thú học tập cho các em bằng cách lôi cuốn các em tham gia tích cực vào các hoạt động học tập, chủ động lĩnh hội kiến thức

Trong cấu trúc nội dung môn toán, các bài toán có lời văn gắn với các nội dung học khác nhau trong từng khâu của từng tiết học Rõ ràng, qua sự phân bố chương trình, ta thấy rõ phần giải toán có lời văn có một vị trí đặc biệt quan trọng trong chương trình môn toán ở Tiểu học nói chung và ở lớp 2 nói riêng Mỗi bài toán có lời văn là một tình huống có vấn đề buộc các em phải tư duy, suy luận và phân tích, tổng hợp để giải quyết vấn đề Khi các em làm tốt các bài toàn có lời văm thì những vấn đề mà ác em gặp phải trong cuộc sống sẽ được các em vận dụng để tìm ra giải pháp giải quyết tình huống hợp lí Bởi vậy, việc dạy học sinh giải toán có lời văn cần được xác định rõ ngay từ những lớp đầu cấp về mục đích, yêu cấu, nội dung và phương pháp dạy học

Đối với học sinh Tiểu học nói chung học sinh lớp 2 nói riêng, tư duy của các em đang dần chuyển từ trực quan sinh động, từ những vấn đề thực tiễn trong cuộc sống sang tư duy trừu tượng Do vậy, để giúp học sinh giải quyết được

những vấn đề đó người giáo viên phải có phương pháp dạy học phù hợp, giúp học sinh nắm chắc nội dung vấn đề để tìm cách giải quyết hợp lí

2 Cơ sở thực tiễn

Xuất phát từ thực tế giảng dạy của tôi cũng như các đồng nghiệp, tôi thấy việc dạy giải toán có lời văn cho học sinh lớp 2 còn một số hạn chế, chưa giúp học sinh phát triển tốt năng lực tư duy, suy luận Loogich trong quá trình giải toán Các em còn nhầm lẫn giữa các dạng toán hoặc còn rập khuôn máy móc theo mẫu, theo công thức mà không giải thích được cách làm Đặc biệt, có những em không nắm được mối liên hệ giữa các số liệu, dữ kiện cụ thể của bài toán, dẫn đến hiểu sai nội dung bài toán nên lựa chọn phép tính không đúng Số học sinh giải được bài toán theo nhiều cách chiếm số ít

Trước thực tế đó, tôi nhận thấy để giúp học sinh giải toán có lời văn được tốt là một việc làm cần thiết đối với người giáo viên Tiểu học, nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn Toán Do đó, bản thân tôi là một giáo viên, tôi từng trăn trở nhiều về vấn đề làm thế nào để việc dạy học môn Toán nói chung

và phần giải bài toán có lời văn cho học sinh lớp 2 nói riêng đạt kết quả tốt nhất

Chính vì vậy, trong năm học này, tôi đã nghiên cứu đề tài: “Một số biện pháp dạy giải bài toán có lời văn cho học sinh lớp 2” và áp dụng vào thực tế

giảng dạy ở lớp mình phụ trách

II ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU KHẢO SÁT, THỰC NGHIỆM

Học sinh lớp 2A trường Tiểu học

III PHẠM VI VÀ KẾ HOẠCH NGHIÊN CỨU

1 Phạm vi nghiên cứu

Một số biện pháp dạy giải bài toán có lời văn cho học sinh lớp 2

2 Kế hoạch nghiên cứu

- Góp phần đổi mới phương pháp dạy học môn Toán, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Hình thành và rèn luyện khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn

- Từ việc hình thành cho học sinh các bước thực hiện khigiải một bài toán

có lời văn, giúp các em ghi nhớ và vận dụng các bước đó vào giải các bài toán

có lời văn thành thạo để nâng cao chất lượng học môn Toán

IV NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

-Tìm hiểu một số vấn đề lý luận về đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở Tiểu học làm cơ sở cho việc viết đề tài

-Tìm hiểu thực trạng việc dạy giải bài toán có lời văn cho học sinh lớp 2

ở trường Tiểu học

- Tìm hiểu nội dung và phương pháp dạy giải bài toán có lời văn cho học sinh lớp 2 để giúp giáo viên tìm ra biện pháp dạy giải toán có lời văn cho học sinh lớp 2 đạt hiệu quả nhất

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để thực hiện tốt nhiệm vụ đã nêu, tôi đã phối hợp các phương pháp sau đây:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu, sách giáo khoa và tài liệu có liên quan đến đề tài, nhằm thu thập một số vấn đề lí luận làm cơ sở khoa học cho đề tài nghiên cứu

