Tìm đến cái đẹp là tìm đến cái đích củavăn chương, tìm vào cái đẹp của Thạch Lam và Nguyễn Tuân những người suốtđời đi tìm cái đẹp lại càng trở nên hết sức cần thiết trong quá trình lình
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT HOÀNG LỆ KHA
**************
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
KINH NGHIỆM KHAI THÁC CÁI ĐẸP CỦA VĂN
THẠCH LAM VÀ NGUYỄN TUÂN TRONG CÔNG
TÁC BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI
Người thực hiện: Nguyễn Thị Yên
Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường THPT Hoàng Lệ Kha
SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Ngữ văn
THANH HOÁ NĂM 2019 MỤC L ỤC
Trang 2NỘI DUNG Trang
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5
2.3 Các giải pháp sử dụng để giải quyết vấn đề 6
2.3.2 Khái quát vài nét về cái đẹp trong văn Thạch Lam và Nguyễn
Tuân
7
2.3.3 Cái đẹp của văn Thạch Lam trong Hai đứa trẻ 13
2.3.4 Cái đẹp của văn Nguyễn Tuân trong Chữ người tử tù 16
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục,
với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường
Trang 31.1 Lí do chọn đề tài.
- Thạch Lam và Nguyễn Tuân là hai nhà văn lớn, có phong cách nghệ thuật hết sứcđộc đáo và có nhiều đóng góp đặc trưng cho nền văn học hiện đại Việt Nam ThạchLam và Nguyễn Tuân mặc dù có phong cách sáng tác khác nhau, nhưng giữa họcũng có những điểm tương đồng thú vị Đặc biệt, họ đều được mệnh danh là nhàvăn của cái đẹp
- Nói đến văn chương là nói đến cái đẹp Tìm đến cái đẹp là tìm đến cái đích củavăn chương, tìm vào cái đẹp của Thạch Lam và Nguyễn Tuân (những người suốtđời đi tìm cái đẹp) lại càng trở nên hết sức cần thiết trong quá trình lình hội tácphẩm văn chương
- Từ thực tiễn giảng dạy đặc biệt là bồi dưỡng học sinh giỏi, tôi thấy tác phẩm củaThạch Lam và Nguyễn Tuân nói chung, cái đẹp trong văn của hai tác giả nói riêngluôn thu hút sự quan tâm của độc giả, nhưng đây lại là vấn đề rất khó cho cả giáoviên và học sinh đặc biệt trong bối cảnh chung học sinh thiếu sự đam mê với vănchương dẫn đến rất khó chọn học sinh giỏi
- Qua khảo sát hệ thống các công trình nghiên cứu về Thạch Lam và NguyễnTuân tôi thấy chưa có công trình nào chỉ ra đặc trưng về cái đẹp trong tác phẩm củahai nhà văn trong mối quan hệ so sánh
Từ những lí do trên đây, kết hợp với nhu cầu nâng cao trình độ chuyên môn của
bản thân và niềm say mê hai tác giả nổi tiếng này, tôi chọn đề tài Kinh nghiệm
khai thác cái đẹp trong văn Thạch Lam và Nguyễn Tuân Ttrong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi để nghiên cứu
1.2 Mục đích nghiên cứu.
- Chọn đề tài này để nghiên cứu tôi hướng đến mục đích: đưa ra một tài liệuđáng tin cậy, có cơ sở khoa học để giúp giáo viên và học sinh ở trường THPTHoàng Lệ Kha tham khảo khi giảng dạy và học tập tác phẩm của Thạch Lam vàNguyễn Tuân Đề tài này đi vào khám phá cái đẹp – một phương diện nổi bật trongphong cách nghệ thuật của Thạch Lam và Nguyễn Tuân
- Thực hiện đề tài này sẽ góp phần giúp bản thân và đồng nghiệp cũng như các
em học sinh khám phá tác phẩm của Thạch Lam và Nguyễn Tuân một cách đúnghướng Từ đó nhìn nhận, đánh giá đúng giá trị và những đóng góp của hai nhà vănNguyễn Tuân và Thạch Lam
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
- Đối tượng nghiên cứu về ngữ liệu, những khái quát trong đề tài xuất phát từtoàn bộ tác phẩm của Thạch Lam và Nguyễn Tuân, trong đó tôi đặc biệt chú trọng
vào hai tác phẩm trong chương trình Ngữ văn 11 (Hai đứa trẻ và Chữ người tử tù).
Về nội dung, cái đẹp biểu hiện hết sức phong phú, đa dạng, từ nội dung phản ánhđến hình thức nghệ thuật
- Đề tài của tôi dù ít nhiều có nói đến hình thức nghệ thuật, nhưng tôi chủ yếu tậptrung vào cái đẹp với tư cách là một phương diện thuộc về nội dung phản ánh trongtác phẩm của Thạch Lam và Nguyễn Tuân
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
Trang 4Để thực hiện đề tài này tôi kết hợp vận dụng các phương pháp nghiên cứu sauđây:
- Phương pháp phân tích, khái quát, tổng hợp
- Phương pháp so sánh
- Phương pháp tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN.
