SỬ DỤNG hệ THỐNG câu hỏi về yếu tố KHÔNG GIAN và THỜI GIAN NGHỆ THUẬT GIÚP học SINH cảm NHẬN sâu sắc hơn NHỮNG tác PHẨM TH

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT NÔNG CỐNG 4  SÁNG KIẾN KINH NGIHỆM SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI VỀ YẾU TỐ KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT GIÚP HỌC SINH CẢM NHẬN SÂU SẮC HƠ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT NÔNG CỐNG 4



SÁNG KIẾN KINH NGIHỆM

SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI VỀ YẾU TỐ KHÔNG GIAN

VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT GIÚP HỌC SINH CẢM NHẬN SÂU SẮC HƠN NHỮNG TÁC PHẨM THƠ ĐƯỜNG TRONG SÁCH GIÁO KHOA NGỮ VĂN LỚP 10

Người thực hiện: Th.s Trần Mạnh Hùng

Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc môn: Ngữ văn

THANH HÓA - NĂM 2019

MỤC LỤC

I MỞ ĐẦU 2

I.1 Lí do chọn đề tài 2

I.2 Mục đích nghiên cứu 2

I.3 Đối tượng nghiên cứu 3

I.4 Phương pháp nghiên cứu 3

II NỘI DUNG 4

II.1 Cơ sở lí luận của đề tài 4

II.2 Thực trạng việc dạy học môn ngữ văn ở trường THPT Nông Cống 4 4

II.3 Kiến thức cơ bản liên quan tới đề tài cần nắm vững 5

II.4 Thực tiễn của đề tài trong việc dạy các tác phẩm thơ Đường ở sách giáo khoa ngữ văn lớp 10 7

II.5 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 16

III KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 18

III.1.Kết luận 18

III.2 Kiến nghị 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

I MỞ ĐẦU I.1 Lí do chọn đề tài

Thơ Đường là một thành tựu rực rỡ của nền văn học Trung Quốc nói riêng, đồngthời cũng chính là điển hình cho thơ ca nhân loại nói chung Ở Việt Nam thời trungđại cũng như những thập niên đầu của thế kỷ XX thơ Đường có ảnh hưởng sâu sắctrên nhiều bình diện cả nội dung cũng như hình thức Tuy vậy, những công trìnhnghiên cứu về thi pháp thơ Đường chưa nhiều Chính vì vậy mà trong nhà trườngviệc giảng dạy các tác phẩm thơ Đường còn gặp không ít những khó khăn

Khi đi vào tìm hiểu một thi phẩm thì việc chú trọng đến không gian và thời giannghệ thuật đã được tác giả thể hiện để bộc lộ hết tình ý là điều rất quan trọng Nhưchúng ta đã biết, mọi sự vật và hiện tượng trong thế giới khách quan đều tồn tạitrong không gian và thời gian - không có một sự vật hiện tượng nào lại đi chệchkhỏi quỹ đạo của hai yếu tố ấy Một tác phẩm văn học cũng vậy, tất cả các hìnhtượng nghệ thuật trong tác phẩm đều chịu bởi sự chi phối của hai yếu tố không gian

và thời gian nghệ thuật được tác giả tạo dựng ra Các nhà thơ nổi tiếng đời Đườngluôn biết cách đặt hình ảnh, tâm trạng, nỗi niềm trong không gian và thời gian nghệthuật một cách tinh luyện, bậc thầy để với lời thơ hạn chế nhưng luôn tạo được tình

ý thơ căng đầy Trong thực tế giảng dạy qua nhiều năm tôi nhận thấy nhiều giáoviên chưa thật chú tâm đến việc khai thác hai yếu tố này, vì vậy bài giảng còn nôngcạn chưa đi vào chiều sâu - tầng nghĩa hàm ẩn của tác phẩm

Xuất phát từ thực tế trên, với sự tích lũy kinh nghiệm trong quá trình học tập,

giảng dạy cùng với việc trao đổi với đồng nghiệp tôi mạnh dạn viết đề tài: “Sử dụng hệ thống câu hỏi về yếu tố không gian và thời gian nghệ thuật giúp học sinh cảm nhận sâu sắc hơn những tác phẩm thơ Đường trong sách giáo khoa ngữ văn lớp 10”

Tôi thiết nghĩ đây là một đề tài cần được sự chú ý, quan tâm và phát triển hơn nữa

