Một số kinh nghiệm xây dựng bài học theo hình thức hoạt động học cho học sinh môn ngữ văn

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT TRƯỜNG THI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ KINH NGHIỆM XÂY DỰNG BÀI HỌC THEO HÌNH THỨC HOẠT ĐỘNG HỌC CHO HỌC SINH MÔN NGỮ VĂN Người thực hiện: N

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT TRƯỜNG THI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ KINH NGHIỆM XÂY DỰNG BÀI HỌC THEO HÌNH THỨC HOẠT ĐỘNG HỌC CHO

HỌC SINH MÔN NGỮ VĂN

Người thực hiện: Nguyễn Thị Minh Thơ Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực: Ngữ Văn

THANH HÓA, NĂM 2019

MỤC LỤC

A - PHẦN MỞ ĐẦU 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC VÀ KĨ THUẬT TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC CHO HỌC SINH 2

2.1.1 Dạy học tích cực 2

2.1.2 Kĩ thuật thực hiện hoạt động học 2

2.1.2.1 Xây dựng bài học 3

2.1.2.2 Đổi mới đánh giá bài học và giờ học 5

2.1.2.2.1.Đánh giá bài học 5

2.1.2.2.2 Đánh giá giờ học, tiết học sau dự giờ 5

3.1 MỘT SỐ KINH NGHIỆM XÂY DỰNG BÀI HỌC THEO TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC CHO HỌC SINH MÔN NGỮ VĂN 8

3.1.1 Cụ thể hóa tiến trình hoạt động học của học sinh 8

3.1.3 Vận dụng các bước chuẩn bị để thiết kế giáo án dạy học môn Ngữ Văn theo phương pháp và kĩ thuật tổ chức hoạt động học cho học sinh 12

3.1.3.1 Các bước thiết kế một giáo án 12

3.1.3.2 Cấu trúc của một giáo án được thể hiện ở các nội dung sau: 13

3.1.4 Các bước thực hiện giờ dạy học 14

3.1.4.1 Kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh 14

3.1.4.2 Tổ chức dạy và học bài mới 14

3.1.4.3 Luyện tập, củng cố 14

3.1.4.4 Đánh giá kết quả học tập 14

3.1.4.5 Hướng dẫn học sinh học bài, làm việc ở nhà 15

KẾT LUẬN 23

Tài liệu tham khảo 24

A - PHẦN MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài

Đổi mới chương trình giáo dục và cùng với nó là đổi mới phương phápdạy học và đổi mới đánh giá là những phương diện thể hiện sự quyết tâm cáchtân, đem lại những thay đổi về chất lượng và hiệu quả giáo dục Tất cả nhữngđổi mới này đều được biểu hiện sinh động trong mỗi giờ học qua hoạt động củangười dạy và người học Chính vì thế những câu hỏi như: Làm thế nào để cómột giờ học tốt? Đánh giá một giờ học tốt như thế nào cho chính xác, kháchquan, công bằng luôn có tính chất thời sự và thu hút sự quan tâm của tất cả cácgiáo viên và cán bộ quản lí giáo dục

Một giờ học tốt là một giờ học phát huy được tính tích cực, tự giác, chủđộng, sáng tạo của cả người dạy và người học nhằm nâng cao tri thức, bồidưỡng năng lực hợp tác, năng lực vận dụng tri thức vào thực tiễn, bồi dưỡngphương pháp tự học, tác động tích cực đến tư tưởng, tình cảm, đem lại hứng thúhọc tập cho người học Ngoài những yêu cầu có tính chất truyền thống như: bámsát mục tiêu giáo dục, nội dung dạy học, đặc trưng môn học, phù hợp với đặcđiểm tâm sinh lí lứa tuổi học sinh, giờ học đổi mới phương pháp dạy học còn cónhững yêu cầu mới như: được thực hiện thông qua việc giáo viên tổ chức cáchoạt động học tập cho học sinh theo hướng chú ý đến việc rèn luyện phươngpháp tư duy, khả năng tự học, nhu cầu hành động và thái độ tự tin được thựchiện theo nguyên tắc tương tác nhiều chiều giữa giáo viên với học sinh, giữa họcsinh với nhau, chú trọng cả hoạt động dạy của người dạy và hoạt động học củangười học Về bản chất, đó là giờ học có sự kết hợp giữa hình thức học tập cánhân với học tập hình thức học theo nhóm, theo lớp, chú trọng kết hợp học vớihành, nâng cao tri thức với rèn luyện các kĩ năng, gắn với thực tiễn cuộc sốngphát huy thế mạnh của các phương pháp dạy hoc tiên tiến hiện đại,các phươngtiện, thiết bị dạy học và những ứng dụng của công nghệ thông tin ; chú trọng cảhoạt động đánh giá của giáo viên và tự đánh giá của học sinh