2.1 Cơ sở lí luận.
Thiên chức của nhà văn là khơi nguồn cho cái đẹp tràn vào trang viết Bởi lẽ, từcuộc sống đến văn học, cái đẹp vẫn luôn giữ một vai trò quan trọng, chi phối cảmquan con người Cái đẹp từ ngoài thực tại bước vào trang văn nó đã nâng tầm lênthành giá trị thẩm mỹ và khi ấy nó đã mang hình hài cần có của bản thân và đi “cứurỗi cả thế giới” Trong nghệ thuật, lí tưởng thẩm mỹ góp phần định hướng tư duytheo tiêu chí chân - thiện - mỹ Những nghệ sĩ chân chính qua hoạt động nghệ thuậtcủa mình đã khẳng định những tư tưởng tiến bộ, nhằm phục vụ điều thiện và chínhnghĩa Thiếu khát khao vươn tới cái đẹp, nghệ thuật sẽ mất đi sức mạnh cơ bản của
nó, nó sẽ không thể thanh lọc tâm hồn con người và cải tạo xã hội Vì vậy, nghệthuật không chỉ phản ánh quy luật của đời sống mà còn phán ánh cách đánh giáthẩm mỹ về đời sống Nếu không có khát khao tìm đến cái đẹp thì Nguyễn Tuân
không thể có “Vang bóng một thời”? Nếu không có lòng tôn thờ cái đẹp thì càng không thể có Cảnh tượng xưa nay chưa từng có lung linh giữa cái ngục tù tăm
tối? Do đó, xuất phát từ đặc trưng của văn học phản ánh hiện thực theo quy luật của
cái đẹp nên “đã là văn chương thì phải đẹp, đẹp là chức năng hàng đầu, là đạo
đức của văn chương” Mặt khác, vẽ được bức tranh đẹp nhưng không có người
thưởng thức thì văn chương càng không phải là văn chương, tức quá trình sáng tácphải đi đôi với quá trình tiếp nhận Cuộc sống con người không bao giờ là trọn vẹn,
đủ đầy, có những tâm hồn nhuốm đầy mùi chia ly, màu tang thương, vị tiếc nuốinên họ rất cần cái đẹp chạm khẽ trái tim mình, làm xóa nhòa những vết thương cònhằn sâu trong ấy và để làm phong phú hơn cho đời sống tinh thần Khi cuộc sống
không cho ta thứ ta cần, ta lại tìm về với văn chương, khi nhìn vào Hai đứa trẻ ta
lại nhận ra tuổi thơ của bản thân mình đã quá may mắn khi chưa bị cơm áo gạo tiền
mà phải rơi vào tình trạng thất học để “nhặt nhạnh rác rưởi, vỏ bưởi, vỏ thị, lánhãn, lá mía” về mưu sinh!
Chính vì lẽ đó, văn chương viết về cái đẹp là để thỏa mãn nhu cầu cảm thụ vàthưởng thức cái đẹp của con người Tuy nhiên, cái đẹp ở đây không hiểu đơn thuầnchỉ là những điều tốt đẹp lớn lao mà thay vào đó, nó là một trường đa dạng vớinhững cung bậc khác nhau, cái bi, cái hài, cái xấu, cái ác, đôi khi cũng là những nốtnhạc đẹp ngân lên trên cung đàn ấy Tác phẩm văn học mọc lên từ cuộc sống xô bồ,
nó dứt khoát phải chào đời trên thân thể của cái đẹp Vì vậy, cái đẹp không chỉ đơnthuần là phép cộng của những điều tươi sáng mà nó là tổ hợp thống nhất của cái
chân và cái thiện, đúng như Nguyên Ngọc đã nói “Đã là văn chương thì phải đẹp”.
Vì thế, cái đẹp là điều kiện tiên quyết của nghệ thuật nói chung và văn học nóiriêng Việc khám phá cái đẹp trong tác phẩm văn học vì thế sẽ trở nên cần thiết
Trang 5Thạch Lam và Nguyễn Tuân lâu nay đã được giới nghiên cứu suy tôn là những
Nhà văn của Cái đẹp Vì vậy, tìm hiểu cái đẹp trong tác phẩm của hai nhà văn
trong quá trình giảng dạy và đặc biệt là ôn học sinh giỏi để tìm ra đặc trưng củamỗi nhà văn là hướng nghiên cứu tìm vào đúng bản chất của văn chương nói chung
và bản sắc của Thạch Lam và Nguyễn Tuân nói riêng
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
Tác phẩm của Thạch Lam và Nguyễn Tuân đã có mặt trong chương trình Ngữvăn phổ thông hơn chục năm nay, thế nhưng thực tiễn dạy – học tác phẩm của hainhà văn cho đến nay vẫn còn nhiều bất cập Qua thực tiễn dạy học của bản thân vàcác đồng nghiệp từ nhiều cơ sở giáo dục, tôi thấy rất nhiều thầy cô giáo chưa có cáinhìn khái quát về sự nghiệp văn học của Thạch Lam và Nguyễn Tuân Sự hiểu biết