để làm nguồn tài liệu cho giáo viên văn tham khảo, áp dụng trong quá trình giảngdạy

I.2 Mục đích nghiên cứu

Từ trước tới nay, ở nước ta việc tìm hiểu và nghiên cứu về yếu tố không gian vàthời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học còn ít được chú ý Ngay cả những nhànghiên cứu, phê bình văn học có uy tín như: Hoài Thanh, Vũ Ngọc Phan, Hải Triềuhay Đặng Thai Mai…cũng ít đề cập tới Tại sao đây lại là vấn đề ít được quan tâmchú ý? Bởi nghe qua ai cũng ngỡ là dễ nhưng khi đi vào tìm hiểu, khám phá thì lạikhông dễ chút nào.

Trong những năm gần đây có một số giáo sư, giảng viên ở các trường đại học cótìm hiểu, nghiên cứu và đề cập đưa ra quan điểm của mình về vấn đề này như TrầnĐình Sử, Đỗ Đức Hiểu, Nguyễn Thị Bích Hải…song ở một phương diện nào đóviệc đi sâu vào nghiên cứu hai yếu tố này chưa thật sự thỏa đáng, đặc biệt trongviệc tìm hiểu các tác phẩm thơ Đường

Đây là đề tài mà bản thân tôi thực sự đã ấp ủ, tâm đắc có ý tưởng từ thời sinh viên

khi được học tới phân môn Thi pháp thơ Đường Trong nhiều năm giảng dạy là sựtổng hợp đúc rút mà tôi nhận thấy rất có hiệu quả trong thực tế giúp học sinh cảmnhận các tác phẩm thơ Đường một cách dễ và sâu sắc hơn

ơ

I.3 Đối tượng nghiên cứu

- Những giờ dạy học ngữ văn lớp 10

- Hoạt động chuẩn bị và dạy học ở các tác phẩm thơ Đường

- Áp dụng đối với việc tìm hiểu tất cả các tác phẩm khác trong chương trình sáchgiáo khoa

I.4 Phương pháp nghiên cứu

Với giới hạn là một sáng kiến kinh nghiệm nhỏ, tôi sử dụng một số phươngpháp chủ yếu sau:

- Sử dụng một số hình ảnh minh họa cho từng tác phẩm để tạo được sự gợi mởcho học sinh nhập cảm tác phẩm

- Tùy vào bài học sẽ nêu ra một hệ thống câu hỏi ở các dạng gợi mở, phát hiện,nêu vấn đề…xoay quanh hai yếu tố không gian và thời gian nghệ thuật để học sinhtrao đổi, thảo luận

- Sau khi học sinh trả lời giáo viên sẽ phân tích, so sánh các tác phẩm được họccũng như liên hệ với các tác phẩm khác

- Tổng hợp, khái quát để đưa ra những nhận định, ý kiến riêng về cách cảm thụ tácphẩm thơ Đường qua hai yếu tố không gian và thời gian nghệ thuật.

- Phương pháp đối sánh kết quả ở 2 lớp trực tiếp dạy

Nghệ thuật trong thơ Đường là vậy nhưng chung quy lại thì ta có thể khuôn phạm

nó lại vào hai yếu tố không gian và thời gian nghệ thuật Không gian cùng với thờigian làm nên hình thức tồn tại của thế giới Nói như vậy sẽ không ít người cho rằng

sẽ là thừa khi đi vào tìm hiểu khía cạnh này, bởi lẽ tác phẩm văn học ở thời đại nào

mà chẳng tồn tại trong không gian và thời gian nghệ thuật Nhưng kỳ thực, nếu ta

đi sâu vào khám phá cách tạo dựng không gian và thời gian nghệ thuật bởi các nghệ

sĩ tài ba đời Đường thì mới thấy hết được những điều kỳ thú ở đó

Như ta đã biết thơ Đường có hàng vạn bài nhưng chung quy là ở ba thể: đườngluật, cổ phong và từ, trong đó thể đường luật là thể chủ đạo có tác động chi phốicác thể thơ khác Đời Đường có thể chia làm hai thời kỳ lớn: sơ thịnh Đường vàtrung vãn Đường Thời kỳ sơ thịnh Đường (618-755) xã hội phát triển một cáchphồn thịnh nhưng từ sự biến An Lộc Sơn (755) thì xã hội có nhiều biến động dữdội, chiến tranh liên miên, đời sống nhân dân vô cùng điêu đứng cùng cực Chính

vì sự khác biệt ở hai giai đoạn đã ảnh hưởng và quy định không nhỏ đến hình thứccũng như nội dung của thơ ca