- Phương pháp quan sát thông qua dự giờ

PHẦN THỨ HAI: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I TÌM HIỂU MỤC TIÊU VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TOÁN LỚP 2

1 Mục tiêu:

Dạy học toán 2 nhằm giúp học sinh:

1.1.Bước đầu có một số kiến thức cơ bản, đơn giản, thiết thực về:

- Phép cộng, phép trừ có nhớ trong phạm vi 100; phép nhân, phép chia và bảng nhân, bảng chia2, 3, 4, 5; Tên gọi và mối quan hệ giữa thành phần và kết quả của từng phép tính

- Mối quan hệ giữa phép cộng và phép trừ, phép cộng và phép nhân, phép nhân và phép chia

- Nhân, chia trong phạm vi các bảng tính (2, 3,4, 5)

- Giải một số bài tập đơn giản dạng bài “ Tìm x”

- Thực hiện dãy tính có hai phép tính (dạng đơn giản)

- Đo và ước lượng độ dài, khối lượng, dung tích

- Nhận biết hình và bước đầu tập vẽ hình tứ giác, hình chữ nhật, hình vuông, đường thẳng, đường gấp khúc; Tính độ dài đường gấp khúc, tính chu vi hình tam giác, hình tứ giác

- Giải một số bài toán đơn về cộng, trừ, nhân, chia

- Bước đầu biết diễn đạt bằng lời, bằng kí hiệu một số nội dung đơn giản của bài học và bài thực hành

- Tập dượt, so sánh, phân tích, tổng hợp, trừu tượng hóa, khái quát hóa, phát triển trí tưởng tượng trong quá trình áp dụng các kiến thức, kĩ năng toán 2 trong học tập và đời sống

1.3 Tập phát hiện, tìm tòi và tự chiếm lĩnh kiến thức mới theo mức độ của lớp 2, chăm chỉ, tự tin, hứng thú trong học tập và thực hành toán

2 Phương pháp dạy học Toán 2

Phương pháp dạy học Toán 2 ở Tiểu học là sự vận dụng các phương pháp dạy học toán (nói chung) cho phù hợp với mục tiêu, nội dung Nội dung kiến thức, kĩ năng toán học của chương trình Toán lớp 2 là kiến thức đã có đối với giáo viên, nhưng là kiến thức chưa có đối với học sinh, đã tồn tại bên ngoài tư duy học sinh Giáo viên sử dụng phương pháp dạy học toán học ở Tiểu học nói chung và phương pháp dạy học Toán 2 nói riêng để giúp học sinh lĩnh hội kiến thức, kỹ năng toán Học sinh sẽ lĩnh hội kiến thức, kỹ năng không chỉ nhờ vào thính giác (nghe), tri giác (nhìn) và tư duy (suy nghĩ, nhớ ) mà còn có sự tham gia phối hợp của các hoạt động như cầm, nắm, tách, gộp, phân tích, tổng hợp, viết, nói …Vì vậy, người giáo viên phải biết sử dụng phối hợp các phương pháp để hướng dẫn học sinh tự tìm tòi, phát hiện, tự chiếm lĩnh kiến thức cho chính mình Các phương pháp dạy học toán thường vận dụng là:

- Tổ chức hướng dẫn các hoạt động học tập cho học sinh

- Tuyệt đối không nói, viết, làm mẫu những gì học sinh có thể làm được (cá nhân hoặc nhóm) Khi dạy học, cần giúp học sinh tự nêu vấn đề, tự phát hiện các kiến thức, kỹ năng đã có, với sự trợ giúp (nếu cần thiết) của các hìnhvẽ,

mô hình thật để giải quyết vấn đề (cá nhân hoặc nhóm) trao đổi ý kiến, bình

luận, thực hành vận dụng ngay trong tiết học Tận dụng thời gian học tập ngay trên lớp để hoàn thành về cơ bản nhiệm vụ học toán, nếu có thời gian thì giúp học sinh tự học ở mức sâu hơn các nội dung sách giáo khoa và vở thực hành

II TÌM HIỂU MỤC TIÊU VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MẠCH KIẾN THỨC GIẢI BÀI TOÁN CÓ LỜI VĂN Ở LỚP 2

1 Nội dung của mạch kiến thức giải toán có lời văn lớp 2

Nội dung dạy học giải toán có lời văn lớp 2 gồm:

- Dạy cách giải và trình bày bài giải các bài toán đơn về cộng hoặc trừ; trongđó có các bài toán về “Nhiều hơn”, “Ít hơn”một số đơn vị

- Cách giải và trình bày bài giải một số bài toán vềnhân, chia; chủ yếu là các bài toán tìm tích hai số trong phạm vi các bảng nhân 2, 3, 4, 5 và các bài toán về chia thành các phần bằng nhau hoặc chia theo nhómtrong phạm vi các bảng chia 2, 3, 4, 5

- Bước đầu làm quen với việc giải các bài toán có nội dung hình học (tính

độ dài đường gấp khúc, tính chu vi hình tam giác, chu vi hình tứ giác), các bài toán liên quan đến các đơn vị đo đã học(cm, dm, m, km , kg, l,….)