về hai nhà văn ở nhà trường chỉ mới đạt được chiều rộng mà chưa có bề sâu, chưa
đi đúng vào bản sắc riêng, đóng góp riêng của mỗi nhà văn Thạch Lam và NguyễnTuân là những nhà văn của cái đẹp, nhưng cái đẹp trong tác phẩm của họ có đặcđiểm gì? Có giá trị thẩm mĩ ra sao? Cái đẹp của nhà văn này khác cái đẹp của nhàvăn kia chỗ nào thì ít ai lí giải được Khi áp dụng hướng khai thác được trình bàytrong đề tài này vào thực tế giảng dạy, đặc biệt là giảng dạy cho đối tượng học sinhgiỏi, tôi nhận thấy các em học sinh hết sức thích thú và say mê đón nhận Kết quảcho thấy, ít nhất là các em không còn tâm lí “sợ độ khó” khi tiếp cận hai nhà vănđộc đáo này Hướng khai thác của đề tài cũng đã được các đồng nghiệp giàu kinhnghiệm ghi nhận và đề nghị triển khai rộng rãi hơn cho mọi đối tượng học sinh
- Xuất phát từ thực tiễn việc khai thác cái đẹp trong các tác phẩm văn xuôi tự sựtrong thời gian qua Những năm gần đây, vấn đề đổi mới phương pháp dạy họcđược đặt ra như một yêu cầu cấp thiết được toàn Đảng, toàn dân quan tâm Bộ GD
và ĐT đã từng bước có những cải tiến tích cực như việc cải cách chương trình, thaysách giáo khoa, tổ chức các lớp bồi dưỡng đổi mới phương pháp giảng dạy chogiáo viên, đổi mới cách thức ra đề thi…Đặc biệt, trong những năm qua Bộ giáo dụcyêu cầu đổi mới tập huấn về cách thức dạy học theo chuẩn kiến thức, kĩ năng vàcách ra đề theo ma trận Nhờ đó, trong công tác giảng dạy, kiểm tra đánh giá nóiriêng và giáo dục nói chung đã đạt được những kết quả nhất định Nhưng trên thực
tế, qua quá trình giảng dạy môn văn ở nhà trường THPT Hoàng Lệ Kha, tôi nhậnthấy học sinh chưa thực sự say mê và yêu thích văn học, mặc dù môn Văn vẫnđược coi là một môn học chính Vì thế một bộ phận không nhỏ học sinh không chịuđọc tác phẩm ở nhà Việc soạn bài, chuẩn bị bài trước khi đến lớp mang tính đốiphó Có em không chịu đọc tác phẩm nhưng vẫn soạn được bài vì nhiều lí do nhưchép tài liệu tham khảo mà không cần đầu tư suy nghĩ hoặc các em chép vở soạncủa nhau Điều này đã ảnh hưởng rất lớn đến việc tiếp thu bài học ở lớp của các
em
- Bên cạnh đó, việc giảng dạy tác phẩm tự sự ở giáo viên chưa thực sự có nhiềucải tiến, đổi mới, trong phương pháp giảng dạy vẫn chủ yếu giảng theo phươngpháp truyền thống, chỉ tập trung nhiều vào việc khai thác nội dung tác phẩm theophương pháp lịch sử mà chưa chú ý đến cấu trúc, hình thức, thể loại tác phẩm Vì
Trang 6thế đã gây ra sự nhàm chán cho học sinh, làm giảm sức thu hút của tác phẩm vănchương đối với học sinh Trong văn chương cái hay nó thường đi liền với cái sâusắc thâm thúy, đa nghĩa Vì vậy, việc cảm thụ một tác phẩm tự sự đặc sắc đối vớihọc sinh là một vấn đề khá khó khăn Muốn làm được điều này đòi hỏi học sinhphải có lòng yêu thích văn học, phải có tâm thế đọc tác phẩm, chuẩn bị bài trướckhi đến lớp
Từ cơ sở lý luận và thực tiễn đã nêu, bản thân tôi mạnh dạn đưa ra Kinh nghiệm
khai thác cái đẹp trong văn Thạch Lam và Nguyễn Tuân trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi, đây là kinh nghiệm mà tôi đã áp dụng trong thời gian qua để
cùng với đồng nghiệp trao đổi với mong muốn mang lại hiệu quả hơn trong nhữnggiờ giảng văn thuộc thể loại tác phẩm tự sự Trong quá trình giảng dạy tôi khôngngừng học hỏi, tìm tòi, nghiên cứu, chỉnh sửa bổ sung cho phù hợp với đối tượnghọc sinh và để đáp ứng với yêu cầu đổi mới về nội dung, phương pháp giáo dụchiện nay Thực tế tôi đã thực hiện sáng kiến này trong quá trình giảng dạy tạitrường THPT Hoàng Lệ Kha, và đạt chất lượng, hiệu quả thiết thực
