lí do chọn đề tài Thành phần khởi ngữ được sử dụng rộng rãi trong đời sống giao tiếphàng ngày, xuất hiện nhiều trong tục ngữ, ca dao và đã được nhiều nhà vănvận dụng một cách linh hoạt,
Trang 1HƯỚNG DẪN HỌC SINH THỰC HÀNH SỬ DỤNG KIỂU CÂU CÓ THÀNH PHẦN KHỞI NGỮ
QUA TRUYỆN NGẮN CHÍ PHÈO CỦA NAM CAO
1 MỞ ĐẦU
1 1 lí do chọn đề tài
Thành phần khởi ngữ được sử dụng rộng rãi trong đời sống giao tiếphàng ngày, xuất hiện nhiều trong tục ngữ, ca dao và đã được nhiều nhà vănvận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo trong các tác phẩm văn chương.Thực hành lựa chọn thành phần khởi ngữ thuộc nội dung II của bài Thựchành về sử dụng một số kiểu câu trong văn bản SGK ngữ văn 11, trang
194-195,tiết PPCT 70.
Là một nhà văn có phong cách nghệ thuật riêng trong nền văn học ViệtNam nửa đầu thế kỉ XX, nhà văn Nam Cao cũng đã sử dụng một số lượng khálớn câu có chứa thành phần khởi ngữ trong các tác phẩm của mình Việc hướng
dẫn học sinh thực hành sử dụng câu có thành phần khởi ngữ qua tác phẩm Chí
Phèo của Nam Cao không chỉ giúp chúng ta tìm hiểu rõ hơn vấn đề lý thuyết về
thành phần khởi ngữ trong cấu trúc câu tiếng Việt mà còn là một cơ sở để khaithác các giá trị nội dung và nghệ thuật trong tác phẩm Chí Phèo, góp phần làm
rõ hơn phong cách nghệ thuật của nhà văn
Việc hướng dẫn thực hành hướng dẫn học sinh thực hành sử dụng câu có
thành phần khởi ngữ qua tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao yêu cầu đổi mớiphương pháp dạy nói chung và dạy học bộ môn ngữ văn nói riêng Trong đóphương pháp dạy học đang được áp dụng rộng rãi và phát huy được hiệu quả là
phương pháp dạy học tích hợp Dạy học tích hợp có nghĩa là đưa những nội
dung giáo dục có mối liên hệ vào quá trình giảng dạy các môn như: tích hợp giáo dục đạo đức, lối sống; giáo dục pháp luật; giáo dục chủ quyền quốc gia về biên giới, biển, đảo; giáo dục sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, bảo vệ môi trường, an toàn giao thông… vào các môn học như: địa lí, hóa học, giáo dục công dân, Anh văn, ngữ văn, sinh học….Với đề tài nghiên cứu hướng dẫn
học sinh thực hành sử dụng câu có thành phần khởi ngữ qua tác phẩm Chí Phèo
của Nam Cao này tôi có thể thực hiện tích hợp phân môn tiếng Việt là thực hành
dùng kiểu câu có khởi ngữ với Đọc hiểu văn bản Chí Phèo (Nam Cao) và rèn
luyện kĩ năng làm văn cho học sinh
1.2 Mục đích nghiên cứu
- Xác định đặc điểm của khởi ngữ.
- Bước đầu tìm hiểu giá trị của việc sử dụng thành phần khởi ngữ trong
các tác phẩm của Nam Cao
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là câu có thành phần khởi ngữ trong tác phẩm Chí
Phèo (Nam Cao)
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu đặc thù của luận văn là phương pháp phân tích,miêu tả ngôn ngữ học với các thủ pháp sau:
Trang 2- Khảo sát: khảo sát ngữ liệu là văn bản nghệ thuật, tìm và tập hợp câu có
khởi ngữ trong văn bản trên cơ sở lý thuyết thành phần khởi ngữ
- Thống kê, phân loại: thống kê, phân loại để sắp xếp ngữ liệu đã khảo sát
được thành các kiểu, dạng trên các phương diện khác nhau phục vụ cho quátrình nghiên cứu
- Phân tích, miêu tả:
+ Phân tích các cấu trúc thuộc ba bình diện trong một số câu tiêu biểu + Miêu tả đặc điểm của chúng và rút ra đặc điểm khái quát