- Rèn phương pháp giải toán và khả năng diễn đạt (phân tích đề bài, giải quyết vấn đề, trình bày vấn đề bằng nói và viết)

Toán 2 không dạy các bài toán mang tính đánh đố học sinh nhưng nội dung các bài toán phong phú, gần với thực tiễn xung quanh các em Các bài toán thường đặt ra dưới dạng giải quyết một tình huống có trong thực tiễn Khi trình bài bài giải của bài toán có lời văn gồm câu lời giải kèm theo phép tính và đáp số

2 Phương pháp dạy học giải bài toán có lời văn lớp 2

- Giải toán là một hoạt động trí tuệ khó khăn phức tạp Hình thành kỹ năng giải toán khó hơn nhiều so với kỹ xảo tính vì các bài toán là sự kết hợp đa dạng nhiều khái niệm, nhiều quan hệ toán học Nắm chắc các ý nghĩa phép tính đòi hỏi khả năng độc lập suy luận của học sinh, đòi hỏi học sinh biết cách tính thông thạo, đặt biệt là biết nhận dạng bài toán để lựa chọn phép tính thích hợp

- Để giúp học sinh thực hiện được các hoạt động có hiệu quả, giáo viên không làm thay, không chỉ dẫn quá chi tiết cho học sinh hoặc áp đặt cách giải,

mà hướng dẫn học sinh cách phân tích bài toán để học sinh tự biết phải sử dụng các kiến thức nào trong các kiến thức đã học khi giải quyết từng vấn đề của bài toán Từ đó giúp học sinh từng bước tìm ra cách giải của bài toán, xác định được dạng toán và cách giải của dạng toán đó

III TÌM HIỂU THỰC TRẠNG DẠY VÀ HỌC GIẢI TOÁN CÓ LỜI VĂN

- Viết lời giải và phép tính đúng nhưng tính sai kết quả

- Viết lời giải và phép tính đúng nhưng đơn vị sai

Ví dụ 1 : Bài 3 (Sách Toán lớp 2, trang 128)

“Có một số kẹo chia đều cho 3 em, mỗi em được 5 chiếc kẹo Hỏi có tất

cả bao nhiêu chiếc kẹo?”

Khi giải bài toán dạng này, có một số học sinh trình bày như sau:

số 5 cho sau nên viết phép tính là 3 x 5

Ví dụ 2: Bài 3 (Sách Toán lớp 2, trang 136)

a, Có 12 học sinh chia đều thành 4 nhóm Hỏi mỗi nhóm có mấy học sinh ?

b, Có 12 học sinh chia thành các nhóm, mỗi nhóm có 3 học sinh Hỏi chia thành mấy nhóm ?

Học sinh hay nhầm lẫn khi giải bài toán thuộc hai dạng này, hay sai đơn

vị Có một số học sinh tuy trình bày bài giải đúng nhưng khi giáo viên yêu cầu nêu cách làm hoặc hỏi “ Tại sao con làm như vậy? “ hoặc “Bài toán thuộc dạng toán gì? ” thì học sinh không trả lời được Một số học sinh không phân biệt được

sự khác nhau của hai bài toán này

b Nguyên nhân

* Về phía giáo viên:

- Giáo viên còn lúng túng trong việc sử dụng các phương pháp dạy học trong từng giờ dạy, giáo viên thường dạy theo phương pháp “ Truyền đạt - Tiếp thu” nên không phát huy được tính năng động, sáng tạo, tư duy độc lập của học sinh

- Giáo viên còn làm thay hoặc chỉ dẫn quá chi tiết cho học sinh

* Về phía học sinh:

- Chưa có phương pháp học tập, việc tiếp thu kiến thức còn thụ động

- Các em không đọc kĩ đầu bài nên không hiểu hết các từ quan trọng trong bài toán, không hiểu mối quan hệ giữa các dữ kiện của bài toán, không xác định đúng câu hỏi của bài toán, không xác định đúng dạng toán