2.3 Các giải pháp giải quyết vấn đề
2.3.1 Vài nét về cái đẹp trong văn học.
Trước hết, cái đẹp là phạm trù trung tâm của mĩ học Trong lịch sử tư tưởng mĩhọc, phạm trù cái đẹp xuất hiện từ rất sớm Từ xa xưa, các nhà mĩ học duy tâmkhách quan (tiêu biểu như Platon, Hegel) lí giải nguồn gốc của cái đẹp từ trong thếgiới ý niệm, xem cái đẹp là hồi quang của ý niệm siêu nhiên, thần thánh Ngược lại,các nhà mĩ học duy tâm chủ quan lại tuyệt đối hóa cái đẹp theo quan niệm chủquan, tìm nguồn gốc của cái đẹp trong ý thức của chủ thể, trong cảm xúc cá nhân.Nhà mĩ học Hume quả quyết rằng: “Cái đẹp không phải là phẩm chất tồn tại trongbản thân sự vật, nó tồn tại chủ yếu trong tâm linh người quan sát nó” Còn nhà triếthọc người Đức Kant thì cho rằng: “Cái đẹp không ở trên đôi má hồng của ngườithiếu nữ mà ở trong con mắt của kẻ si tình” Đến thế kỷ XX, các nhà mĩ học dânchủ cách mạng Nga đã kéo cái đẹp trở về với mảnh đất trần thế, họ cho rằng ở đâu
có cuộc sống là ở đó có cái đẹp Thừa nhận sự tồn tại khách quan của cái đẹp, nhànghiên cứu Tsernushevski đưa ra định nghĩa: “Cái đẹp là cuộc sống” Kế thừathành tựu của mĩ học trước đó, mĩ học Marx – Lenin lí giải rằng: “Bản chất của cáiđẹp là sự thống nhất biện chứng giữa hai yếu tố khách quan và chủ quan” Trên cơ
sở nghiên cứu lịch sử mĩ học từ cổ đại đến hiện đại, các tác giả của cuốn sách Mĩhọc đại cương đưa ra khái niệm: “Cái đẹp là một phạm trù thẩm mĩ dùng để chỉmột phẩm chất thẩm mĩ của sự vật khi nó phù hợp với quan niệm của con người về
sự hoàn thiện và tính lí tưởng, có khả năng gợi lên ở con người một thái độ thẩm mĩtích cực do sự tác động qua lại giữa đối tượng và chủ thể” Như vậy, nhìn vào lịch
sử tư tưởng mĩ học chúng ta thấy rằng quan niệm cụ thể về cái đẹp có thể khácnhau, thậm chí là đối lập nhau giữa các trường phái mĩ học, nhưng cái đẹp luônđược coi là tiêu chuẩn quan trọng nhất, phổ biến nhất, và là điểm tựa trung tâm đểcon người đánh giá đời sống về mặt thẩm mĩ; cái đẹp bao giờ cũng đứng ở vị trítrung tâm trong mối quan hệ thẩm mĩ giữa con người với hiện thực Trong tác
Trang 7phẩm nghệ thuật, cái đẹp là yếu tố giữ vai trò then chốt Bàn về phương diện này,nhà nghiên cứu Bielinski từng khẳng định: “Cái đẹp là điều kiện không thể thiếuđược của nghệ thuật, nếu thiếu cái đẹp thì không có và không thể có nghệ thuật Đó
là một định lí” Cũng cần phải nói thêm rằng, nghệ thuật nói chung và văn học nóiriêng không phải là nơi độc quyền sản xuất ra cái đẹp, nhưng đó lại là nơi tập trungnhất, lãnh trách nhiệm nặng nề nhất trong việc tìm kiếm, sáng tạo và thỏa mãn nhucầu về cái đẹp cho xã hội Cái đẹp trong tác phẩm văn học được thể hiện hết sứcphong phú, đa dạng Có thể là cái đẹp của thiên nhiên, cái đẹp của con người, cáiđẹp của tư tưởng tình cảm, cái đẹp của hình thức nghệ thuật Xét riêng về nội dungphản ánh, văn học không chỉ phản ánh cái đẹp một chiều Trong tác phẩm văn học,nhà văn có thể miêu tả cả cái xấu, cái ác, nhưng ngay cả khi các nhà văn miêu tả cái
ác cái xấu thì mục đích của họ cũng là hướng về cái đẹp Miêu tả cái ác cái xấu vìthế trở thành một phương thức để tác động, cải tạo con người và xã hội Đúng nhưnhà văn Thạch Lam từng viết: “ văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắclực mà chúng ta có để vừa tố cáo và thay đổi một thế giới giả dối và tàn ác, vừa làmcho lòng người đọc thêm trong sạch và phong phú hơn” Một trong những chứcnăng quan trọng nhất của văn học là tìm kiếm, nâng đỡ và sáng tạo cái đẹp, thỏamãn nhu cầu về cái đẹp cho con người Bởi vậy mỗi nhà văn là một vị sứ giả củacái đẹp Hành trình sáng tác của họ là hành trình tìm kiếm và sáng tạo cái đẹp,hướng con người và xã hội đến với cái đẹp Nhưng mỗi nhà văn lại có một hướng
đi riêng, một cách thể hiện riêng Ở đây chúng tôi chỉ tập trung bàn về cái đẹp với
tư cách là một yếu tố thuộc về nội dung phản ánh trong quan niệm và thực tiễn sángtác của hai cây bút tiêu biểu: Thạch Lam và Nguyễn Tuân
2.3.2 Khái quát cái đẹp trong văn Thạch Lam và Nguyễn Tuân.
* Thạch Lam quan niệm “Nhà văn là người đi tìm cái đẹp” Trong tiểu luận Theo
dòng ông viết: “Cái đẹp man mác khắp vũ trụ, len lỏi khắp hang cùng ngõ hẻm,