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Vấn đề khởi ngữ đã được bàn đến từ khá lâu trong ngữ pháp tiếng Việt.Nhưng phải nói rằng cho đến nay, vấn đề này vẫn chưa thực sự thống nhất trongquan điểm của các nhà nghiên cứu Tuy cách gọi có khác nhau, nhưng chúng tanhận thấy các thuật ngữ đó đều chỉ cùng một thành phần của câu – thành phầnkhởi ngữ, mặc dù nội hàm không phải lúc nào cũng trùng khớp nhau, song về cơbản khởi ngữ có những đặc điểm sau đây:
Về chức năng và cương vị của khởi ngữ:
Chức năng của khởi ngữ là biểu thị sự tình được nêu lên ở trong câu Theo các
tác giả sách ngữ pháp Tiếng Việt cho rằng: “Từ - chủ đề là thành phần câu chỉ ra
cho thấy cái gì mà nhờ nó, phát ngôn chứa câu được thiết lập.” [30, tr 273]
Về cương vị của khởi ngữ trong câu: Đa số các nhà nghiên cứu ngôn ngữcho rằng khởi ngữ là thành phần phụ của câu, có quan hệ với toàn bộ phần câucòn lại chứ không có quan hệ trực tiếp với riêng thành phần câu đứng liền sau
nó Hoàng Trọng Phiến gọi khởi ngữ là thành phần khởi ý và xác định thành
phần này: “ không liên hệ trực tiếp với một từ nào trong câu cả.” [29, tr 190]
Về vị trí của khởi ngữ: Diệp Quang Ban tuy cho rằng khởi ngữ “ít khi đứng sau chủ ngữ và trước vị ngữ” nhưng cũng chấp nhận cả những trường hợp
khởi ngữ đứng sau chủ ngữ như trong câu “Ông giáo ấy, thuốc không hút, rượu
Về cấu tạo hình thức của khởi ngữ
Khởi ngữ có cấu tạo là một từ
Một số tác giả cho rằng chỉ có danh từ mới có khả năng làm khởi ngữ:
“Từ - chủ đề…được biểu thị bằng danh từ…” [Nguyễn Tài Cẩn, 1975, tr 180],
“Từ - chủ đề nêu chủ đề câu nói và được biểu thị bằng danh từ có giới từ hoặc
không có giới từ.” [Nguyễn Minh Thuyết 1981, tr 55]
Một số tác giả lại cho rằng cả vị từ (gồm cả động từ và tính từ truyền thống)
cũng có khả năng làm khởi ngữ: “động từ và tính từ…cũng là khởi ngữ.” [Diệp Quang Ban, 1981, tr 54], “Thể từ và trạng từ đều có thể dùng làm chủ đề.”
[Trương Văn Chình, Nguyễn Hiến Lê 1963, tr 530]
Chúng tôi cho rằng, các từ loại danh từ, động từ, tính từ, đại từ và số từđều có thể dùng làm khởi ngữ Ví dụ:
Trang 3Khởi ngữ có cấu tạo là cụm từ: Cụm từ (ngữ, tổ hợp từ…) là đơn vịngôn ngữ lớn hơn từ và nhỏ hơn câu Cụm từ được tạo thành bởi sự kết hợp
từ với từ một cách có tổ chức và có ý nghĩa Mỗi từ trong cụm từ là mộtthành tố Trong câu, thành phần khởi ngữ không chỉ có cấu tạo là một từ
mà còn có cấu tạo là một cụm từ
Khởi ngữ có cấu tạo là một kết hợp gồm: quan hệ từ + từ/cụm từ Nguyễn
Thị Thìn Thìn trong “Câu tiếng Việt và nội dung dạy – học câu ở trường phổ
thông” (2001) chỉ đưa ra trường hợp khởi ngữ là một kết hợp gồm: quan hệ từ
về + ngữ [35, tr 88]
Về số lượng khởi ngữ
Các nhà nghiên cứu cũng đã đề cập đến hiện tượng một câu có thể cónhiều hơn một khởi ngữ và đề nghị phân biệt khởi ngữ chính (đứng trước, biểuthị chủ đề cấp 1) và khởi ngữ thứ (đứng sau, biểu thị chủ đề cấp 2)
Về dấu hiệu nhận diện: Khởi ngữ có thể được nhận diện dựa vào các yếu
tố nhấn mạnh như trợ từ thì, là hoặc dấu phẩy hoặc có thể dựa vào sự xuất hiện của các quan hệ từ tạo dẫn "về", "về việc", "đối với" đi kèm Với các quan hệ từ này,
khởi ngữ đã có tác dụng khu trú, xác định một khu vực sự tình nào đó, ở đó xảy
ra chuyện gì hoặc sẽ xảy ra chuyện gì Sử dụng các quan hệ từ như "về", "về việc",
"đối với" để mở đầu phần khởi ngữ đã làm cho việc nêu chủ đề của sự tình nhiều
khi được thực hiện một cách tường minh
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
- Do phân phối chương trình và thời gian trên lớp hạn chế Số tiết dành