Tất cả những thi phẩm thơ Đường được trích học ở sách giáo khoa ngữ văn cơbản lớp 10 trong chương trình THPT bao gồm 2 tác phẩm học chính và 3 tác phẩmđọc thêm đều được ra đời trong bối cảnh xã hội này Xuất phát từ những thực tếtrên chính là lí do để tôi viết nên sáng kiến kinh nghiệm nhỏ này

II.2 Thực trạng việc dạy học môn ngữ văn ở trường THPT Nông Cống 4

II.2.1 Thuận lợi

Từ khi Bộ giáo dục và đào tạo có quyết định thi THPT quốc gia bao gồm 3 mônbắt buộc là Toán, Anh, Văn thì khi vào 10 học sinh đăng kí theo khối D luônchiếm phần nhiều, vì vậy môn văn dạy theo sách giáo khoa cơ bản luôn là mộttrong những môn chủ đạo được cấp ủy chi bộ, BGH, Ban chuyên môn nhà trườngchuyên tâm, có kế hoạch giảng dạy, ôn tập tốt nhất để đạt được kết quả cao

Tất cả các giáo viên dạy văn luôn ý thức được trách nhiệm của mình nên khôngngừng tìm tòi, nghiên cứu, trao đổi để có cách dạy hay, phù hợp truyền thụ kiếnthức tới học sinh

Phần đa học sinh trường THPT Nông Cống 4 thực sự đã yêu thích văn chươngcũng như xác định được mục tiêu để đạt được kết quả trong các kỳ thi

ơ

II.2.2 Khó khăn

Một trong những yêu cầu tối thiểu đối với người học văn là phải biết rung động,đồng cảm thì mới có thể cảm thụ hết được vẻ đẹp của hình tượng văn học Songkhông ít học sinh vẫn còn cảm thụ tác phẩm một cách hời hợt từ các sách hướngdẫn, sách tham khảo, vì vậy kiến thức không được ghi nhận sâu sắc và lâu bền Đối với văn học nước ngoài thường không tạo được “thiện cảm”, hứng thú trongviệc chuẩn bị bài cũng như trong quá trình tiếp thu ở mỗi giờ dạy của học sinh

Có một số giáo viên dạy văn không được đào tạo môn Hán Nôm trong các trườngĐại học, vì vậy chưa hướng dẫn học sinh hiểu sát được hết nghĩa ở phần phiên âm Hiện tại trong thư viện nhà trường tài liệu về văn học nước ngoài, đặc biệt tài liệu

về thơ Đường còn ít Vì vậy khi giáo viên muốn có tài liệu tham khảo cũng là mộtvấn đề rất khó

Có giáo viên còn chưa thật chú trọng ra đề kiểm tra văn học nước ngoài nên việcchuẩn bị bài mới, lắng nghe giáo viên giảng bài của học sinh còn mang tính đối phócho có lệ

II.3 Kiến thức cơ bản liên quan tới đề tài cần nắm vững.

Theo từ điển tiếng Việt xuất bản năm 1998 của nhóm tác giả Minh Tân - ThanhNghi - Xuân Lãm đã định nghĩa về không gian và thời gian:

* Không gian: Hình thức tồn tại cơ bản của vật chất, trong đó các vật thể có độ

dài và độ lớn khác nhau, cái nọ ở cách cái kia

Khoảng không bao trùm mọi vật xung quanh con người, không gian yên tĩnh, xaxôi trong không gian, gần gũi trong tấm lòng

* Thời gian: Hình thức tồn tại cơ bản của vật chất, trong đó vật chất vận động và

phát triển liên tục, không ngừng, thời gian và không gian đều là vô tận

Khoảng thời gian nhất định xét về mặt dài ngắn, nhanh chậm của nó Đi lại mấtnhiều thời gian Thời gian qua rất nhanh, trong thời gian gần đây Thời gian ủng hộchúng ta

* Không gian và thời gian nghệ thuật: Theo giáo sư Trần Đình Sử thì:

- Không gian nghệ thuật: Là khoảng không của tác phẩm để thể hiện mọi sự việc,diễn tiến, tâm trạng, mong ước hi vọng… của nhân vật mà tác giả muốn gửi gắmtình ý Đó có thể là không gian rộng, không gian hẹp, có thể là không gian của quákhứ, hiện tại hay tương lai

- Thời gian nghệ thuật: Là thời gian mà ta có thể thể nghiệm được trong tác phẩmvới tính liên tục và độ dài của nó, với nhịp độ nhanh hay chậm, với các chiều thờigian hiện tại, quá khứ hay tương lai… Thời gian nghệ thuật là một biểu tượng, mộttượng trưng thể hiện một quan niệm của nhà văn về cuộc đời và con người

* Không gian và thời gian nghệ thuật trong thơ Đường.