tiềm tàng ở mọi vật tầm thường Công việc của nhà văn là phát biểu cái đẹp ở chính chổ mà không ai ngờ tới, tìm cái đẹp kín đáo và che lấp cuả sự vật, cho người khác một bài học trông nhìn và thưởng thức (…) Với tôi sự đẹp có muôn hình vạn trạng, phong phú và đầy đủ, có những giá trị khác xưa” Nghĩa là,
Thạch Lam thừa nhận cái đẹp tồn tại trong hiện thực khách quan, biểu hiện phongphú và đa dạng trong cuộc sống con người Cái đẹp man mác, len lỏi, tiềm tàng, kínđáo và bị che lấp trong sự vật Bởi vậy, không phải ai cũng có thể nhận thấy mà chỉ
có những đôi mắt tinh tường, đủ sự nhạy cảm cần thiết mới có thể nhận ra Quanniệm của Thạch Lam gợi tôi nhớ đến câu nói của Hoàng Đức Lương trong bài tựaTrích Diễm thi tập: “Đến như văn thơ thì lại là sắc đẹp ngoài cả sắc đẹp, vị ngonngoài cả vị ngon, không thể đem mắt tầm thường mà xem, miệng tầm thường mànếm được” Quan niệm trên đây của Thạch Lam cũng cho thấy thiên chức cao quýcủa nhà văn là phát hiện cái đẹp để “cho người khác một bài học trông nhìn vàthưởng thức”, để “làm cho lòng người đọc thêm trong sạch và phong phú hơn” Cái
Trang 8đẹp trong quan niệm của Thạch lam không phải là một thứ trừu tượng, cái đẹp ấy
dù kín đáo, dù bị khuất lấp trong cuộc sống, nhưng dưới ngòi bút của ông thì cáiđẹp ấy là sự sống được cảm thấy, được “trông nhìn” và “thưởng thức” Quan niệmcủa Thạch Lam đã trở thành máu thịt trong tác phẩm của ông Do đó, từ cổ chí kim,
đi tìm và khám phá tận cùng chiều sâu của cái đẹp vẫn luôn là “cuộc hành trình
đầy lao lực”, “vừa là chỗ dừng chân vừa là cuộc hành trình” (Thơ ca) Đến với
truyện ngắn của Thạch Lam trước hết người đọc được đắm mình trong vẻ đẹp trinhnguyên, dịu dàng, gần gũi của thiên nhiên Này đây “một chiều êm ả như ru, văngvẳng tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đưa vào”, “phương tây
đỏ rực như lửa cháy và những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn” (Hai đứa
trẻ), và này đây “một cảm giác mát lạnh bỗng trùm lên hai vai Tâm ngẩng đầu
nhìn lên, chàng vừa đi vào dưới vòm lá tre xanh trong ngõ” (Trở về); “chàng thấy
mát hẳn cả người, trên con đường gạch Bát Tràng rêu phủ, những vòng ánh sáng lọtqua vòm cây xuống nhảy múa theo chiều gió Một mùi lá tươi non phảng phất trongkhông khí (…) Yên tĩnh quá, không một tiếng động nhỏ trong căn vườn, tựa nhưbao nhiêu sự ồn ào ở ngoài kia đều ngừng lại trên bực cửa (…), bóng tối dịu và
man mát loáng qua những màu sắc rực rỡ chàng đem ở ngoài trời vào” (Dưới bóng
hoàng lan); “… mùa đông đột nhiên đến, không báo trước Nhìn ra ngoài sân, Sơn
thấy đất khô trắng, luôn luôn cơn gió vi vu làm bốc lên những màn bụi nhỏ, thổi lănnhững cái lá khô lạo xạo Trời không u ám, toàn một màu trắng đục Những cây lan
trông chậu, lá rung động và hình như sắc lại vì rét” (Gió lạnh đầu mùa) Có thể nói,
trong tác phẩm của Thạch Lam, thiên nhiên với đủ màu sắc, hương vị, âm thanh,…tất cả đều dịu nhẹ, hài hòa, trở thành “dưỡng chất trần gian” giúp con người tĩnhtâm hơn Thiên nhiên với đặc điểm ấy cũng góp phần thanh lọc tâm hồn, tình cảmcon người Vẻ đẹp con người trong văn Thạch Lam là vẻ đẹp của tâm hồn, tínhcách, văn hoá Việt Nam Đó là vẻ đẹp đạt đến độ thuần khiết, tràn đầy hương thơm
và ánh sáng của tâm hồn con người khi trở về với mảnh vườn quê thân thuộc, trở vềtắm trong không khí nồng ấm thiết tha của tình quê hương (Dưới bóng Hoàng Lan);
vẻ đẹp của người phụ nữ chịu thương chịu khó, tần tảo, luôn hy sinh bản thân mìnhcho người khác (Mai trong truyện Đói, mẹ Lê trong Nhà Mẹ Lê, Tâm trong CôHàng xén, chị Sen trong Đứa con, Dung trong tiểu thuyết Ngày mới, ); vẻ đẹp củanhững mối tình đầu lãng mạn, trinh nguyên (Tình xưa, Dưới bóng Hoàng Lan,Ngày mới…); vẻ đẹp của sự sám hối để hoàn thiện bản thân (Một cơn giận); vẻ đẹpkín đáo, tế nhị và trẻ trung của người phụ nữ (Cuốn sách bỏ quên) Thạch Lamthường đặt nhân vật của mình vào hoàn cảnh oái ăm của xã hội rồi phát hiện, giữlại cho con người những vẻ đẹp thuần phác để ngợi ca, để khẳng định Thật cảmđộng khi Liên và Huệ (Tối ba mươi) là hai cô gái giang hồ sống trong vũng bùn dơbẩn nhưng vẫn giữ được nhất điểm lương tâm, tối ba mươi họ vẫn bày bàn thờ cúng