cho dạy - học văn bản Chí Phèo chỉ có 3 tiết là tiết 52, 53,54 nên hầu hết giáo
viên chỉ chú ý đi sâu, đào kĩ vào các vấn đề trung tâm của tác phẩm như:
Bút pháp điển hình hoá đạt tới trình độ bậc thầy trong xây dựng nhân vật.Nam Cao có biệt tài trong việc miêu tả, phân tích tâm lý nhân vật Tác giả cókhả năng trong việc miêu tả tâm lý phức tạp của nhân vật, làm cho nhân vật hiệnlên trước mắt người đọc rất sống động, có cá tính độc đáo Chí Phèo, Bá Kiến lànhững điển hình nghệ thuật bất hủ Họ vừa tiêu biểu cho một loại người có bềdày xã hội, vừa là những con người rất cụ thể, có sức sống nội tại mạnh mẽ
Nghệ thuật trần thuật kể truyện linh hoạt tự nhiên phóng túng mà vẫn nhấtquán, chặt chẽ, đảo lộn trình tự thời gian, mạch tự sự có những đoạn hồi tưởng, liêntưởng tạt ngang, tưởng như lỏng lẻo mà thực sự rất tự nhiên, hợp lý, hấp dẫn
Ngôn ngữ của Nam Cao cũng đặc biệt tự nhiên, sinh động, sử dụng khẩungữ quần chúng một cách triệt để, mang hơi thở đời sống, giọng văn hoá đờisống Ngôn ngữ kể chuyện vừa là ngôn ngữ của tác giả, vừa là ngôn ngữ củanhân vật, nhiều giọng điệu đan xen, tạo nên một thứ ngôn ngữ đa thanh đặc sắc
Do hạn chế về số tiết nên giáo viên không có điều kiện so sánh, đối chiếutác phẩm này với tác phẩm kia, khai thác giá trị của các nghệ thuật khác, nếu cócũng chỉ mang tính chất liên hệ, mở rộng chứ không có thời gian để đối chiếu ởtừng phương diện cụ thể
Vì thế, trong hoạt động chuyên môn đọc văn, làm văn ở chương trìnhPTTH, giáo viên và học sinh ít có thời gian tích hợp với các nội dung thuộcphân môn tiếng Việt
Trang 4- Thói quen ngại đầu tư công sức Giáo viên hầu hết chỉ dựa vào những
ngữ liệu được sử dụng trong sách giáo khoa, sách hướng dẫn mà ít khi tìm tòivận dụng ngữ liệu có trong các tác phẩm văn chương
2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
Trước thực trạng đó tôi đã mạnh dạn áp dụng hướng dẫn học sinh thực hành sử
dụng câu có thành phần khởi ngữ qua tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao Việc tích
hợp đã mang lại hiệu quả giảng dạy và được đồng nghiệp đánh giá cao
Hoạt động 1 Củng cố kiến thức về thành phần khởi ngữ
Giáo viên nêu ngữ liệu:
a) Nghe gọi, con bé giật mình, tròn mắt nhìn Nó ngơ ngác, lạ lùng.
Còn anh, anh không ghìm nổi xúc động.
(Nguyễn Quang Sáng, Chiếc lược ngà)
b) Giàu, tôi cũng giàu rồi.
(Nguyễn Công Hoan, Bước đường cùng)
c) Về các thể văn trong lĩnh vực văn nghệ, chúng ta có thể tin ở tiếng ta,
không sợ nó thiếu giàu và đẹp […]
(Phạm Văn Đồng, Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt)
Câu hỏi 1 Xác định thành phần chủ ngữ trong các câu có từ ngữ in đậm
- Về vị trí trong câu: các từ ngữ in đậm đứng trước chủ ngữ
- Về quan hệ với vị ngữ: các từ ngữ in đậm không phải là chủ ngữ trongcâu, không có quan hệ với thành phần vị ngữ như là chủ ngữ
Câu hỏi 3 Các từ ngữ in đậm trong các câu trên là thành phần khởi ngữ.
Như vậy, khởi ngữ đứng ở vị trí nào và có nhiệm vụ gì trong câu?
như về, đối với…
Hoạt động 2 Hướng dẫn học sinh xác định câu có chứa thành phần khởi ngữ trong văn bản Chí Phèo
Câu hỏi 5: Hãy xác định câu có chứa thành phần khởi ngữ?
Trang 5(1) Bố con thằng Kiến nó đâm chết tôi (tr 146)
(2) Thằng lí Cường nó đâm chết tôi rồi, làng nước ôi! (tr 146)
(3) Ai chứ anh với nó còn có họ kia đấy (tr 148)
(4) Cái thằng trười đánh không chết ấy, nó còn sợ ai mà hòng kêu (tr.