Nó luôn mang tính đối xứng với con người ở vị trí trung tâm Từ một điểm nhìncon người nhìn ra mọi phía, bao quát cảnh vật để tìm ra cái thần của bức tranhthiên nhiên

Con người được bao bọc bởi sơn thủy hữu tình, giữa mây trời non nước Khônggian được mở ra mọi hướng và tâm hồn con người cũng tương thông với khônggian ấy được thể hiện một cách tinh tế

Không gian và thời gian trong thơ Đường luôn mang tính biện chứng Đó là cái lẽ

để các nhà thơ dùng không gian để thể hiện thời gian Thời gian với không gianthống nhất lại làm nên một thế giới, một cuộc sống, một phong cách bất hủ của nhàthơ

Như vậy không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học là do chínhtài năng của mỗi nhà văn, nhà thơ tạo ra, nó rất phong phú đa dạng, bất ngờ màphải có tài năng thẩm thấu thì chúng ta mới có thể phát hiện ra.

II.4 Thực tiễn của đề tài trong việc dạy các tác phẩm thơ Đường ở sách giáo khoa ngữ văn lớp 10

Để minh chứng cho đề tài của sáng kiến này, tôi sẽ đi vào cụ thể hóa các tácphẩm được trích học và một số ví dụ ngoài chương trình để bổ sung giúp học sinh

dễ lĩnh hội được những tình ý mà các thi nhân tài ba đời Đường đã gửi gắm vàotrong các thi phẩm

3 tác phẩm được đưa ra với hình thức như một giáo án để khám phá làm sáng rõ

đề tài, bao gồm 2 tác phẩm học chính và 1 tác phẩm đọc thêm

ơ

GIÁO ÁN BÀI THƠ SỐ 1

TẠI LẦU HOÀNG HẠC TIỄN MẠNH HẠO NHIÊN ĐI QUẢNG LĂNG ( Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng) - Lí Bạch

ơ Trước khi đi vào đặt hệ thống câu hỏi để hướng dẫn học sinh tìm hiểu các bài thơĐường giáo viên cần sưu tầm các hình ảnh phù hợp để giới thiệu và vào bài Bởiqua hình ảnh học sinh đã có thể hình dung được không gian, liên tưởng tới thờigian được nhắc tới

Hình ảnh minh họa cho lầu Hoàng Hạc và chiếc thuyền bé nhỏ ra đi

Hoạt động của giáo viên và học sinh Nội dung bài học

Trình chiếu xong hình ảnh trên giáo viên

giới thiệu vào bài mới:

GV: Qua hình ảnh trên chúng ta thấy

một ngôi lầu uy nghiêm, cổ kính bên

dòng sông mênh mông, bát ngát và một

chiếc thuyền nhỏ đang dần hút xa tầm

nhìn Đó cũng chính là không gian cảnh

vật để bộc bày tâm sự giống như trong

buổi tiễn biệt người bạn tri kỷ mà nhà

thơ Lí Bạch gửi đến chúng ta qua thi

phẩm: Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo

Nhiên chi Quảng Lăng

GV: Gợi mở, dẫn dắt, phát vấn, tạo tình

huống, nêu vấn đề

CH1: Cảnh tiễn đưa được diễn ra trong

một không gian như thế nào?

CH2: Tiễn đưa trong không gian như

vậy có tác dụng biểu đạt tình cảm của

tác giả đối với bạn như thế nào?