Trang 9tổ tiên và mơ tưởng đến cuộc sống ấm cúng như mọi nhà Trong truyện Sợi tóc,Thạch Lam đã giữ lại vẻ đẹp lương thiện cho nhân vật Thành trước sự quyến rũ củađồng tiền Nhân vật Bà Cả (Đứa con) vốn ác nghiệt, nhưng khi đứng trước đứa concủa cô Sen - người hầu hạ mình, bà cũng ao ước “giá đánh đổi tất cả của cải để lấyđứa con” Đó là vẻ đẹp lắng lại nơi đáy sâu tâm hồn của một người đàn bà caynghiệt và độc đoán Khai thác vẻ đẹp con người như vậy Thạch Lam hướng đếnmột mục đích là thanh lọc tâm hồn, tình cảm con người Trong muôn vàn cái đẹp,Thạch Lam đặc biệt quan tâm khai thác vẻ đẹp tiềm ẩn trong thế giới nội tâmphong phú của con người Đó là vẻ đẹp của tình thương yêu, sự cảm thông chia sẻgiữa người với người Thật cảm động khi hai chị em Sơn và Lan (Gió lạnh đầumùa) lấy trộm áo của nhà để cho bạn khi trời rét Nhân vật Bình (Người bạn trẻ)thấy lòng thắt lại khi bạn bị ốm Thanh (Một cơn giận) day dứt, đau khổ và hối hận
vì hành vi của mình đã làm gia đình anh phu xe phải gian truân suốt đời Nhữngđứa trẻ (Tiếng chim kêu) thương cho những người lữ khách trên đường vắng giữađêm khuya giá rét, ái ngại cho những nhà nghèo Thạch Lam đặc biệt chú tâm khaithác vẻ đẹp của thế giới tinh thần con người với đầy đủ những cung bậc tình cảm,những biến thái tinh vi, những cảm xúc cảm giác hết sức tế vi trong tâm hồn conngười Người đọc chắc hẳn sẽ day dứt với cảm giác “buồn man mác”, “mơ hồ
không hiểu” của cô bé Liên trong truyện Hai đứa trẻ, hay “cảm giác vui mừng khi thấy cạnh bông lúa sắc xát vào da thịt” trong truyện Nhà mẹ Lê Trong một bài viết
tác giả Nguyễn Việt Thắng từng nhận xét rất chí lí rằng: “Thạch Lam có khả năng
tái tạo những rung động tâm hồn con người nhiều khi chỉ khẽ như cánh bướm Cái khả năng ấy chỉ có thể có ở một tâm hồn tinh tế, nhạy cảm cao độ” Có thể nói, nếu
chữ “đẹp” là cái gốc, là điểm xuất phát trong quan niệm nghệ thuật của Thạch Lam
về con người và cuộc sống, thì đọc văn Thạch Lam người đọc được tắm mình trong
vẻ đẹp ở muôn hình vạn trạng, ở những chỗ mà không ai ngờ tới: vẻ đẹp của thiênnhiên thơ mộng (Hai đứa trẻ, Gió lạnh đầu mùa, Dưới bóng Hoàng Lan…), vẻ đẹpcủa con người mang đậm phong vị Việt Nam (Nhà mẹ Lê, Cô hàng xén…), vẻ đẹpcủa cuộc sống vốn luôn sinh thành (Đứa con đầu lòng), vẻ đẹp của truyền thốngvăn hoá dân tộc (Hà Nội băm sắu phố phường) Đặc biệt, văn Thạch Lam chinhphục lòng người bởi cái đẹp của đờisống tâm hồn và phẩm chất con người (Giólạnh đầu mùa, Một cơn giận, Tiếng chim kêu, Sợi tóc, Ngày mới…) Quả đúng làtrong văn Thạch Lam cái đẹp có muôn hình vạn trạng như ông từng quan niệm
* Nguyễn Tuân – “người suốt đời đi tìm cái đẹp và cái thật”
“Nguyễn Tuân là nhà văn suốt đời đi tìm cái đẹp và cái thật” (Nguyễn ĐìnhThi, Điếu văn truy điệu Nguyễn Tuân) Lời khẳng định của Nguyễn Đình Thi cóthể được minh chứng bằng chính hành trình sáng tạo của Nguyễn Tuân
Trang 10Trước Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tuân “muốn mỗi ngày có được cái saysưa như là men rượu tối tân hôn”, và ông mải miết đi tìm cái đẹp để thỏa mãn nhucầu ấy Nhưng ở xã hội Việt Nam thời bấy giờ cái đẹp chân chính thật không dễtìm chút nào, nói như nhà văn Nguyễn Đình Thi thì “Trong cuộc đời ông sống, cáiđẹp và cái thật không bao giờ khớp được với nhau” Bất mãn với xã hội, không tìmthấy cái đẹp trong hiện tại, Nguyễn Tuân phải đi tìm cái đẹp trong quá khứ một thời
vang bóng Tập truyện Vang bóng một thời là sự khởi đầu cho hành trình đi tìm cái
đẹp của nhà văn Qua tập truyện, Nguyễn Tuân đã làm sống lại những phong tụctập quán của dân tộc, những thú chơi tao nhã – những “thanh âm trong trẻo” trongmột xã hội hỗn loạn xô bồ mà Nguyễn Tuân gọi là xã hội “ối a ba phèng” Chẳng
hạn, ở truyện Những chiếc ấm đất, ông cụ Sáu mê uống trà tầu, mà nước pha trà
phải là thứ nước lấy ở cái giếng tận trên chùa Đồi Mai “Danh và lợi, ông ta khôngmàng Phá gần hết cơ nghiệp ông cha để lại, ông ta thực đã coi cái phú quí nhãntiền không bằng một ấm trà tầu” Kể cả khi thất cơ lỡ vận, ông cụ Sáu vẫn “quenthói phong lưu, nhiều khi qua chơi ao sen nhà ai, gặp mùa hoa nở, cụ còn cố bứt lấy
ít nhị đem ướp luôn vào gói trà giắt trong mình, nếu đấy là trà mạn cũ” Truyện
Chén trà trong sương sớm lại còn miêu tả tỉ mỉ hơn cái thú uống trà của lớp người