(8) Thằng nào chứ hai thằng ấy chết thì không ai tiếc! (154)
(9) Tre già măng mọc, thằng ấy chết, còn thằng khác, chúng mình chẳng
có lợi tí gì đâu (tr 155)
Sau khi học sinh xác định được các câu có chứa thành phần khởi ngữ trongvăn bản, giáo viên bổ sung thêm một số câu có chứa thành phần khởi ngữ ởphần lược bỏ
(10) Ở tù thì hắn coi là thường (phần lược bỏ)
(11) Liều lĩnh thì ai thèm chấp! (phần lược bỏ)
(12) Cái nghề làm việc quan, nếu nhất nhất cái gì cũng đè đầu ấn cổ thì
lại bán nhà đi cho sớm (phần lược bỏ)
(13) Còn một phần thì Chí Phèo tu nốt (phần lược bỏ)
Hoạt động 3 Hướng dẫn học sinh phân loại thành phần khởi ngữ
Tiêu chí 1 Phân loại dựa vào đặc điểm cấu tạo của khởi ngữ
Câu hỏi 6: Xét về mặt cấu tạo, thành phần khởi ngữ trong các câu văn trên
có cấu tạo như thế nào?
và thái độ chủ quan của người nói Chúng chỉ có sẵn khuôn hình cấu tạo chứkhông có thành phần từ vựng cố định Còn cụm từ cố định là đơn vị do một số
từ hợp lại, tồn tại với tư cách một đơn vị có sẵn như từ, có thành tố cấu tạo vàngữ nghĩa cũng ổn định như từ, với thành phần từ vựng và ngữ nghĩa ổn định.Trong câu, chúng ta có thể gặp ở vị trí khởi ngữ không chỉ là từ mà còn có thể là
Trang 6một cụm từ Kết quả khảo sát trên tư liệu cho thấy trong các tác phẩm của NamCao, cả cụm từ cố định và cụm từ tự do có thể làm thành phần khởi ngữ.
+ Khởi ngữ có cấu tạo là cụm từ tự do:
[Ối làng nước ơi!] Bố con thằng Kiến nó đâm chết tôi (tr 146)
[Ối làng nước ơi! Bố con thằng Kiến nó đâm chết tôi.] Thằng lí Cường
nó đâm chết tôi rồi, làng nước ôi! (tr 146)
[Muốn đập đầu thì vào ngay nhà nó mà đập đầu còn hơn ở ngoài Cùng
lắm, nó có giở quẻ, hắn cũng chỉ đến đi ở tù.] Ở tù thì hắn coi là thường (phần
lược bỏ)
[Thế nào là mềm nắn rắn buông?] Cái nghề làm việc quan, nếu nhất nhất
cái gì cũng đè đầu ấn cổ thì lại bán nhà đi cho sớm (phần lược bỏ)
Thằng nào chứ hai thằng ấy chết thì không ai tiếc! (154)
[Hồi ấy hắn hai mươi.] Hai mươi tuổi, người ta không là đá, nhưng cũng
không hoàn toàn là xác thịt (tr 150)
[Muốn đập đầu phải uống thật say.] Không có rượu, lấy gì mà làm máu
cho nó chảy (153)
Làm lí trưởng rồi chánh tổng, bây giờ đến lượt con cụ làm lí trưởng,
những việc như thế này cụ không lạ gì (148)
+ Khởi ngữ là cụm từ chủ - vị
[Chí Phèo, gặp hắn mà nhắc lại chuyện đêm qua thì chắc buồn cười lắm.Gớm! Sao lại có thứ người đâu mà lì quá thế! Người ta ngồi đấy mà dám xán lănngay vào, nó chả ngang ngược mà kêu bé, nó lại làm to hơn Mà cũng ngù ngờ.]
Cái thằng trời đánh không chết ấy, nó còn sợ ai mà hòng kêu (tr 150)
+ Khởi ngữ là cụm từ cố định
Tre già măng mọc, thằng ấy chết, còn thằng khác, chúng mình chẳng có
lợi tí gì đâu (tr 155)
Tiêu chí 2 Phân loại dựa vào vị trí của khởi ngữ
Câu hỏi 7: thành phần khởi ngữ trong truyện ngắn Chí Phèo đứng ở
những vị trí nào trong câu?
Gợi ý:
Một số quan điểm cho rằng khởi ngữ không nhất thiết phải đứng ở đầu câu
Theo Nguyễn Kim Thản, “Khởi ngữ (kí hiệu K) là thành phần thứ yếu của câu
thường xuyên đứng ở vị trí thứ nhất trong câu song phần.