Đề cập đến thời gian nghệ thuật trong

buổi tiễn đưa giáo viên có thể đặt câu

Buổi tiễn đưa diễn ra trong một khônggian rộng lớn như vậy sẽ có sức biểu đạttình cảm rất lớn.Tình cảm của nhân vậttrữ tình tựa hồ đã hòa tan vào cả bầu trờimênh mông, cả dòng sông bất tận, cả vũtrụ bao la bởi một nỗi bạn đã lên đường

đi xa

Mặc dù không thể hiện rõ trên câu chữ

vật trữ tình - người ở lại, khi phải tiễn

bạn lên đường thì đến khi nào mới có

GV nhận xét, khái quát: Như vậy, chỉ

qua một số câu hỏi khai thác hai phươngdiện không gian và thời gian nghệ thuật

đã giúp chúng ta cảm nhận được gần hếtnhững tình ý mà Lí Bạch đã gửi gắm vàotrong thi phẩm

Đọc qua bài thơ ai cũng dễ nhận thấytác giả không dùng một từ “buồn” hay

“trông”… nhưng ta vẫn thấy được thầnhồn, tình cảm cứ chảy mãi theo dòngTrường Giang Tại sao lại như vậy? Bởimột điều đơn giản thi nhân đã tạo dựngđược một không thời gian vũ trụ trongbuổi tiễn đưa Nhà thơ đã gửi vào đómột dòng sông hữu hạn trong bầu trời vôhạn để thể hiện mối tình dành cho bạnluôn thăm thẳm như dòng sông, vô tậnnhư bầu trời

Để làm rõ hơn nữa ta đi vào tìm hiểu tiếp bài:

GIÁO ÁN BÀI THƠ SỐ 2: CẢM XÚC MÙA THU (Thu hứng) - Đỗ Phủ

ơ

Hình ảnh minh họa cho kiếp thuyền nhỏ lênh đênh trong tiết thu mờ nhòa

ơ

Giáo viên trình chiếu hình ảnh trên và

đặt câu hỏi:

CH1: Qua hình ảnh trên em có cảm

nhận, liên tưởng ban đầu như thế nào?

GV: Lời vào bài: Một con thuyền bé

nhỏ có phần mong manh bên dòng sông

vắng lặng mờ nhòa bao giờ cũng ẩn một

nỗi buồn tâm trạng của những người li

biệt xa quê, đang phải sống trong cảnh

tha phương cầu thực mà không thể trở

Hình ảnh trên cho ta thấy một conthuyền nhỏ nhoi, lẻ bóng bên dòng sông

im ắng với cảnh vật hiu hắt, mờ nhòa

về đó cũng chính là nỗi lòng của thi sĩ

qua bài thơ Cảm xúc mùa thu

Để giúp học sinh hiểu sâu sắc bài thơ

này giáo viên cần khai thác yếu tố không

gian và thời gian nghệ thuật qua một số

câu hỏi như:

CH2: Qua hai câu thơ đầu tác giả đã

đem đến cho chúng ta một không gian

thu như thế nào?

CH3: Câu 3 và câu 4 không gian thu

được tác giả thể hiện như thế nào?

CH4: Theo em không gian thu ở câu 1

và câu 2 có khác gì với câu 3 và câu 4?

Hãy nhận xét về phong cách thơ của Đỗ

Phủ?

CH5: Không gian thu ở 4 câu đầu phải

chăng được tác giả vẽ nên bởi một

không gian tâm trạng?

Không gian thu được tác giả thể hiệnbằng những đặc trưng riêng: Sương thudày đặc bao phủ như một tấm choàngtrắng cả rừng phong, tạo nên một khôngkhí ảm đạm tiêu điều Đến câu 2 khônggian thu đã được cụ thể ở núi Vu, kẽm

Vu không những hiu hắt nhòa mờ màcòn tối tăm

Với cái nhìn bao quát toàn cảnh khônggian thu gợi ra vẻ hoành tráng và dữ dội.Nhà thơ đã phóng tầm nhìn bao quát xa,rộng , trên, dưới mới thấy hết được sóngnhư đã vọt đến tận trời, mặt đất và bầutrời như đã được hòa làm một

Nếu hai câu đầu cảnh thu hiện lên thậttàn tạ u ám thì hai câu tiếp thiên nhiêntrở nên hoành tráng dữ dội Cả 4 câu bổsung cho nhau lột tả đúng những nét cơbản của phong cách thơ Đỗ Phủ ở giaiđoạn cuối vừa trầm uất vừa bi tráng Đúng vậy ta có thể thấy không gianthu đã được tác giả vẽ nên bằng tâmcảnh Núi non trùng trùng hiu hắt, cảnh

có sôi động nhưng nhạt nhòa u ám Tất