Ngoài việc nắm vững những định hướng đổi mới phương pháp như trên,

để có được những giờ dạy học tốt, người giáo viên cần phải nắm vững các kĩthuật dạy học Chuẩn bị và thiết kế một giờ học cũng là một hoạt động cần cónhững kĩ thuật riêng Xuất phát từ những lý do trên tôi luôn trăn trở việc chuẩn

bị một giờ học, thiết kế giáo án theo phương pháp và kĩ thuật dạy học để giờ học

đạt hiệu quả cao Do vậy tôi chọn đề tài “Một số kinh nghiệm xây dựng bài học

theo hình thức hoạt động học cho học sinh môn Ngữ văn”.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu một số bước chuẩn bị và thiết kế một giờ dạy học theophương pháp và kĩ thuật tổ chức hoạt động học cho học sinh môn Ngữ văn nhằm

giúp giáo viên và học sinh có một giờ học hứng thú, tích cực, phát huy được tínhchủ động của học sinh và để giờ học đạt hiệu quả cao.

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của tôi là một số hướng chuẩn bị và thiết kế giờ dạyhọc theo phương pháp và kĩ thuật tổ chức hoat động học cho học sinh ở mônNgữ văn

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lí luận: Thông qua nghiên cứu tài liệu về phương pháp dạy

học tích cực, kĩ thuật tổ chức hoạt động học cho học sinh và chương trình SGKcấp THPT hiện hành

1.5 Điểm mới của đề tài:

- Sáng kiến đã chỉ ra được một số hướng chuẩn bị giờ dạy học theophương pháp và kĩ thuật tổ chức hoạt động học cho học sinh cụ thể và đã đượcứng dụng cao, mang lại nhiều hiệu quả nhất định như: Cụ thể hóa tiến trình hoạtđộng học của học sinh, giáo viên cần lưu ý đảm bảo một giờ dạy học tích cực,các bước thiết kế giáo án và thực hiện giờ dạy

- Sáng kiến đã đưa ra một giáo án minh họa theo các bước chuẩn bị giờdạy học theo phương pháp đổi mới và đã được áp dụng dạy thử nghiệm tạitrường

B NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC VÀ KĨ THUẬT TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC CHO HỌC SINH

2.1.1 Dạy học tích cực

Theo môt số nhà phương pháp hoc thì phương pháp giảng dạy đượcgọi là tích cực nếu hội tụ được các yếu tố sau:

- Thể hiện rõ vai trò của nguồn thông tin và các nguồn lực sẵn có

- Thể hiện rõ được động cơ học tập của người học khi bắt đầu môn học

- Thể hiên rõ được bản chất và mức độ kiến thức cần huy động

- Thể hiện rõ được vai trò của người học, người dạy, vai trò của các mốitương tác trong quá trình học

- Thể hiện được kết quả mong đợi của người học

2.1.2 Kĩ thuật thực hiện hoạt động học

Kĩ thuật dạy học được hiểu là phần cụ thể hóa của phương pháp dạy học,

là phương thức thực hiện phương pháp Một phương pháp có thể được tiến hànhbằng nhiều kĩ thuật Theo quan điểm dạy học định hướng phát triển năng lực họcsinh, quá trình dạy - học bao gồm một hệ thống các hành động có mục đích màgiáo viên tổ chức cho học sinh thực hiện Có thể hình dung diễn biến của hoạtđộng dạy học như sau: Giáo viên nêu ra tình huống, giao nhiệm vụ cho học sinh.Khi nhận nhiệm vụ, học sinh gặp khó khăn vì những tri thức đã có không đủ để

thực hiện nhiệm vụ Từ đó nảy sinh vấn đề cần tìm tòi giải quyết Dưới sự điềuhành của giáo viên, vấn đề được diễn đạt chính xác, phù hợp với mục tiêu dạyhọc và các nội dung cụ thể đã xác định Còn học sinh tự chủ tìm tòi giải quyếtvấn đề đặt ra theo một tiến trình hợp lí, phù hợp với những đòi hỏi phương phápluận khoa học Cuối cùng giáo viên điều khiển cho học sinh trao đổi, tranh luận,

bổ sung, tổng kết, khái quát hóa tri thức, kiểm tra kết quả thực hiện nhiệm vụhọc tập và đối chiếu với mục tiêu dạy học để đưa ra những kết luận, định hướnggợi mở tiếp theo