Còn Diệp Quang Ban tuy cho rằng khởi ngữ “ít khi đứng sau chủ ngữ và
trước vị ngữ” nhưng cũng chấp nhận cả những trường hợp khởi ngữ đứng sau
chủ ngữ như trong câu “Ông giáo ấy, thuốc không hút, rượu không uống.” (xem
Trang 7[Ối làng nước ơi!] Bố con thằng Kiến nó đâm chết tôi (tr 146)
[Ối làng nước ơi! Bố con thằng Kiến nó đâm chết tôi.] Thằng lí Cường
nó đâm chết tôi rồi, làng nước ôi! (tr 146)
[Chỉ tại thằng lí Cường nóng tính, không nghĩ trước nghĩ sau.] Ai chứ anh
với nó còn có họ kia đấy (tr 148)
[Chí Phèo, gặp hắn mà nhắc lại chuyện đêm qua thì chắc buồn cười lắm.Gớm! Sao lại có thứ người đâu mà lì quá thế! Người ta ngồi đấy mà dám xán lănngay vào, nó cchar ngang ngược mà kêu bé, nó lại làm to hơn Mà cũng ngù
ngờ.] Cái thằng trời đánh không chết ấy, nó còn sợ ai mà hòng kêu (tr 150)
[Đang ốm thế thì chỉ ăn cháo hành, ra được mồ hôi thì là nhẹ nhõm người
ngay đó mà Thế là vừa sáng thị đã chạy đi tìm gạo.] Hành thì nhà thị may lại
còn (tr 150)
[Hồi ấy hắn hai mươi.] Hai mươi tuổi, người ta không là đá, nhưng cũng
không hoàn toàn là xác thịt (tr 150)
[Muốn đập đầu phải uống thật say.] Không có rượu, lấy gì mà làm máu
cho nó chảy (153)
Thằng nào chứ hai thằng ấy chết thì không ai tiếc! (154)
Tre già măng mọc, thằng ấy chết, còn thằng khác, chúng mình chẳng có
lợi tí gì đâu (tr 155)
[Muốn đập đầu thì vào ngay nhà nó mà đập đầu còn hơn ở ngoài Cùng
lắm, nó có giở quẻ, hắn cũng chỉ đến đi ở tù.] Ở tù thì hắn coi là thường (phần
lược bỏ)
[Chí Phèo không là anh hùng, nhưng nó là cái thằng liều lĩnh.] Liều lĩnh
thì ai thèm chấp! (phần lược bỏ)
[Thế nào là mềm nắn rắn buông?] Cái nghề làm việc quan, nếu nhất nhất
cái gì cũng đè đầu ấn cổ thì lại bán nhà đi cho sớm (phần lược bỏ)
quyền bà ba.] Chứ hắn, hắn còn lòng nào đâu (tr 151)
+ Khởi ngữ đứng giữa hai vế của câu ghép
Làm lí trưởng rồi chánh tổng, bây giờ đến lượt con cụ làm lí trưởng,
những việc như thế này cụ không lạ gì (148)
Thông thường giữa các vế câu trong câu ghép được kết nối với nhau bằng
các quan hệ từ như: vì, bởi, vì rằng, tuy, nhưng…trong câu ghép chính phụ: và,
rồi, còn, thì, mà, nhưng…trong câu ghép đẳng lập: chưa – đã, vừa mới – đã, không những – mà còn, vừa – vừa…trong câu ghép qua lại Trong sáng tác của
Nam Cao có trường hợp giữa các vế của câu ghép xuất hiện thành phần khởi.Đây là vị trí rất đặc biệt của khởi ngữ trong câu Thực chất, khởi ngữ đứng trước
vế thứ hai và thuộc về vế thứ hai
Hoạt động 4 Hướng dẫn học sinh tìm hiểu giá trị của thành phần khởi ngữ trong tác phẩm Chí Phèo.
Trang 8Câu hỏi 8: Đặt câu có chứa thành phần khởi ngữ vào trong văn cảnh,
hãy xác định giá trị của thành phần khởi ngữ trong tác phẩm Chí Phèo?
Gợi ý:
Nam Cao là một trong những nhà văn xuất sắc của văn học Việt Nam đầuthế kỉ XX Ông được coi là người mở đầu cho trào lưu văn học hiện thực phêphán giai đoạn 1930 - 1945 Với sức sáng tạo dồi dào, dẻo dai và một tài năngnghệ thuật bậc thầy, nhà văn đã để lại cho đời một khối lượng tác phẩm đồ sộvới trên 200 truyện ngắn, trên 30 truyện dài cùng nhiều tiểu thuyết, bút ký, hồi
ký, tiểu luận…Trải qua những thử thách khắc nghiệt của thời gian và sự sàng lọccủa người đọc, Nam Cao đã có một vị trí vững vàng trong nền văn học ViệtNam hiện đại nhờ phong cách viết văn độc đáo Với hệ đề tài gần gũi, quenthuộc về con người, cuộc sống, mâu thuẫn giai cấp, giàu nghèo và cốt truyệnđộc đáo, kết cấu lạ…các tác phẩm của Nam Cao đã đưa người đọc tới gần hơn,chân thật hơn cuộc sống đương thời và tạo được sự hấp dẫn, lôi cuốn người đọc.Phong cách nghệ thuật của Nam Cao còn được thể hiện ở giọng điệu ngôn ngữ
tự nhiên, suồng sã, đậm chất trào lộng Để tạo nên giọng điệu riêng ấy, nhà vănNam Cao đã sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật khác nhau, trong đó không thểkhông kể đến việc sử dụng câu có thành phần khởi ngữ
Việc sử dụng thành phần khởi ngữ không chỉ góp phần tạo nên phongcách nghệ thuật độc đáo của Nam Cao mà còn thể hiện sự sáng tạo của nhà văn
về sử dụng các kiểu câu tiếng Việt, góp phần gìn giữ sự trong sáng và phongphú của tiếng Việt Việc sử dụng thành phần khởi ngữ trong các tác phẩm củaNam Cao đã đem đến những giá trị nhất định trong diễn đạt
a Xác lập nghĩa chủ đề cho câu nói
Xét trên phương diện nghĩa, khởi ngữ là phần phụ của câu, nêu và nhấnmạnh chủ đề của câu nói Như vậy thành phần khởi ngữ mang hai ý nghĩa, ýnghĩa nhấn mạnh và ý nghĩa nêu chủ đề của câu nói Khi thành phần khởi ngữkhông thể xác định thành phần tương liên thì nó mang ý nghĩa "nêu chủ đề của
sự tình" là chủ yếu, ý nghĩa "nhấn mạnh" là thứ yếu Ví dụ:
Hành thì nhà thị may lại còn (tr 150)
Ở ví dụ trên, hành là thành phần khởi ngữ có ý nghĩa nêu chủ đề của câu nói
nhà thị may lại còn.