- Chưa hình thành cho mình kĩ năng làm bài

- Đôi khi tính toán chưa cẩn thận

2 Đặc điểm tình hình

Năm học 2017-2018 này, lớp tôi phụ trách có 55 học sinh Để tìm hiểu và nắm tình hình học tập môn Toán của các em, tôi đã ra một đề toán khảo sát như sau:

Bài kiểm tra môn : Toán (Thời gian làm bài 40 phút)

Kết quả khảo sát như sau:

Qua kết quả khảo sát, tôi thấy hầu hết học sinh đều thuộc bảng cộng, trừ (không nhớ) trong phạm vi 100 nên các em làm bài tập 1, 2 tương đối tốt Bài tập 3, 4 có một số học sinh làm sai, các em mắc những lỗi sai sau:

- Có học sinh viết sai câu lời giải (5 học sinh)

- Có học sinh viết sai phép tính (ở bài 3 nhiều hơn)

- Có học sinh sai đơn vị (4 học sinh)

- Có học sinh tính toán sai (7 học sinh)

- Có học sinh quên đáp số (2 học sinh)

IV MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY GIẢI TOÁN CÓ LỜI VĂN CHO HỌC SINH LỚP 2

1 Các bước thực hiện khi giải bài toán có lời văn

Để giúp học sinh nắm được cách giải một bài toán có lời văn đạt hiệu quả, tôi đã thực hiện theo các bước sau:

*Bước 1: Tóm tắt bài toán

- Hướng dẫn học sinh tìm hiểu nội dung bài toán : Yêu cầu học sinh đọc kĩ bài toán Đây là bước nghiên cứu đầu tiên giúp học sinh có suy nghĩ ban đầu về ý nghĩa bài toán Nắm được nội dung bài toán và đặc biệt cần chú ý đến câu hỏi của bài Do đó, tôi đã yêu cầu học sinh cầm bút chì và thước gạch chân

dưới những dữ kiện quan trọng của bài toán bằng khẩu lệnh: “Hãy gạch một gạch những điều đã cho và gạch hai gạch dưới câu hỏi của bài toán” Như vậy tất cả học sinh cùng làm việc, em nào không làm việc giáo viễn đã biết và nhắc nhở

- Xây dựng, thiết lập mối quan hệ giữa hai dữ kiện đã cho của bài toán

- Tìm cách diễn đạt nội dung bài toán bằng ngôn ngữ, ký hiệu toán học

- Có thể tóm tắt bài toán bằng sơ đồ hình vẽ, bằng cách ghi dữ kiện, điều kiện và câu hỏi của bài toán dưới dạng cô đọng, ngắn gọn nhất

*Bước 2: Tìm cách giải

Gắn liền với việc phân tích các dữ liệu, điều bài toán đã cho và điều cần tìm, xác lập mối quan hệ giữa chúng để lập kế hoạch giải bài toán theo hệ thống câu hỏi gợi ý, chẳng hạn như:

+ Bài toán này có mấy đối tượng ?

+ Đã biết mấy đối tượng ?

+ Đâu là số lớn ? Đâu là số bé ?

+ Bài toán cho biết gì ?

+ Bài toán hỏi gì?

=> Từ đó giúp học sinh xác định được bài toán thuộc dạng toán nào và áp dụng cách giải đã học Điều quan trọng nhất trong bước này là giáo viên gợi ý để học sinh nắm được “Bài toán hỏi gì?” Từ đó suy luận để xác định được dạng toán

*Bước 3: Trình bày bài giải

Học sinh dựa vào câu hỏi của bài toán để viết câu lời giải cho phù hợp và thực hiện phép tính theo kế hoạch để giải bài toán, sau cùng là ghi đáp số Ở bước này, giáo viên cần lưu ý học sinh xác định đúng đơn vị để viết cho chính xác

*Bước 4: Kiểm tra lại cách làm( hoặc thử lại)

- Tập cho học sinh có thói quen làm xong bài nào cũng phải tự kiểm tra lại xem lời giải trả lời đúng câu hỏi của bài toán chưa? Phép tính viết đúng chưa? Kiểm tra lại kết quả và đơn vị

- Khi giải bài toán có lời văn, giáo viên cần đặc biệt chú ý giúp học sinh xác định đúng “ Bài toán đó thuộc dạng toán gì ?”

- Khi cần có thể cho học sinh trao đổi ý kiến trong nhóm nhỏ hoặc trong toàn lớp về cách giải một bài tập Khuyến khích học sinh tự nói ra những hạn chế của mình, bình luận cách giải của bạn để rút kinh nghiệm và nêu cách khắc phục

2 Ví dụ minh họa

Ví dụ 1 : Bài 1 (Tiết “ Ôn tập về giải toán” Toán 2, trang 88 )