Tổ chức dạy học theo tiến trình như trên, lớp học có thể được chia thànhtừng nhóm nhỏ, tùy mục đích yêu cầu của vấn đề học tập, các nhóm được phânchia ngẫu nhiên hay có chủ định, được giao cùng một nhiệm vụ hay nhữngnhiệm vụ khác nhau Trong nhóm nhỏ, giáo viên phải sử dụng các kĩ thuật dạyhọc để mỗi thành viên đều phải làm việc tích cực, tránh sự ỷ lại hoặc không hợptác Mỗi hoạt động học có thể được sử dụng một kĩ thuật dạy học tích cực nào

đó để tổ chức nhưng phải phù hợp với nội dung bài học và đối tượng

2.1.2.1 Xây dựng bài học

Khi xây dựng các bài học theo chủ đề, cần dựa trên một phương pháp dạyhọc tích cực cụ thể được lựa chọn để hình dung chuỗi hoạt động học sẽ thiết kế.Nhìn chung các phương pháp dạy học tích cực đều dựa trên việc tổ chức chohọc sinh phát hiện và giải quyết vấn đề thông qua các nhiệm vụ học tập Chuỗihoạt động học trong mỗi chuyên đề vì thế đều tuân theo con đường nhận thứcchung như sau: Giải quyết một tình huống học tập với mục đích tạo tâm thế họctập cho học sinh, giúp học sinh ý thức được nhiệm vụ học tập, hứng thú học bàimới tìm tòi, khám phá, lĩnh hội được kiến thức, kỹ năng mới hoặc thực hành,luyện tập, củng cố, hoàn thiện kiến thức, kỹ năng vừa lĩnh hội được nhằm giảiquyết tình huống/ vấn đề học tập, vận dụng kiến thức, kĩ năng mới để phát hiện

và giải quyết các tình huống/ vấn đề thực tiễn Dựa trên con đường nhận thứcchung đó và căn cứ vào nội dung chương trình, sách giáo khoa hiện hành, tổ/nhóm chuyên môn tổ chức cho giáo viên thảo luận, lựa chọn nội dung để xâydựng các chuyên đề dạy học phù hợp Mỗi bài học theo chủ đề phải giải quyếttrọng vẹn ít nhất một vấn đề học tập nên việc xây dựng mỗi bài học cần thựchiện theo quy trình như sau:

Bước 1, xác định vấn đề cần giải quyết trong bài học: Vấn đề cần giải quyết có thể là tìm kiếm, xây dựng kiến thức mới; kiểm nghiệm, ứng dụng kiến

thức; tìm kiếm, xây dựng, kiểm nghiệm và ứng dụng kiến thức mới Căn cứ vàonội dung chương trình, sách giáo khoa của môn học và những ứng dụng kĩ thuật,hiện tượng, quá trình trong thực tiễn, tổ/nhóm chuyên môn xác định các nộidung kiến thức liên quan với nhau được thể hiện ở một số bài/tiết hiện hành Từ

đó xây dựng thành một vấn đề chung để tạo thành một chuyên đề dạy học

Trường hợp có những nội dung kiến thức liên quan đến nhiều môn học, có thểlựa chọn nội dung để thống nhất xây dựng các chủ đề tích hợp, liên môn.