Ở tù thì hắn coi là thường (phần lược bỏ)
Trong ví dụ trên, Ở tù là thành phần khởi ngữ có ý nghĩa nêu chủ đề của
câu nói hắn coi là thường.
Liều lĩnh thì ai thèm chấp! (phần lược bỏ)
Trong ví dụ trên, liều lĩnh là thành phần khởi ngữ có ý nghĩa nêu chủ đề
của câu nói ai thèm chấp!
Trong trường hợp thành phần bổ ngữ được tỉnh lược để chuyển hóa chứcnăng thành khởi ngữ thì vai trò nêu chủ đề câu nói của thành phần khởi ngữcàng được khẳng định Nếu đưa thành phần khởi ngữ về vị trí của bổ ngữ thìchức năng nêu chủ đề câu nói của thành phần khởi ngữ không còn nữa So sánhhai ví dụ sau:
(a1) Còn một phần thì Chí Phèo tu nốt (phần lược bỏ)
(a2) Chí Phèo tu nốt một phần còn lại.
Trang 9Ở ví dụ (a1), một phần là thành phần khởi ngữ nêu lên chủ đề của cấutrúc câu Chí Phèo tu nốt Nhưng khi chuyển vị trí xuống cuối câu (a2) thì nó trở
thành bổ ngữ cho từ tu nốt và lúc đó chức năng nêu chủ đề của câu nói đã bị
mất đi
b Bổ sung nghĩa giữa các thành phần câu
Như đã nói, xét trên phương diện nghĩa, khởi ngữ là phần phụ của câu,nêu và nhấn mạnh chủ đề của câu nói Khi thành phần khởi ngữ không thể xácđịnh thành phần tương liên thì nó mang ý nghĩa "nêu chủ đề của sự tình" là chủyếu, ý nghĩa "nhấn mạnh" là thứ yếu Còn khi thành phần khởi ngữ có thể xácđịnh để đảm trách một chức năng cú pháp nào đó trong phần câu đi sau, tức là
nó có thành phần tương liên thì nó mang ý nghĩa "nhấn mạnh" là chủ yếu, ýnghĩa "nêu chủ đề của sự tình" là thứ yếu So sánh hai trường hợp sau:
(b) Bố con thằng Kiến nó đâm chết tôi (tr 146)
(b1) Nó đâm chết tôi.
Ở ví dụ (b), Bố con thằng Kiến là thành phần khởi ngữ có thành phần tương liên là chủ ngữ nó Thành phần khởi ngữ Bố con thằng Kiến đã làm rõ nghĩa cho chủ ngữ nó Trong khi đó, ở ví dụ (b1) không có khởi ngữ Bố con
thằng Kiến thì chủ ngữ nó sẽ không rõ ràng.