xưa cũ ấy Đối với gia đình cụ Ấm, việc uống trà còn gắn liền với việc bình văn,ngâm thơ buổi sớm Cụ có thói quen uống trà từ lúc “trời còn tối đất” Cách uốngtrà của cụ Ấm trở thành một thứ lễ nghi Chưa bao giờ ông cụ dám cẩu thả trong cái
“thú chơi thanh đạm” này mà đã để vào đấy bao nhiêu công phu, bởi vì theo cụ
“trong ấm trà pha ngon, người ta chịu nhận thấy một chút mùi thơ và một triết lí”.Truyện Hương cuội khiến người đọc thích thú, thán phục bởi một kiểu tiêu khiểnkhác, vừa quen thuộc vừa độc đáo của cụ Kép: “Trong cái vườn cây nhỏ, trong đám
cỏ cây xanh rờn, những buổi sớm tinh mơ và những buổi chiều tàn nắng, người tathường thấy một ông già lông mày bạc, tóc bạc mặc áo lông trắng lom khom tỉanhững lá úa vàng trong đám lá xanh” Cụ “nguyện đem cả quãng đời xế chiều củamột nhà nho để phụng sự lũ hoa thơm cỏ quý” Lòng yêu hoa của cụ Kép thật đặcbiệt, “mỗi lần có người động mạnh vào giò lan đen, cụ Kép lại suýt xoa như cóngười châm kim vào da thịt mình” Nguyễn Tuân còn đặc biệt thích thú trước tụcthả thơ, đánh thơ Trong Vang bóng một thời, hai truyện ngắn Thả thơ và Đánh thơ
đã tạo cho người đọc những “khoái cảm thẩm mĩ đặc biệt” bởi vì nhà văn “đã dạycho ta nghệ thuật sống để tận hưởng ý vị tinh túy, sâu sắc của cuộc sống” Vậy là, ởgiai đoạn trước Cách mạng tháng Tám, để thỏa mãn nhu cầu săn tìm cái đẹp vàphản kháng lại xã hội, Nguyễn Tuân đã tìm về với những phong tục văn hóa, nhữngnét đẹp truyền thống của cha ông Ông viết về thú uống trà, về việc thả thơ, đánhthơ, chơi chữ,… với một giọng điệu say sưa và thái độ trân trọng, ngợi ca NguyễnTuân say vẻ đẹp văn hóa cổ truyền như say men rượu tối tân hôn Điều đó cho thấy
sự tài hoa, uyên bác và tấm lòng yêu nước thiết tha, sâu sắc và kín đáo của nhà văn
Đặc biệt, Huấn Cao trong truyện ngắn Chữ người tử tù Con người tài hoa ấy
có tài "viết chữ rất nhanh và đẹp" nổi tiếng cả vùng tỉnh Sơn Bao nhiêu ngườitrong đó có viên quản ngục đã từng ao ước "có được chữ của ông Huấn mà treo là
Trang 11có một báu vật trên đời" Con người ấy quả đúng là “nhất sinh đê thủ bái mai hoa”.Hãy nghe lời ông nói với viên quản ngục ta sẽ thấy rõ điều này: "Ta nhất sinhkhông vì vàng ngọc hay quyền thế mà ép mình viết câu đối bao giờ Đời ta cũngmới viết có hai bộ tứ bình và một bức trung đường cho ba người bạn thân của tathôi".
Sang giai đoạn sau Cách mạng tháng Tám, chất tài hoa tài tử vẫn là một đặcđiểm lớn trong sáng tác của Nguyễn Tuân Trong tùy bút Sông Đà, Nguyễn Tuânmiêu tả ông lái đò với tay lái ra hoa, vượt qua mọi cửa tử cửa sinh của dòng Sông
Đà hung bạo để trở thành người nghệ sĩ trên mặt trận lao động Dòng sông Đà dướingòi bút Nguyễn Tuân cũng thật lạ, đó là một nhân vật với hai nét tính cách hungbạo và trữ tình Đặc biệt, ông miêu tả: “con Sông Đà tuôn dài tuôn dài như một ángtóc trữ tình, đầu tóc chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban hoagạo tháng hai và cuồn cuộn mù khói Mèo đốt nương xuân” Nhìn lại cuộc đờiNguyễn Tuân chúng ta có thể khẳng định: chất tài hoa tài tử trong các nhân vật củaNguyễn Tuân chính là chất người của ông tỏa vào trong nhân vật, trở thành mộtđiểm phong cách nghệ thuật thể hiện xuyên suốt sự nghiệp sáng tác của NguyễnTuân Cảm ơn đời đã sinh ra Nguyễn Tuân – một phong cách sống và một phongcách văn độc đáo, góp phần thỏa mãn nhu cầu thưởng thức cái đẹp của người đọc,góp phần làm phong phú nền văn học nước nhà Nguyễn Tuân là môn đồ củathuyết Nghệ thuật vị nghệ thuật, cái đẹp trong tác phẩm của ông vì thế mang đậmtính duy mĩ Ông đặt nghệ thuật lên trên mọi cái ác ở đời, đề cao cái đẹp một cáchthuần túy, không vụ lợi Cái đẹp, văn chương cũng như nghệ thuật, theo ông, không
có nội dung xã hội, giai cấp và thời đại Chính thái độ nâng niu, trân trọng cái đẹp
và với cách nhìn nghiêng về nghệ thuật của ông đã tạo nên một Nguyễn Tuân “vịnghệ thuật” trong văn chương Ông từng phát biểu: “Văn chương trước hết phải làvăn chương, nghệ thuật trước hết phải là nghệ thuật” Ở chỗ khác ông khẳng định:
“Mĩ thuật vốn không là bà con với luân lí của thời đại” Quan niệm ấy thể hiện rõnhất trong thực tiễn sáng tác của ông trước cách mạng: một thằng ăn cắp trở nênđẹp đẽ vô cùng khi hắn cắt túi người ta rất gọn, rất nhanh (Chuyến xe tình), mộtngón tài bẻ khóa vượt ngục cũng góp phần làm cho Huấn Cao nổi danh trong thiên