Bước 2, xây dựng nội dung chủ đề bài học: Căn cứ vào tiến trình sư phạm

của phương pháp dạy học tích cực được sử dụng để tổ chức hoạt động học chohọc sinh, từ tình huống xuất phát đã xây dựng, dự kiến các nhiệm vụ học tập cụthể tiếp theo tương ứng với các hoạt động học của học sinh Từ đó xác định cácnội dung cần thiết để cấu thành chủ đề bài học Lựa chọn các nội dung của chủ

đề từ các bài/tiết trong sách giáo khoa của một môn học hoặc/và các môn học cóliên quan để xây dựng chuyên đề dạy học Thông thường, các bài học thuộccùng một chủ đề trong sách giáo khoa hiện hành được đặt gần nhau, trong cùngmột chương, một phần… Về thực chất, mỗi bài học này tương ứng với một loạihoạt động học theo tiến trình sư phạm của phương pháp dạy học tích cực

Bước 3, xác định mục tiêu bài học: Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho

học sinh theo phương pháp dạy học tích cực, từ đó xác định các năng lực vàphẩm chất có thể hình thành cho học sinh trong chuyên đề sẽ xây dựng

Bước 4, xác định và mô tả mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao) của mỗi loại câu hỏi/bài tập có thể sử dụng để kiểm tra,

đánh giá năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học

Bước 5, biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã

mô tả để sử dụng trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học và kiểm tra, đánh giá, luyện tập theo chủ đề đã xây dựng.

Bước 6, thiết kế tiến trình dạy học: Thiết kế tiến trình dạy học theo chủ đề

thành các hoạt động trên lớp và ở nhà Mỗi tiết học trên lớp có thể chỉ thực hiệnmột số hoạt động trong tiến trình sư phạm; đặc biệt quan tâm xây dựng tìnhhuống xuất phát Khi tổ chức hoạt động dạy học theo phương pháp dạy học tíchcực, học sinh cần phải được đặt vào các tình huống xuất phát gần gũi với đờisống, dễ cảm nhận Trong quá trình tìm hiểu, học sinh phải lập luận, bảo vệ ýkiến của mình, đưa ra tập thể thảo luận những ý nghĩ và những kết luận cá nhân.Mục tiêu chính của quá trình dạy học là giúp học sinh chiếm lĩnh dần dần cáckhái niệm khoa học và kĩ thuật, học sinh được thực hành, kèm theo là sự củng

cố ngôn ngữ viết và nói Tình huống xuất phát cần phải gần gũi với đời sống màhọc sinh dễ cảm nhận và đã có ít nhiều những quan niệm ban đầu về chúng; phảitạo điều kiện cho học sinh có thể huy động được kiến thức ban đầu để giảiquyết, qua đó hình thành mâu thuẫn nhận thức, giúp học sinh phát hiện đượcvấn đề, đề xuất được các giải pháp nhằm giải quyết vấn đề Tiếp theo tình huốngxuất phát là các hoạt động học như: đề xuất giải pháp giải quyết vấn đề; thựchiện giải pháp để giải quyết vấn đề; báo cáo, thảo luận; kết luận, nhận định, hợpthức hóa kiến thức

2.1.2.2 Đổi mới đánh giá bài học và giờ học

Việc đánh giá bài học và giờ học là một trong những khâu quan trọnggiúp nâng cao chất lượng dạy học Khi định hướng giáo dục thay đổi thì các tiêuchí và cách thức đánh giá bài học và giờ học cũng thay đổi theo Trong sinh hoạtchuyên môn truyền thống, phần đánh giá tiết học sau dự giờ chỉ chủ yếu tậptrung vào giáo viên Điều đó vô hình trung đã bỏ quên mất chủ thể quan trọng củamỗi giờ học là học sinh Để khắc phục những hạn chế, đặc biệt là sự cảm tínhtrong đánh giá giờ học, cần phải có những tiêu chí cụ thể, khoa học mà đối tượngchính tập trung đánh giá là học sinh và mức độ phù hợp với đối tượng học sinh

2.1.2.2.1.Đánh giá bài học

Mỗi bài học có thể được thực hiện ở nhiều tiết học nên một nhiệm vụ họctập có thể được thực hiện ở trong và ngoài lớp học Vì thế, trong một tiết học cóthể chỉ thực hiện một số hoạt động trong tiến trình bài học Khi phân tích, rútkinh nghiệm một bài học cần sử dụng các tiêu chí phân tích, rút kinh nghiệm về

kế hoạch và tài liệu dạy học đã được nêu rõ trong Công văn số GDTrH ngày 08/10/2014 Việc đánh giá về kế hoạch và tài liệu dạy học được

5555/BGDĐT-thực hiện dựa trên hồ sơ dạy học theo các tiêu chí của phương pháp dạy học tíchcực, kĩ thuật tổ chức hoạt động học, thiết bị dạy học và học liệu, phương ánkiểm tra, đánh giá quá trình và kết quả học tập của học sinh