Như vậy ở ví dụ trên thành phần khởi ngữ có tác dụng làm rõ nghĩa chothành phần tương liên
c Tạo sự liên kết trong văn bản
Mỗi câu trong văn bản thường có quan hệ ý nghĩa với những câu khác.Mối quan hệ này có thể được làm bộc lộ ra bằng các phép liên kết Đó là cách sửdụng phương tiện ngôn ngữ vào việc liên kết câu Những yếu tố ngôn ngữ có tácdụng liên kết được gọi là phương tiện liên kết
Trong các tác phẩm của Nam Cao, trường hợp thành phần khởi ngữ là yếu
tố từ vựng, cụm từ được lặp lại thì khi đó thành phần khởi ngữ có khả năng liênkết câu theo phương thức lặp từ vựng Ví dụ:
[Hồi ấy hắn hai mươi.] Hai mươi tuổi, người ta không là đá, nhưng cũng
không hoàn toàn là xác thịt (tr 150)
Trong ví dụ trên, thành phần khởi ngữ Hai mươi tuổi là một cụm danh từ được lặp lại với yếu tố ngôn ngữ hai mươi đã xuất hiện ở câu trước đó Hồi ấy hắn
hai mươi Nhờ đó mà hai câu đã có sự liên kết với nhau
[Quả thật, từ khi biết rằng con vợ chủ sai hắn làm một việc không chínhđáng, hắn vừa làm vừa run Không làm thì không được; mọi việc trong nhà,
quyền bà ba.] Chứ hắn, hắn còn lòng nào đâu (tr 151)
Trong ví dụ trên, thành phần khởi ngữ hắn (in đậm) là một đại từ được lặp lại với yếu tố ngôn ngữ hắn đã xuất hiện ở câu trước đó “Quả thật, từ khi biết rằng
con vợ chủ sai hắn làm một việc không chính đáng, hắn vừa làm vừa run.” Nhờ
đó mà hai câu đã có sự liên kết với nhau
Khi thành phần khởi ngữ là các yếu tố từ vựng nằm trong quan hệ liêntưởng với các yếu tố từ vựng đã xuất hiện ở câu trước đó thì thành phần khởingữ cũng có tác dụng liên kết câu theo phương thức liên tưởng Ví dụ:
[Muốn đập đầu phải uống thật say.] Không có rượu, lấy gì mà làm máu
cho nó chảy (tr 153)
Trang 10Trong ví dụ trên thành phần khởi ngữ Không có rượu nằm trong quan hệ liên tưởng với các yếu tố từ vựng xuất hiện trong câu trước đó là “Muốn đập
đầu phải uống thật say.”, do đó tạo nên sự liên kết giữa các câu trong văn bản.
Khi thành phần khởi ngữ đứng giữa hai vế của câu ghép thì thành phầnkhởi ngữ cũng có thể tạo nên sự liên kết giữa hai vế của câu ghép với nhau Từ
đó làm cho nội dung thông báo, biểu hiện của câu được trọn vẹn Ví dụ:
Làm lí trưởng rồi chánh tổng, bây giờ đến lượt con cụ làm lí trưởng,
những việc như thế này cụ không lạ gì (148)
Ở câu trên, những việc như thế này là thành phần khởi ngữ, có chức năng
nhấn mạnh ý nghĩa cho việc không có gì lạ của cụ, đồng thời là cụm từ thay thế
cho các từ đã xuất hiện ở phần câu trước đó, nhờ đó mà giữa hai vế câu đã có sựliên kết với nhau
d Tạo âm hưởng cho câu văn
Ngôn ngữ văn chương không chỉ là ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu cảm xúc
và giàu ý nghĩa mà còn là ngôn ngữ giàu nhạc điệu Để tạo âm hưởng, nhịp điệucho câu văn người ta có thể sử dụng nhiều biện pháp nghệ thuật như: ngắt nhịp,phối hợp âm thanh, lặp từ vựng, lặp cú pháp…Trong các tác phẩm của NamCao, khi thành phần khởi ngữ được sử dụng với những sắc thái của các thủ phápnghệ thuật trên thì nó cũng có khả năng tạo ra âm hưởng, nhịp điệu và bổ sung ýnghĩa cho câu văn Ví dụ:
[Hồi ấy hắn hai mươi.] Hai mươi tuổi, người ta không là đá, nhưng cũng
không hoàn toàn là xác thịt (tr 150)
Ở ví dụ trên Hai mươi tuổi là thành phần khởi ngữ được cấu tạo bởi cụm
từ, với việc xuất hiện của thành phần khởi ngữ đã làm cho âm hưởng của câuvăn thêm dàn trải, góp phần thể hiện trạng thái dùng dằng, sự đấu tranh giữacảm xúc thong thường với những cảm xúc phàm tục
[Quả thật, từ khi biết rằng con vợ chủ sai hắn làm một việc không chínhđáng, hắn vừa làm vừa run Không làm thì không được; mọi việc trong nhà,
quyền bà ba.] Chứ hắn, hắn còn lòng nào đâu (tr 151)
Trong ví dụ trên, hắn là thành phần khởi ngữ, nhà văn có thể viết là “Chứ
hắn còn lòng nào đâu.” Nếu nói như vậy thì nội dung thông tin của câu văn vẫn