hạ (Chữ người tử tù), một tên đao phủ “có tài chém đầu người chỉ một nhát mà đầuvẫn dính vào cổ bằng lần da gáy” (Chém treo ngành), tài ném lưỡi mai chết ngườiđược miêu tả như một thứ nghệ thuật (Ném bút chì), hay tiếng đàn oan nghiệt maquái cũng được nhà văn hết lời ca ngợi: “Người ta vừa đàn vừa khóc và người tađàn đến mức hộc máu ra mà gục chết dưới gốc nhạc khí” (Chùa đàn) Có thể nóirằng, với Nguyễn Tuân, đã tài thì đều đáng khâm phục, không nhất thiết phải xemcái tài đó có lợi hay không
Đặc trưng trong văn Thạch Lam và Nguyễn Tuân đều là những cái đẹp, ở họ cónhững điểm tương đồng, và cũng có không ít điểm đặc trưng, khác biệt Nhìn từquan niệm về cái đẹp cho đến thực tiễn sáng tác của hai nhà văn ta sẽ thấy rõ điềunày
Trang 12Trước hết, Thạch Lam và Nguyễn Tuân đều có ý thức chắt chiu và bảo tồn cáiđẹp có giá trị văn hóa của dân tộc Nhưng nếu Thạch Lam tìm về những thuầnphong mĩ tục như là nền tảng đạo lí Việt Nam mà nhà văn nhận thấy ở ngay chínhnhững con người bình thường nhất, thì Nguyễn Tuân lại tìm về quá khứ để nângniu, ca ngợi những thú chơi tao nhã của người xưa Nguyễn Tuân nuối tiếc một thờivang bóng bằng cách làm sống lại những vẻ đẹp cao quý như thưởng trà, chơi chữ,chơi hoa… Còn Thạch lam đứng ở vị trí của một người đã trưởng thành để nhìn về
dĩ vãng bằng cái nhìn thâm trầm, lặng lẽ Quá khứ trong văn Thạch Lam không cónhững thú chơi tao nhã của những bậc tao nhân mặc khách, nhưng lại có nhữngkhoảng trời trong trẻo, có mảnh vườn đầy hương thơm ngọt ngào, có mối tình đầu
trinh bạch, có những kỷ niệm tuổi thơ… Quá khứ Vang bóng một thời đang dần
mai một, và Nguyễn Tuân luôn có ý thức để làm sống lại quá khứ ấy trong sựtương phản với hiện tại đầy xấu xa đen tối Với Thạch lam, cái đẹp trong quá khứ
đã trôi qua theo năm tháng và một đi không trở lại; nhà văn cố gắng níu giữ cái đẹp
ấy ở lại trong tâm hồn và nhân cách của con người ở thời khắc hiện tại
Thứ hai, qua ngòi bút của Nguyễn Tuân, cảnh vật cũng như con người luônđược khám phá dưới phương diện cái đẹp Nhân vật trong tác phẩm của ông thuầnmột loại tài hoa tài tử, dù là nam hay nữ, già hay trẻ, dù làm nghề nghiệp gì đềumang vẻ đẹp tài hoa nghệ sĩ Nói cho cùng, tất cả cũng chỉ là những hóa thân khácnhau của chính nhà văn - “con người sinh ra để mà thờ Nghệ Thuật với hai chữ viếthoa” Nguyễn Tuân thường xuyên sử dụng thủ pháp lí tưởng hóa để biến nhân vậtcủa ông thành những con người mang vẻ đẹp toàn bích Tiêu biểu như các nhân vậtHuấn Cao … Ngược lại, Thạch Lam quan niệm: “Chỉ có thánh nhân mới hoànthiện Người bao giờ cũng có cái dở, cái khuyết điểm, bên cạnh cái hay, trong conngười ta cái cái xấu và cái tốt lẫn lộn, (…) một người rất tốt cũng có những lúc giậngiữ, tàn ác Nhưng một người rất ác cũng có lúc hiền hậu, nhân từ Người ta làngười với những sự cao quý và hèn hạ của con người” (Theo dòng) Chẳng hạn, ở
truyện Đói, nhân vật Sinh do thất nghiệp, vợ chồng Sinh sống cùng quẫn không có
lối thoát Sau khi đã bán hết đồ đạc trong nhà, họ phải đối diện với một thực tế phũphàng, cay đắng, đó là cái đói Mai là vợ Sinh phải bán mình lấy tiền mua thức ăncho chồng Sinh đau khổ, tủi nhục, nhưng sau cái cảm giác đau đớn, chán nản, nhụcnhã đó là sự dày vò của cái đói Sinh đã đầu hàng một cách thảm hại, anh vụngtrộm ăn những thức ăn do đồng tiền bán mình của vợ mà có Vậy là Sinh đã đặt sựtồn tại lên trên nhân cách Đó là dấu hiệu dự báo về quá trình tha hoá, biến đổi nhân
cách con người do tác động của hoàn cảnh Nhân vật Thanh trong truyện Một cơn
giận đã lạnh lùng hành động trong giận dữ để đẩy gia đình anh phu xe vào cảnh
khốn cùng, sau đó chính Thanh lại day dứt, sám hối vì tội lỗi của mình Thành
trong truyện Sợi tóc là người lương thiện, có bản lĩnh để vượt qua sự cám dỗ của
đồng tiền, nhưng chính anh đã từng có ý định lấy cắp hai tờ giấy bạc của bạn Thứ ba, trong văn Nguyễn Tuân, cái đẹp gắn với chất tài hoa tài tử Với ông, cáiđẹp luôn gắn liền với cái tài, cái thiên lương trong sáng; nói cách khác, cái tài vàcái tâm cũng là một phương diện của cái đẹp Nguyễn Tuân thường vận dụng một