2.1.2.2.2 Đánh giá giờ học, tiết học sau dự giờ

Việc phân tích, rút kinh nghiệm về hoạt động của giáo viên và học sinhđược thực hiện dựa trên thực tế dự giờ theo các tiêu chí dưới đây

- Hoạt động của giáo viên

Câu hỏi/lệnh rõràng về mục tiêu,sản phẩm họctập, phương thứchoạt động gắn vớithiết bị dạy học vàhọc liệu được sửdụng; đảm bảocho hầu hết họcsinh nhận thứcđúng nhiệm vụ vàhăng hái thựchiện

Câu hỏi/lệnh rõràng về mục tiêu,sản phẩm học tập,phương thức hoạtđộng gắn với thiết

bị dạy học và họcliệu được sử dụng;đảm bảo cho100% học sinhnhận thức đúngnhiệm vụ và hănghái thực hiện

Khả năng theo Theo dõi, bao Quan sát được Quan sát được

cụ thể quá trìnhhoạt động trongtừng nhóm họcsinh; chủ độngphát hiện đượckhó khăn cụ thể

mà nhóm học sinhgặp phải trong quátrình thực hiệnnhiệm vụ

một cách chi tiếtquá trình thực hiệnnhiệm vụ đến từnghọc sinh; chủ độngphát hiện được khókhăn cụ thể vànguyên nhân màtừng học sinh đanggặp phải trong quátrình thực hiệnnhiệm vụ

nhóm học sinhvượt qua khó khăn

và hoàn thànhđược nhiệm vụhọc tập đượcgiao Có câu hỏiđịnh hướng để họcsinh tích cực thamgia nhận xét,đánh

giá, bổ sung,hoàn thiện sảnphẩm học tập lẫnnhau trong nhómhoặc toàn lớp;

nhận xét, đánh giá

về sản phẩm họctập được đông đảohọc sinh tiếp thu,ghi nhận

Chỉ ra cho họcsinh những sailầm có thể đãmắc phải dẫn đếnkhó khăn; đưa rađược những địnhhướng khái quát

để nhóm học sinhtiếp tục hoạtđộng và hoànthành nhiệm vụhọc tập đượcgiao Lựa chọnđược một số sảnphẩm học tập củahọc sinh/nhómhọc sinh để tổchức cho học sinhnhận xét,

đánh giá, bổsung, hoàn thiệnlẫn nhau; câu hỏiđịnh hướng củagiáo viên giúp hầuhết học sinh tíchcực tham gia thảoluận; nhận xét,đánh giá về sản

Chỉ ra cho họcsinh những sailầm có thể đã mắcphải dẫn đến khókhăn; đưa ra đượcnhững địnhhướng khái quát;khuyến khíchđược học sinh hợptác, hỗ trợ lẫnnhau để hoànthành nhiệm vụhọc tập được giao.Lựa chọn đượcmột số sản phẩmhọc tập điển hìnhcủa học sinh/nhómhọc sinh để tổchức cho học sinhnhận xét, đánhgiá, bổ sung, hoànthiện lẫn nhau;câu hỏi địnhhướng của giáoviên giúp hầu hếthọc sinh tích cựctham gia thảoluận, tự đánh giá

phẩm học tậpđược đông đảohọc sinh tiếp thu,ghi nhận.

vàhoàn thiện đượcsản phẩm học tậpcủa mình và củabạn

- Hoạt động của học sinh

vụ được giao,tuy nhiên vẫn cònmột số học sinhbộc lộ chưa hiểu

rõ nhiệm vụ họctập được giao

Hầu hết học sinhtiếp nhận đúng vàsẵn sàng thực hiệnnhiệm vụ, tuynhiên còn một vàihọc sinh bộc lộthái độ chưa tự tintrong việc thựchiện nhiệm vụ họctập được giao

Tất cả học sinhtiếp nhận đúng

và hăng hái, tự tintrong việc thựchiện nhiệm vụhọc tập được giao

số học sinh cóbiểu hiện dựadẫm, chờ đợi, ỷlại

Hầu hết học sinh

tỏ ra tích cực, chủđộng, hợp tác vớinhau để thực hiệncác nhiệm vụ họctập; còn một vàihọc sinh lúng túnghoặc chưa thực sựtham gia vào hoạtđộng nhóm