đảm bảo, câu văn trở nên ngắn ngọn Tuy nhiên âm hưởng và ý nghĩa của câu
nói đã bị giảm bớt Bởi vì có thêm thành phần khởi ngữ hắn ở phía sau tình thái
từ chứ và đứng trước dấu (,) đã làm cho cấu trúc của câu văn bổ sung thêmthành phần, tạo âm hưởng trúc trắc, góp phần thể hiện sự ngập ngừng, sợ hãi củaChí Phèo khi buộc phải làm cái việc không muốn làm
e Kéo gần khoảng cách giữa ngôn ngữ đời thường và ngôn ngữ vănchương
Ngôn ngữ nghệ thuật là ngôn ngữ chủ yếu dùng trong các tác phẩm vănchương Nó không chỉ có chức năng thông tin mà còn thỏa mãn nhu cầu thẩm
mĩ của con người Đó là thứ ngôn ngữ được tổ chức, sắp xếp, lựa chọn, tinhluyện từ ngôn ngữ đời thường Tuy nghiên ngôn ngữ của văn chương có nhữngđặc điểm mà ngôn ngữ đời thường không có: tính biểu cảm, tính hình tượng,
tính hàm súc… Ngôn ngữ văn chương không chỉ chú trọng đến cảm xúc, đến
tình cảm mà còn chú ý tính hệ thống và tính chính xác Cảm xúc là trạng thái rất
Trang 11tinh tế trong tâm hồn Từ ngữ sử dụng trong văn chương một cách có chủ ý vàthống nhất sẽ làm tăng thêm vẻ tinh tế đó Nhưng với phong cách nghệ thuật độcđáo, nhà văn Nam Cao đã có nhiều có nhiều thủ pháp nghệ thuật làm cho ngôn ngữtrong các sáng tác của ông trở nên gần gũi với ngôn ngữ đời thường Việc sử dụngthành phần khởi ngữ trong các sáng tác của mình, nhà văn đã góp phần kéo gầnkhoảng cách giữa ngôn ngữ đời thường và ngôn ngữ văn chương Ví dụ:
Tre già măng mọc, thằng ấy chết, còn thằng khác, chúng mình chẳng có
lợi tí gì đâu (tr 155)
Tre già măng mọc là một thành ngữ đóng vai trò làm khởi ngữ trong câu,
lối nói làm cho câu văn giàu hình ảnh và giá trị biểu đạt Bên cạnh đó còn làmcho câu văn trở nên gần gũi với cách sử dụng trong giao tiếp đời thường
[Chí Phèo, gặp hắn mà nhắc lại chuyện đêm qua thì chắc buồn cười lắm.Gớm! Sao lại có thứ người đâu mà lì quá thế! Người ta ngồi đấy mà dám xán lănngay vào, nó chả ngang ngược mà kêu bé, nó lại làm to hơn Mà cũng ngù ngờ.]
Cái thằng trời đánh không chết ấy, nó còn sợ ai mà hòng kêu (tr 150)
Với sự có mặt thành phần khởi ngữ Cái thằng trời đánh không chết ấy nêu chủ đề của câu “nó còn sợ ai mà hòng kêu.”, một mặt đã thể hiện được sự
ngang ngược của Chí Phèo, một mặt làm cho câu văn gần hơn với lời ăn tiếngnói hàng ngày
Nam Cao, nhà văn tiêu biểu trong khuynh hướng chủ nghĩa hiện thực phê pháncủa nền văn học Việt Nam hiện đại Các tác phẩm của ông đã phản ánh bức tranh sinhđộng về xã hội thực dân nửa phong kiến đương thời đầy rẫy những ngang trái, bất công,giả dối Ông phê phán, đả kích không thương tiếc bọn quan lại tham lam, bỉ ổi; bọn địachủ cường hào keo bẩn, ngu dốt; bọn tư sản vô lương tâm chỉ biết chạy theo đồng tiền vàlối sống lố lăng, đồi bại, đồng thời ông bày tỏ sự thương cảm, bênh vực những ngườinghèo khổ, cơ cực Đóng góp của Nam Cao còn được thể hiện ở việc nhà văn sử dụngthành phần khởi ngữ góp phần tạo nên phong cách ngôn ngữ tự nhiên, suồng sã, bình dân,gần gũi với ngôn ngữ đời thường
Trong giao tiếp hàng ngày, người ta cũng thường sử dụng cách nói cóthành phần khởi ngữ Ví dụ:
Đẹp, con viết chữ rất đẹp! (ngữ liệu trực tiếp)
Giống lúa ấy, năng xuất xuất cao lắm đấy (ngữ liệu trực tiếp)
Ăn thì ai cũng muốn ăn, mà làm thì chẳng ai chịu làm (ngữ liệu trực tiếp) Cái nhà ấy, tôi mới xây được một năm (ngữ liệu trực tiếp)
Con cá này, bà bán bao nhiêu (ngữ liệu trực tiếp)
Không chỉ được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp thường nhật, khởi ngữcũng xuất hiện nhiều trong những câu nói dân gian mang đậm sắc thái ngôn ngữsinh hoạt như tục ngữ, ca dao Ví dụ:
- Của làm ăn no, của cho ăn thèm (tục ngữ)
- Đói ăn vụng, túng làm càn (tục ngữ)
- Giàu ba mươi tuổi chớ mừng
Khó ba mươi tuổi con đừng vội lo (ca dao)
- Ăn quả nhớ kẻ trồng cây
Ăn gạo nhớ kẻ đâm xay dần sàng (ca dao)