Tất cả học sinhtích cực, chủđộng, hợp tác vớinhau để thực hiệnnhiệm vụ học tập;nhiều học sinh/nhóm tỏ ra sángtạo trong cáchthức thực hiệnnhiệm vụ

ý kiến/quan điểmcủa cá nhân; tuynhiên, nhiều nhómthảo luận chưa sôinổi, tự nhiên, vaitrò của nhómtrưởng chưa thật

Hầu hết học sinhhăng hái, tự tintrình bày, trao đổi

ý kiến/quan điểmcủa cá nhân; đa sốcác nhóm thảoluận sôi nổi, tựnhiên; đa số nhómtrưởng đã biếtcách điều hành

Tất cả học sinhtích cực, hăng hái,

tự tin trong việctrình bày, trao đổi

ý kiến, quan điểmcủa cá nhân; cácnhóm thảo luậnsôi nổi, tự nhiên;các nhóm trưởngđều tỏ ra biết cách

nổi bật; vẫn cònmột số học sinhkhông trình bàyđược quan điểmcủa mình hoặc tỏ

ra không hợp táctrong quá trìnhlàm việc nhóm đểthực hiện nhiệm

vụ học tập

thảo luận nhóm;

nhưng vẫn cònmột vài học sinhkhông tích cựctrong quá trìnhlàm việc nhóm đểthực hiện nhiệm

vụ học tập

điều hành và kháiquát nội dung traođổi, thảo luận củanhóm để thực hiệnnhiệm vụ học tập

vụ còn chưachính xác, phùhợp với yêu cầu

Đa số học sinh trảlời câu hỏi/ làmbài tập đúng vớiyêu cầu của giáoviên về thời gian,nội dung và cáchthức trình bày;

song vẫn còn mộtvài học sinh trìnhbày/ diễn đạt kếtquả chưa rõ ràng

do chưa nắm vữngyêu cầu

Tất cả học sinhđều trả lời câuhỏi/làm bài tậpđúng với yêu cầucủa giáo viên vềthời gian, nộidung và cách thứctrình bày; nhiềucâu trả lời/đáp án

mà học sinh đưa

ra thể hiện sựsáng tạo trongsuy nghĩ và cáchthể hiện

Trên đây là những định hướng chung về đổi mới phương pháp, nội dungdạy học và kiểm tra đánh giá Mỗi môn học, do tính đặc thù có thể linh hoạt vậndụng để tạo nên tính nhất quán, đồng bộ trong việc chuyển từ giáo dục địnhhướng nội dung sang định hướng năng lực

3.1 MỘT SỐ KINH NGHIỆM XÂY DỰNG BÀI HỌC THEO TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC CHO HỌC SINH MÔN NGỮ VĂN

3.1.1 Cụ thể hóa tiến trình hoạt động học của học sinh

Để phát triển năng lực của học sinh trong giờ học Ngữ văn cấp THPT, cầnđổi mới mạnh mẽ mô hình tổ chức dạy học trong việc thiết kế bài học từ phíagiáo viên Trong thiết kế, giáo viên phải cho thấy rõ các hoạt động của học sinhchiếm vị trí chủ yếu trong tiến trình tổ chức dạy học Bằng việc vận dụng thuyếtkiến tạo vào dạy học, các bài học trong sách hướng dẫn học sinh được thiết kếtheo định hướng hình thành và phát triển năng lực của học sinh theo tiến trình

của hoạt động học, với các bước: Khởi động/Trải nghiệm/ Tạo tình huống xuất phát ->Hình thành kiến thức-> Thực hành ->Vận dụng-> Mở rộng, bổ sung / phát triển ý tưởng sáng tạo Mục đích, nội dung và cách thức tiến hành của mỗi

bước như sau:

a Hoạt động khởi động/trải nghiệm/ tạo tình huống xuất phá

Để tổ chức hoạt động này, có thể sử dụng một số nội dung và hình thức sau:

- Câu hỏi, bài tập: Trong mỗi bài học, hoạt động khởi động thường gồm

1-3 câu hỏi, bài tập Các bài tập này thường là quan sát tranh/ảnh để trao đổi vớinhau về một vấn đề nào đó có liên quan đến bài học Cũng có một số bài tậpkhông sử dụng tranh/ảnh mà trực tiếp ôn lại kiến thức đã học ở cấp/lớp dưới,nhưng thiết kế dưới dạng nhiệm vụ kết nối hoặc những câu hỏi Tuy nhiên, cáccâu hỏi không nên mang nhiều tính lý thuyết mà nên huy động những kinhnghiệm thực tiễn có liên quan đến nội dung bài học để tạo sự hứng thú và suynghĩ tích cực cho người học

- Đóng kịch, kể chuyện, hát…: Một số hoạt động yêu cầu học sinh nhậpvai nhân vật trong tác phẩm, kể chuyện hoặc hát về chủ đề liên quan đến bàihọc Các hoạt động này trong một số trường hợp được thiết kế thành các cuộcthi, nhằm tạo ra không khí sôi nổi, hứng thú trước khi tiến hành học bài mới

- Trò chơi, trình chiếu video: Một số trò chơi trong hoạt động khởi độnggiúp tạo ra hứng thú trước khi vào bài học mới, các trò chơi này cũng có nộidung gắn với mỗi bài học Hoặc các video được lựa chọn mang giá trị nhânvăn sâu sắc

b Hoạt động hình thành kiến thức

Mục đích của hoạt động này nhằm giúp học sinh tự chiếm lĩnh kiến thứcmới thông qua hệ thống các bài tập/ nhiệm vụ Nội dung tri thức ở hoạt độngnày thuộc các phân môn Văn học, Tiếng Việt và Tập làm văn trong sách giáokhoa Với mỗi phân môn, học sinh sẽ được thu nhận những kiến thức của bàihọc để kết nối những gì đã biết với những gì chưa biết Từng nội dung kiến thứccủa mỗi phân môn sẽ được tiến hành theo một số định hướng sau:

* Đọc hiểu văn bản

Đọc là hoạt động quan trọng và là bước đi đầu tiên khi tiếp xúc với tácphẩm, cũng là khâu đầu tiên của quá trinh đọc hiểu tác phẩm Phương tiện biểuđạt của tác phẩm là ngôn ngữ, do vậy đọc văn bản chính là quá trình làm sốngđộng thế giới ngôn từ của tác phẩm

Hoạt động đọc được tiến hành đồng thời với hoạt động tìm hiểu văn bản,giáo viên cần thiết kế những hoạt động hướng dẫn học sinh tìm hiểu văn bảnbằng việc sử dụng một số câu hỏi tập hợp thành một bài tập/nhiệm vụ lớn hơn;thiết kế các bài tập trắc nghiệm, kết hợp tự luận; thiết kế các hoạt động kíchthích khám phá, sáng tạo… Nội dung các bài tập/ nhiệm vụ trong mục này nêu

lên các yêu cầu tìm hiểu về đặc điểm thể loại, nội dung, nghệ thuật của văn bản.Khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu văn bản cần chú ý đến cách đọc văn bản theođặc trưng thể loại Chẳng hạn, với những tác phẩm văn học dân gian, cần chú ýkhai thác những đặc điểm thuộc về phương thức tồn tại của văn bản (tính truyềnmiệng, tính tập thể) và đặc điểm của từng thể loại văn bản (sử thi, truyền thuyết,

cổ tích, truyện cười, ngụ ngôn, ca dao,…) Với văn học hiện đại, chú ý khai tháctác phẩm theo bút pháp của từng thể loại như: bút pháp hiện thực, bút pháp lãngmạn, cảm hứng sử thi, cảm hứng thế sự, cảm hứng trữ tình– chính luận,… Từcách tiếp cận đặc điểm thể loại và thi pháp để tìm hiểu, khai thác các giá trị nộidung và nghệ thuật của văn bản

*Tích hợp kiến thức, kĩ năng Tiếng Việt

Việc hình thành kiến thức tiếng Việt cần tích hợp với nhiệm vụ tìm hiểuvăn bản Theo các nội dung của bài học, giáo viên đưa ra một số bài tập/ nhiệm

vụ yêu cầu học sinh tìm hiểu các kiến thức Tiếng Việt theo hướng khai tác cácyếu tố ngôn ngữ gắn với việc đọc hiểu văn bản trước đó Các khái niệm lí thuyếtngôn ngữ học cần được giảm tải, chuyển hóa thành dạng kĩ năng, giúp học sinh

dễ tiếp nhận hơn

* Tích hợp kiến thức, kĩ năng Làm văn

Kiến thức Làm văn giúp học sinh chuyển hoá quá trình tiếp nhận văn bảnsang qúa trình tạo lập văn bản, giúp học sinh biết cách thể hiện tốt nhất những gìmình đã được tiếp nhận Các kiến thức Làm văn cũng được dạy tích hợp vớiĐọc hiểu và Tiếng Việt Cũng như phần kiến thức Tiếng Việt, những nội dung líthuyết Làm văn được giảm tải và chuyển hóa thành kĩ năng, được chuyển tải tớihọc sinh dưới dạng các nhiệm vụ, bài tập để học sinh chủ động hình thành kiếnthức cho mỗi cá nhân

Đây là những hoạt động gắn với thực tiễn bao gồm những nhiệm vụ như trình

bày, viết văn, …

phương pháp giải quyết vấn đề và đưa ra những cách giải quyết vấn đề khácnhau Ví dụ: giải thích câu tục ngữ, phân tích bài ca dao, nêu ý kiến về một hiệntượng văn hóa, vận dụng phương pháp đọc văn bản để tìm hiểu một văn bảntương đương,…giải nghĩa, tìm từ loại, xác định cấu tạo từ, phong cách ngônngữ,… trong các hiện tượng ngôn ngữ của cuộc sống.

e Hoạt động mở rộng, bổ sung, phát triển ý tưởng sáng tạo

Mục đích của hoạt động này giúp học sinh tiếp tục mở rộng kiến thức, kĩ

năng Hoạt động này dựa trên lập luận cho rằng, quá trình nhận thức của họcsinh là không ngừng, do vậy cần có sự định hướng để đáp ứng nhu cầu tiếp tụchọc tập, rèn luyện sau mỗi bài học cụ thể

- Đọc thêm các đoạn trích, văn bản có liên quan

- Trao đổi với người thân về nội dung bài học, như: kể cho người thânnghe về câu chuyện vừa học, hỏi về ý nghĩa của câu chuyện, v.v…

- Tìm đọc ở sách báo, mạng internet … một số nội dung theo yêu cầu

3.1.2 Một số lưu ý đảm bảo giờ dạy học tích cực

Muốn có một giờ học hiệu quả cao giáo viên cần phải lưu ý xây dựng một

số tiêu chí sau:

- Mọi học sinh đều được hoạt động: Dạy học sao cho tất cả học sinh đều được

hoạt động, đều được làm việc (hay dạy học bằng cách tổ chức làm việc) là mộttrong những định hướng quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học, dạyhọc tích cực, việc tổ chức các hoạt động dạy học phù hợp sao cho từng cá nhântrong lớp học đều được tham gia là hết sức quan trọng Công việc này đòi hỏingười giáo viên phải có sự đầu tư đúng mức trong quá trình soạn giáo án lên lớp

- Học sinh chủ động, sáng tạo trong hoạt động học: Trong xu hướng đổi mớihiện nay giáo viên không còn đóng vai trò truyền thụ như trước đây nữa, màtrở thành người tổ chức, điều khiển quá trình dạy học để học sinh tích cực, chủđộng, sáng tạo và tự chiếm lĩnh tri thức Chính vì vậy, một trong những tiêu chíquan trọng để đánh giá sự thành công của một giờ dạy, một tiết dạy chính làkhả năng tự sản sinh ra tri thức mới của học sinh Do vậy, các hoạt động dạyhọc sinh sự tìm tòi khám phá nhằm dẫn dắt các em tiến dần đến tri thức cầnchiếm lĩnh

- Bầu không khí lớp học vui vẻ, thoải mái:Trước và sau khi thực hiện một tiết

dạy, người giáo viên nên (và cần) tự đặt cho mình các câu hỏi: Các hoạt động đãđược thiết kế có phù hợp với tiêu chí tích cực hay chưa?, Tiêu chí nào chưađược đảm bảo khi tiến hành tiết dạy? Giờ dạy của mình có phải là một giờ dạytích cực hay chưa? Việc trả lời các câu hỏi này sẽ giúp giáo viên có nhữngđiều chỉnh trước mỗi bài dạy, đồng thời rút kinh nghiệm cho những tiết dạy sau

- Sự thành công của một giờ dạy theo định hướng đổi mới phương pháp dạy họcphụ thuộc vào rất nhiều yếu tố trong đó quan trọng nhất là sự chủ động, linh